ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA VẬT LÝ

NGUYỄN GIA BẢO

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG
TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC CÁC KIẾN
THỨC CHƯƠNG CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ - VẬT LÍ 11

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Đà Nẵng, 2018


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA VẬT LÝ

NGUYỄN GIA BẢO

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG
TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC CÁC KIẾN
THỨC CHƯƠNG CẢM ỨNG ĐIỆN TỪ - VẬT LÍ 11

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Chuyên ngành: Sư phạm Vật lý
Khóa học: 2014 – 2018
Người hướng dẫn
TS. Phùng Việt Hải


Sinh viên

Nguyễn Gia Bảo

i


MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN..................................................................................................................................... i
MỤC LỤC........................................................................................................................................... ii
DANH MỤC BẢNG....................................................................................................................... iv
DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH................................................................................................... iv
MỞ ĐẦU.............................................................................................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài...................................................................................................................... 1
2. Mục tiêu nghiên cứu.............................................................................................................. 2
3. Nhiệm vụ nghiên cứu............................................................................................................ 2
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu................................................................................. 2
5. Phương pháp nghiên cứu................................................................................................... 2
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ HOẠT
ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT
LÝ........................................................................................................................................................... 4
Tổng quan các vấn đề cần nghiên cứu............................................................... 4
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh trong dạy học Vật lý tại trường

phổ thông..................................................................................................................................... 5
Khái niệm..................................................................................................................... 5
Đặc điểm...................................................................................................................... 6
Nội dung hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong Vật lí....................... 6
Một số hình thức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Vật lí 7

Những khó khăn trong thực nghiệm sư phạm.................................... 27
Kết quả thực nghiệm................................................................................................... 27
Phân tích diễn biến của quá trình thực nghiệm sư phạm..............27
Kết quả đánh giá................................................................................................... 33
KẾT LUẬN....................................................................................................................................... 35
TÀI LIỆU THAM KHẢO.............................................................................................................. 37
Ý KIÊN CỦA NGƯỜI HƯỚNG DẪN.................................................................................... 38

iii


DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1 Quy trình dạy học dự án.................................................................................... 14
Bảng 2.1: Tiến trình dạy học chủ đề Máy phát điện................................................ 24
Bảng 3.1 Kết quả hoạt động của học sinh.................................................................... 34

DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
Hình 2.1: Các dụng cụ chuẩn bị.......................................................................................... 21
Hình 3.1 Học sinh hoạt động nhóm.................................................................................. 29
Hình 3.2: Bảng thiết kế tổ 1................................................................................................... 29
Hình 3.3: Bảng thiết kế tổ 2................................................................................................... 29
Hình 3.4: Bảng thiết kế tổ 3................................................................................................... 30
Hình 3.5: Bảng thiết kế tổ 4 trước và sau khi chỉnh sửa ...................................... 30
Hình 3.6: Sản phẩm tổ 1 ngày 17/4/2018........................................................................ 32
Hình 3.7: Sản phẩm tổ 3 ngày 17/4/2018........................................................................ 32
Hình 3.8: Sản phẩm tổ 4 ngày 17/4/2018........................................................................ 32
Hình 3.9: Sản phẩm tổ 1.......................................................................................................... 33
Hình 3.10: Sản phẩm tổ 2....................................................................................................... 33
Hình 3.11: Sản phẩm tổ 3........................................................................................................ 33
Hình 3.12: Sản phẩm tổ 4....................................................................................................... 33


Hiện nay ở hầu hết các trường phổ thông, việc dạy học vẫn còn rất
nặng nề về lý thuyết, chưa kích thích được sự hứng thú, ham học hỏi bộ
môn Vật lí trong học sinh. Để đem lại sự yêu thích, tích cực học tập của
học sinh, chúng ta phải đa dạng hóa các hình thức tổ chức học tập trong
đó cần khẳng định vai trò quan trọng của hoạt động trải nghiệm sáng tạo.
1


Hoạt động trải nghiệm sáng tạo sẽ tập trung hình thành, phát triển các
năng lực đặc thù cho học sinh như: năng lực tổ chức hoạt động, năng lực định
hướng và lựa chọn nghề nghiệp, năng lực tổ chức và quản lý cuộc sống,…

Trong chương trình Vật lí 11, kiến thức chương “Cảm ứng điện từ” có
rất nhiều ứng dụng thực tiễn. Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh nghiên
cứu cấu tạo, công dụng, nguyên tắc hoạt động và tự thiết kế làm thí nghiệm
giúp cho học sinh biết ứng dụng kiến thức vào trong đời sống và làm cho
việc hiểu kiến thực của học sinh trở nên sâu sắc và bền vững hơn.

Chính vì lý do trên với mong muốn góp phần vào việc đổi mới nâng
cao chất lượng và hiệu quả dạy học môn Vật lý ở trường trung học phổ
thông, tôi xác định đề tài nghiên cứu: “Tổ chức hoạt động trải nghiệm
sáng tạo trong dạy học các kiến thức chương Cảm ứng điện từ - Vật lí 11”
2. Mục tiêu nghiên cứu
Nghiên cứu xây dựng chuyên đề: “Tổ chức hoạt động trải nghiệm
sáng tạo trong dạy học các kiến thức chương Cảm ứng điện từ - Vật lí 11”
theo hướng phát triển năng lực sáng tạo của học sinh.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
Xây dựng nhiệm vụ học tập gồm các hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học



nghiệm đơn giản.
Phương pháp điều tra, quan sát thực tiễn:
-

Nghiên cứu thực tiễn hoạt động trải nghiệm sáng tạo trường phổ

thông Cẩm Lệ Phương pháp thực nghiệm sư phạm
-

Tiến hành thực nghiệm sư phạm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của
chuyên đề hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh bao gồm nội
dung, phương pháp, thí nghiệm về chương “Cảm ứng điện từ”.

3


CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ HOẠT
ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT
LÝ
Tổng quan các vấn đề cần nghiên cứu
Trong chương trình mới về giáo dục, các hoạt động tập thể, hoạt động ngoài giờ,
hoạt động dạy học trên lớp sẽ phong phú hơn cả về nội dung, phương pháp và hình
thức tổ chức, đặc biệt mỗi hoạt động phải phù hợp với mục tiêu phát triển những
phẩm chất, năng lực nhất định của học sinh, nghĩa là học sinh được học từ trải
nghiệm, tiếp thu kiến thức, kinh nghiệm thông qua các hoạt động thực tế thay vì đọc
lý thuyết trên giấy. Học từ trải nghiệm hay hoạt động trải nghiệm gần giống với học
thông qua làm, qua thực hành nhưng học qua làm là nhấn mạnh về thao tác kỹ thuật
còn học qua trải nghiệm giúp người học không những có được năng lực thực hiện
và còn có những trải nghiệm về cảm xúc, ý chí và nhiều trạng thái tâm lý khác; học

Việc gọi tên khác cho hoạt động ngoài giờ lên lớp ở chương trình giáo dục mới
không chỉ là vì nội hàm triết lí đã thay đổi, mà còn vì chúng ta muốn nhấn mạnh đến sự
thay đổi nhận thức, ý thức về cái mới của hoạt động này, tránh sự hiểu lầm rằng ngoài
giờ thì không quan trọng, không có vị trí xứng đáng; hoặc là đơn giản hóa nội dung, mục
đích của hoạt động này, không chỉ “trăm hay không bằng tay quen”. Trong tên gọi mới,
“trải nghiệm” là phương thức giáo dục và “sáng tạo” là mục tiêu giáo dục.

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo sử dụng các hình thức và phương pháp
chủ yếu như sau: thực địa, tham quan, câu lạc bộ, hoạt động xã hội/tình nguyện,
diễn đàn, giao lưu, hội thảo, trò chơi, cắm trại, thực hành lao động,…
Vât lí và một môn bắt buộc ở trường phổ thông ở nước ta hiện nay. Hoạt động
trải nghiệm sáng tạo về Vật lí cũng là một phần trong hoạt động trải nghiệm sáng tạo
ở trường phổ thông đã và đang được nghiên cứu. Cho đến nay đã có nhiều đề tài
nghiên cứu việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo về vật lí cho đối tượng học
sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông. Nhưng chưa có đề tài nào nghiên cứu
hoạt động “Trải nghiệm sáng tạo trong dạy học các kiến thức chương Cảm ứng điện
từ - Vật lí 11”. Vì vậy tôi quyết định chọn đề tài này.

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh trong dạy học Vật lý tại
trường phổ thông
Khái niệm
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục mà trong đó nội dung và cách tổ
chức tạo điều kiện cho từng học sinh được tham gia trực tiếp và làm chủ thể của hoạt
động, tự lên kế hoạch, chủ động xây dựng chiến lược hành động cho bản thân và cho
nhóm để hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kỹ
năng sống và những năng lực cần có của công dân trong xã hội hiện đại, qua hoạt

5



Tìm hiểu những ứng dụng của Vật lí trong đời sống
Thiết kế, chế tạo và sử dụng các dụng cụ thí nghiệm Vật lí và kĩ thuật

6


Một số hình thức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Vật lí.

1.2.4.1. Hoạt động nghiên cứu khoa học
Nghiên cứu khoa học của học sinh là những hoạt động thuộc về
công việc tổ chức hoạt động tìm kiếm, khám phá những điều mới mẻ đối
với học sinh trong phạm vi các hoạt động giáo dục của nhà trường
Hoạt động nghiên cứu khoa học của học sinh khác với hoạt động
nghiên cứu khoa học của nhà khoa học về quy mô, độ khó, tính mới của
vấn đề nghiên cứu. Cái mới trong hoạt động nghiên cứu khoa học của
học sinh là cái mới đối với nhận thức của em.
Hoạt động nghiên cứu của học sinh mang tính chất tập dượt nghiên
cứu là chính. Tuy vậy, nó cũng phải đảm bảo các bước cơ bản của quá
trình nghiên cứu khoa học.
1.2.4.2. Hình thức tham quan, dã ngoại
Tham quan, dã ngoại là một hình thức tổ chức học tập thực tế hấp
dẫn đối với học sinh. Mục đích của tham quan, dã ngoại là để các em học
sinh được đi thăm, tìm hiểu và học hỏi kiến thức, tiếp xúc với các di tích
lịch sử, văn hóa, công trình, nhà máy,… giúp các em có được những kinh
nghiệm thực tế, từ đó có thể áp dụng vào cuộc sống của chính các em.
1.2.4.3. Hoạt động ngoại khóa
Hoạt động ngoại khóa là một trong những hoạt động ngoài giờ lên lớp,
có tổ chức, có kế hoạch, có phương hướng xác định, được tiến hành theo
nguyên tắc tự nguyện, dưới sự hướng dẫn của giáo viên Vật lí với số lượng
học sinh không hạn chế. Hoạt động này nhằm gây hứng thú và phát triển tư

năng lực tư duy, sáng tạo, giải quyết vấn đề của học sinh. Các em được
đặt trong tình huống có vấn đề, thông qua việc giải quyết vấn đề giúp học
sinh lĩnh hội tri thức, kỹ năng và phương pháp.
Trong tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo, phương pháp giải quyết
vấn đề thường được vận dụng khi học sinh phân tích, xem xét và đề xuất những
giải pháp trước một hiện tượng, sự việc nảy sinh trong quá trình hoạt động.
Phương pháp giải quyết vấn đề có ý nghĩa quan trọng, phát huy tính tích
cực, sáng tạo của học sinh, giúp các em có cách nhìn toàn diện hơn trước các
hiện tượng, sự việc nảy sinh trong hoạt động, cuộc sống hằng ngày, Để phương
pháp này thành công thì vấn đề đưa ra phải sát với mục tiêu hoạt động, kích
thích học sinh tích cực tìm tòi cách giải quyết. Đối với tập thể lớp, khi giải quyết
vấn đề giáo viên phải coi trọng nguyên tắc tôn trọng, bình đẳng, tránh gây ra
căng thẳng, không có lợi khi giáo dục học sinh.

Phương pháp trên được tiến hành theo các bước cụ thể như sau:
8


-

Bước 1: Nhận biết vấn đề
Trong bước này giáo viên cần phân tích tình huống đặt ra giúp học

sinh hiểu đúng về vấn đề.
-

Bước 2: Tìm phương án giải quyết
Học sinh cần làm rõ mối liên hệ giữa cái đã biết và cái cần tìm (dựa vào những

tri thức đã học, liên tưởng tới kiến thức thích hợp) sau đó tìm chiến lược giải quyết

-

Bước 4: Nghiên cứu sâu giải pháp
Học sinh tìm hiểu sâu những khả năng ứng dụng kết quả, đề xuất những vấn đề

mới có liên quan và giải quyết nếu có thể
1.2.5.2. Phương pháp làm việc nhóm
Phương pháp dạy học theo nhóm là phương pháp tổ chức dạy học
thường xuyên được sử dụng. Phương pháp này được sử dụng nhằm giúp cho
mọi học sinh tham gia một cách chủ động vào quá trình học tập, tạo cơ hội cho
các em có thể chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, ý kiến để giải quyết các vấn đề có
liên quan đến nội dung bài học; tạo cơ hội cho các em được giao lưu, học hỏi
lẫn nhau, cùng nhau hợp tác giải quyết những nhiệm vụ chung.

Làm việc nhóm có ý nghĩa rất lớn trong việc:
-

Phát huy vai trò chủ thể, tính tự giác, tích cực, sáng tạo, tinh thần trách nhiệm
của học sinh, tạo cơ hội cho các em tự thể hiện, tự khẳng định bản thân.

-

Giúp học sinh hình thành các kỹ năng xã hội và các phẩm chất khác
như: kĩ năng tổ chức, quản lí, giải quyết vấn đề, hợp tác, có trách
nghiệm, tinh thần đồng đội, sự quan tâm mà mối quan hệ khăn khít
trong nhóm, sự ủng hộ và khuyến khích tinh thần ham học hỏi

-

Thể hiện mối quan hệ bình đẳng , dân chủ. Tạo cơ hội cho mỗi cá

Đại diện từng nhóm trình bày kết quả thảo luận của nhóm
Các nhóm khác quan sát, lắng nghe, chất vấn, bình luận và bổ sung
Giáo viên tổng kết và nhận xét, đặt vấn đề cho bài học tiếp theo
hoặc vấn đề tiếp theo
Để phương pháp làm việc nhóm thực sự phát huy hiệu quả của nó,
giáo viên cần lưu ý một số vấn đề sau
-

Thiết kế các nhiệm vụ đòi hỏi sự phụ thuộc lẫn nhau. Có một số cách
sau đây để tạo sự phụ thuộc giữa học sinh trong nhóm với nhau như:

Tạo ra mục tiêu chung của nhóm
Cho điểm chung nhóm
Yêu cầu học sinh chia sẻ tài liệu
Cấu trúc nhiệm vụ để học sinh phụ thuộc vào thông tin của nhau.

Phân công các vai trò bổ trợ và có liên quan lẫn nhau để thực
hiện nhiệm vụ chung của nhóm.
-

Tạo ra những nhiệm vụ phù hợp với kỹ năng và khả năng làm việc
nhóm của học sinh. Khi thiết kế nhiệm vụ cho học sinh, giáo viên
cần phải lưu ý các vấn đề sau:
Nhiệm vụ đưa ra phải phù hợp với khả năng của học sinh, cần
phải đảm bảo thời gian để học sinh tham gia học tập, không
để học sinh chờ đợi quá lâu.
Điều tiết sự đi lại của học sinh xung quanh lớp

-


sẽ giúp học sinh rèn luyện kỹ năng làm việc theo nhóm, có ý thức trách
nhiệm cao và các kỹ năng xã hội khác như giao tiếp, phản biện.

1.2.5.3. Phương pháp dạy học dự án
Dạy học theo dự án là một mô hình dạy học lấy học sinh làm trung tâm. Nó
giúp phát triển kiến thức và các kỹ năng liên quan thông qua những nhiệm vụ mang
tính mở, khuyến khích học sinh tìm tòi, hiện thực hoá những kiến thức đã học trong
quá trình thực hiện và tạo ra những sản phẩm của chính mình. Chương trình dạy
học theo dự án được xây dựng dựa trên những câu hỏi định hướng quan trọng, lồng
ghép các chuẩn nội dung và tư duy bậc cao trong những bối cảnh thực tế.
Bài học thiết kế theo dự án chứa đựng nhiều kỹ thuật dạy học khác nhau, có thể
lôi cuốn được mọi đối tượng học sinh không phụ thuộc vào cách học của các em. Thông
thường học sinh sẽ được làm việc với các chuyên gia và những thành viên trong cộng
đồng để giải quyết vấn đề, hiểu sâu nội dung hơn. Các phương tiện kỹ thuật cũng được
sử dụng để hỗ trợ việc học. Trong quá trình thực hiện dự án có thể vận dụng nhiều cách
đánh giá khác nhau để giúp học sinh tạo ra những sản phẩm có chất lượng.
Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, trong đó học sinh dưới sự điều
khiển và giúp đỡ của giáo viên tự lực giải quyết một nhiệm vụ học tập mang tính phức

12


hợp không chỉ về mặt lý thuyết mà đặc biệt về mặt thực hành, thông qua
đó tạo ra các sản phẩm thực hành có thể giới thiệu, công bố được.
Đặc trưng cơ bản của dạy học dự án
-

Người học là trung tâm của quá trình dạy học.

-

1.Chuẩn bị
- Xây dựng ý tưởng,
- Lựa chọn chủ đề, tiểu
chủ đề
- Lập kế hoạch các
nhiệm vụ học tập

13


dự án trong thực tế.
2. Thực hiện dự án
Thu thập thông tin
- Thực hiện điều tra
- Thảo luận với các
thành viên khác
- Tham vấn giáo viên
hướng dẫn

3. Kết thúc dự án
- Tổng hợp các kết quả
- Xây dựng sản phẩm
- Trình bày kết quả
- Phản ánh lại quá trình
học tập

Quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo về Vật lí.
Bước 1: Đặt tên cho hoạt động
Đặt tên cho hoạt động là một việc làm cần thiết vì tên hoạt động tự nó đã nói lên được
chủ đề, mục tiêu, nội dung, hình thức của hoạt động. Tên hoạt động cũng tạo ra được sự

Định hướng cho hoạt động, là cơ sở để chọn lựa nội dung và điều
chỉnh hoạt động.

-

Căn cứ để đánh giá kết quả hoạt động.

-

Kích thích tính tích cực hoạt động của giáo viên và học sinh.

Tùy theo chủ đề của hoạt động trải nghiệm sáng tạo, đặc điểm của học sinh, điều
kiện của lớp, trường và địa phương mà hệ thống mục tiêu sẽ được cụ thể hóa.

Khi xác định mục tiêu cần phải trả lời các câu hỏi sau:
-

Hoạt động này có thể hình thành cho học sinh những kiến thức ở mức độ nào?

-

Những kĩ năng nào có thể được hình thành ở học sinh và các mức
độ của nó đạt được sau khi tham gia hoạt động?

-

Những thái độ, giá trị nào có thể được hình thành hay thay đổi ở
học sinh sau hoạt động?

Các mục tiêu mà hoạt động trải nghiệm hướng tới là:

Chỉ ra được vai trò kinh tế đối với xã hội của một số nghề/ nhóm
nghề. Chỉ ra được một số điểm mạnh và điểm yếu, sở thích, khả
năng có liên quan đến nghề nào đó và bước đầu có ý thức rèn
luyện một số năng lực và phẩm chất cần có của người lao động.

Phân tích được các chương trình học, các cơ sở đào tạo,…
liên quan đến nghề nghiệp tương lai.
Lựa chọn được hướng đi phù hợp cho bản thân khi kết thúc
giáo dục phổ thông và lập được kế hoạch học tập và rèn luyện
phù hợp với hướng đi đã chọn.
Xác định được con đường phát triển nghề nghiệp của bản thân.
16


-

Năng lực thích ứng với những biến động trong cuộc sống và các kỹ
năng sống khác.
Tự quyết định được một số vấn đề có liên quan đến bản thân
trong cuộc sống; chủ động, tích cực tham gia các hoạt động ở
lớp, trường, cộng đồng.
Vận dụng linh hoạt những hiểu biết về quyền và nhu cầu chính
đáng của cả nhân để tự bảo vệ mình, thwucj hiện được một số
hành vi tự bảo vệ trong các tình huống.
Chủ động và tự tin thiết lập các mối quan hệ xã hội, giữ gìn và
mở rộng các mối quan hệ; biết làm chủ các mối quan hệ trong
cuộc sống thực cũng như trong môi trường giao tiếp

Bước 3: Chuẩn bị (phương tiện, thiết bị)
Giáo viên cần phải có sự chuẩn bị đầy đủ, chu đáo để đảm bảo việc trải nghiệm

Thiết kế chi tiết cho từng hoạt động. Giáo viên và học sinh cần làm
gì trong thời gian nào và dự kiến kết quả đạt được

Mẫu kế hoạch dạy học 1 chủ đề trải nghiệm sáng tạo

Thời gian

… phút (có thể
xác định theo
tiết học)

… phút
… phút
Bước 6: Thiết kế công cụ đánh giá hoạt động
Căn cứ vào mục tiêu của hoạt động và sản phẩm của hoạt động để thiết
kế công cụ đánh giá cụ thể
Nội dung đánh giá bao gồm:
-

Đánh giá sản phẩm (sản phẩm thật, bài trình bày,... )

-

Đánh giá làm việc nhóm, sự tham gia của các thành viên trong nhóm,…

18


XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ VÀ TỔ CHỨC “HOẠT ĐỘNG TRẢI
NGHIỆM SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC CÁC KIẾN THỨC CHƯƠNG “CẢM


Phát biểu được định luật Fa – ra – đây về cảm ứng điện từ

-

Nêu được độ tự cảm là gì và đơn vị đo độ tự cảm.

-

Nêu được hiện tượng tự cảm là gì

-

Nêu được từ trường trong lòng ống dây có dòng điện chạy qua và
mọi từ trường đều mang năng lượng.

2.1.2.2. Kỹ năng
Sau khi học xong chương “Cảm ứng điện từ” học sinh cần rèn luyện các
kỹ năng như sau:

19