SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT THIỆU HÓA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TÊN ĐỀ TÀI: VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP LẬP BẢNG HỆ
THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở
TRƯỜNG PHỔ THÔNG.

Người thực hiện: Đỗ Thị Thủy
Chức vụ: Giáo viên Lịch Sử
Đơn vị công tác: Trường THPT Thiệu hóa
SKKN thuộc môn: Lịch sử

Thanh hóa: 05/ 2019
1


MỤC LỤC
A.PHẦN MỞ ĐẦU.
1. Lí do chọn đề tài.
2 Mục đích nghiên cứu.
3.Đối tượng nghiên cứu.
4.Phương pháp nghiên cứu.
B. PHẦN NỘI DUNG.
I. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài
1. cơ sở lý luận.
2. Thực trạng vấn đề.
II. Các biện pháp để giải quyết vấn đề.
1. Khái quát về lập bảng...
2. Vận dụng phương pháp lập bảng trong dạy học lịch sử ở
trường phổ thông

16
16
17
17
17
19

A. PHẦN MỞ ĐẦU:
1.Lí do chọn đề tài:

2


Công cuộc đổi mới của đất nước đang diễn ra mạnh mẽ, sôi động trên mọi
lĩnh vực, vấn đề đào tạo con người toàn diện để đáp ứng yêu cầu của sự
nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước đang trở nên cấp thiết.Đây là trách
nhiệm của toàn xã hội, nhưng trong đó ngành Giáo dục đóng vai trò quan
trọng.Trong các Nghị quyết của Đảng và Nhà nước cũng đã quan tâm đầu tư
cho giáo dục, coi giáo dục là quốc sách hàng đầu. Môn lịch sử với chức năng
và nhiệm vụ của mình cũng đã và đang góp phần tích cực vào việc giáo dục
con người cho sự nghiệp đổi mới của đất nước.
Ngày nay do sự bùng nổ của cách mạng khoa học kỹ thuật, những biến đổi
về tình hình chính trị cùng với sự hợp tác khu vực ngày càng trở nên phổ
biến thì việc học lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc càng trở nên cần thiết
trong các trường phổ thông.Những năm gần đây, công tác giáo dục lịch sử
trong các trường phổ thông cũng đã đạt được một số kết quả nhất định, góp
phần làm cho học sinh hiểu hơn về quá khứ, tạo hành trang để các em bước
vào tương lai.
Tuy nhiên bên cạnh những việc đã làm được, thì một thực tế cho thấy chất
lượng dạy học lịch sử hiện nay chưa đáp ứng yêu cầu đạo tạo những con

lập bảng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử ở trường trung học
phổ thông.
2. Mục đích nghiên cứu:
- Giúp bản thân nâng cao hơn nữa chất lượng giảng dạy, năng lực chuyên
môn của bản thân.
- Chia sẻ kinh nghiệm của bản thân với các đồng nghiệp trong nhà trường.
3.Đối tượng nghiên cứu:
Sáng kiến kinh nghiệm được áp dụng cho cả ba khối lớp ở trường trung học
phổ thông,tuy nhiên vì thời lượng có hạn nên trong phần trình bày này tôi
chỉ áp dụng ở một số bài học trong chương trình lịch sử Lớp 10 và 11ở
trường trung học phổ thông( chương trình cơ bản).
4. Phương pháp nghiên cứu:
- Tìm hiểu, nghiên cứu các tác phẩm của các tác giả lớn viết về giáo dục.
- Tìm hiểu, nghiên cứu các công trình ngjuiên cứu của các nhà giáo dục nói
chung, các nhà giáo dục lịch sử nói riêng viết về vấn đề sử dụng bảng hệ
thống hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông.
-Tìm hiểu thực tế ở trường phổ thông để nắm được tình hình giảng dạy và
chất lượng dạy học bộ môn lịch sử.
- Việc sử dụng phương pháp hệ thống hóa kiến thức lịch sử qua việc lập niên
biểu không phải là một phương pháp mới. Vấn đề này đã được đề cập trong
một số công trình nghiên cứu khoa học.Đó là những công trình nghiên cứu
chung về phương pháp dạy học lịch sử, nên mặc dù các tác giả đã chú trọng
tới vị trí và tầm quan trọng của vấn đề lập niên biểu hệ thống kiến thức
nhưng chưa chuyên sâu.
Ngoài ra vấn đề này còn được đề cập tới trong một số sách tham khảo, các
tạp chí nghiên cứu giáo dục, nghiên cứu Lịch sử. Trong mỗi bài viết, các nhà
nghiên cứu cũng đã đi vào từng khía cạnh của vấn đề, song nói chung họ đều
cho rằng nhận thức Lịch sử là một vấn đề rất khó khăn, phức tạp. vì vậy để
làm cho bài giảng phong phú, đa dạng và chính xác, người giáo viên cần
phải biết kết hợp giữa sách giáo khoa, các tài liệu tham khảo, có như vậy

phần lớn chú trọng đến việc truyền đạt kiến thức hơn là tập cho học sinh tự
học,chủ động tìm hiểu kiến thức một cách có hệ thống và vận dụng một vấn
đề lịch sử vào bài làm có hiệu quả cao, kích thích sự say mê nghiên cứư, tìm
tòi của các em.
- Là giáo viên có thời gian dạy học lịch sử cũng đã lâu năm, bản thân tôi
cũng đã cố gắng tìm tòi những phương pháp khác nhau để áp dụng trong dạy
học lịch sử nhằm giúp học sinh ôn thi và làm bài thi đạt kết quả. Tôi đề cao
việc hướng dẫn học sinh phương pháp nắm kiến thức nhanh, nhớ lâu bằng
những cách càng đơn giản càng tốt, nhờ đó học sinh có thể vận dụng làm bài
thi đạt kết quả cao.Qua thực tế giảng daỵ, tôi nhận thấy việc hướng dẫn học
sinh hệ thống kiến thức bằng cách lập niên biểu cá tác dụng rất lớn, nhất là
với một môn học có nhiều sự kiện như môn Lịch sử.đó là:
- Đối với giáo viên: Giúp nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học, nâng cao
năng lực chuyên môn.
- Đối với học sinh:
+ Giúp học sinh nắm được một cách hệ thống những kiến thức cơ bản về
lịch sử để dễ nhớ, nhớ lâu, hiểu sâu sắc lịch sử và vận dụng làm bài thi hiệu
quả.
5


+ Rèn luyện các kỹ năng tư duy, thực hành như: tổng hợp, khái quát kiến
thức, kỹ năng lập bảng biểu...
+ Giáo dục các em lòng say mê, yêu thích môn lịch sử, có ý thức học tập chủ
động và tích cực.
II. Các biện pháp để giải quyết vấn đề.
1.Khái quát về lập bảng hệ thống hóa kiến thức lịch sử.
1.1 Các loại niên biểu hệ thống hóa kiến thức.
Bảng hệ thống kiến thức lịch sử còn được gọi là bảng niên biểu. Thực chất
đó là bảng hệ thống kiến thức theo thứ tự thời gian, hoặc nêu các mối liên hệ


6


+ Với bảng niên biểu tổng hợp: Tùy vấn đề mà xác định tiêu chí phù hợp. Ví
dụ , với bảng niên biểu về những thành tựu văn hóa của Việt Nam trong
thời kỳ phong kiến, ta có thể lập bảng với các tiêu chí: Lĩnh vực, thành tựu,
ý nghĩa: niên biểu những thắng lợi to lớn trên lĩnh vực quân sự trong kháng
chiến chống Mỹ với các tiêu chí thời gian, chiến thắng quyết định, kết quả, ý
nghĩa...
+ Với bảng niên biểu sự kiện: có thể lập theo theo các tiêu chí thời gian, sự
kiện, kết quả, ý nghĩa...
+ Niên biểu so sánh: Các nội dung so sánh càng cụ thể thì ý nghĩa khoa học
càng cao, có thể so sánh ở các vấn đề:
. Tích cựcvới tích cực.
. Tích cực, tiến bộ với tiêu cực, phản động
. Tiêu cực, phản động với tiêu cực, phản động.
Nhờ đó, giúp học sinh nhận thức được vấn đề lịch sử một cách cụ thể, có
tính thuyết phục. Nếu là bảng so sánh hai phong trào cách mạng có thể lập
với các tiêu chí hoàn cảnh, nhiệm vụ, lãnh đạo , lực lượng, kết quả, ý nghĩa...
-Thứ ba,lựa chọn kiến thức, đảm bảo các yêu cầu cơ bản, chính xác,
ngắn gọn.
Có rất nhiều sự kiện lịch sử, vì vậy phải biết chọn lọc những gì cơ bản nhất,
sử dụng từ ngữ chính xác, cô đọng. Không nên ôm đồm quá nhiều kiến thức
khiến việc lập bảng trở nên nặng nề, khó theo dõi nội dung và lôgíc vấn đề.
điều kiện lập bảng hệ thống kiến thức càng cụ thể, phong phú thì kết quả
giáo dục, giáo dưỡng , phát triển càng cao.Đó là:
+ Sự kiện hình thành phải rõ ràng, chân thực.
+ Số liệu phải chính xác ,đầy đủ, có chọn lọc.
+ Vấn đề đưa ra cần được phân tích, đối chứng để rút ra được nhận xét chính

hướng dẫn cho học sinh lập bảng về diễn biến của các cuộc cách mạng tư
sản theo bảng mẫu sau:
Bảng hệ thống niên biểu diễn biến cách mạng tư sản Pháp:

Giai đoạn
Sự kiện chính
Kết quả
Giai đoạn I( 14/7/178910/8/1792)
Giai đoạn II(10/8/1792-2/6/1793)
Giai đoạn III(2/6/179327/7/17940
Giai đoạn IV(27/7/1794-1815)
Với bảng niên biểu về diễn biến của cách mạng tư sản Pháp, giáo viên sẽ
giúp cho học sinh tiếp thu một cách ngắn gọn, súc tích về diễn biến của cách
mạng qua 4 giai đoạn, mỗi giai đoạn xác định được sự kiện trọng tâm, có
ảnh hưởng đến cục diện của cách mạng. Việc lập bảng cũng giúp cho các em
không bị rối khi tiếp thu kiến thức, cũng giảm được tư tưởng "sợ' khi đối
diện với một bài học mà có tới 6 trang trong sách giáo khoa trình bày về diễn
biến với các con số, ngày tháng, sự kiện dày đặc.
* Ví dụ 2:Khi dạy bài 21 trong chương trình Lịch sử lớp 11( chương trình cơ
bản): Phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân Việt Nam trong những
năm cuối thế kỷ XIX.
Bài này học trong 2 tiết với khối lượng kiến thức nhiều: đó là học về các giai
đoạn của phong trào Cần Vương, các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của phong
trào Cần Vương và phong trào nông dân Yên Thế. Nội dung bài học chủ yếu
là học về các cuộc khởi nghĩa với phần trình bày về diễn biến chiếm thời
lượng lớn, nên giáo viên có thể hướng dẫn học sinh lập bảng niên biểu sự
kiện về phong trào Cần Vương và phong trào nông dân Yên Thế. Cụ thể:
- Bảng 1: Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của phong trào Cần vưong.
8


Thế.
Giai đoạn
Người lãnh
Hoạt động
Kết
đạo
chính
quả
Giai đoạn từ 1884-1892
Giai đoạn từ 1893-1897
Giai đoạn từ 1898-1908
Giai đoạn từ 1909-1913
2.2.Dạng bảng hệ thống hóa kiến thức tổng hợp:
Dạng niên biểu này thường áp dụng cho những bài có nhiều tiết học trải dài
theo từng thời kỳ, giai đoạn lịch sử, hoặc theo từng chương. Bảng hệ thống
kiến thức tổng hợp sẽ giúp cho học hệ thống được lượng kiến thức trong thời
gian dài, sâu chuỗi được các sự kiện với nhau, từ đó thấy được mối liên hệ
giữa các sự kiện, tạo cơ sở để các em có được những nhận xét ,đánh giá
đúng đắn về bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử,qua đó rút ra được
những bài học kinh nghiệm và liên hệ đuợc với thực tiễn.
*Ví dụ 1: Ở lớp 10( chưong trình cơ bản), khi học phần những cuộc kháng
chiến chống ngoại xâm ở các thế kỷ X-XVIII, học sinh phải học ở ba bài 16,
19 và 23. Khoảng cách gữa các bài học khá xa về số tiết, thời gian kéo dài
gần nửa học kỳ II, do vậy sẽ xảy ra tình trạng học sinh "quên" kiến thức của
bài trước khi học bài sau. Vậy nên giáo viên sử dụng bảng niên biểu tổng
hợp để giúp cho học sinh hệ thống được những kiến thức cơ bản về các cuộc
kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỷ X-XVIII. Từ đó giúp các em hiểu
một cách hệ thống theo trình tự thời gian của lịch sử Việt Nam trong thời kỳ
phong kiến về một số vấn đề:
- Trong suốt chiều dài của thời kỳ phong kiến, nước ta luôn bị các thế lực


Kháng chiến chống
Tống( Tiền Lê)
2
Kháng chiến chống
Tống( Thời Lý)
3
Kháng chiến chống
Mông Nguyên
4
Khởi nghĩa Lam
Sơn
5
Kháng chiến
chốngXiêm
6
Kháng chiến chống
Thanh
*Ví dụ 2:Khi học về sự phát triển văn hóa của Việt Nam trong thời kỳ phong
kiến(từ thế kỷ X-XVIII) ở chương trình lớp 10, học sinh học ở hai bài 20 và
24. Cả hai bài cung cấp cho học sinh một khối lượng lớn kiến thức về các
thành tựu văn hóa trên các lĩnh vực: Giáo dục, Văn học, Nghệ thuật, Khoa
học- kỹ thuật, học sinh sẽ gặp kho khăn trong việc ghi nhớ các thành tựu văn
hóa. Vậy nên trong phần này, giáo viên nên hướng dẫn cho học sinh lập bảng
hệ thống hóa kiến thức nhằm giúp các em thống kê các thành tựu văn hóa
một cách đầy đủ nhưng ngắn gọn, xúc tích. Cụ thể:
-Bảng thống kê các thành tựu văn hóa Việt Nam trong thời kỳ phong kiến từ
thế kỷ X-XVIII.

Tên thành tựu

Thời
Người lãnh Diễn biến chính Kết quả
gian
đạo
1858-1862
1863-trước1873
1873-1884
2.3. Dạng bảng so sánh: Với dạng bảng so sánh, giáo viên có thể sử dụng
bảng so sánh niên biểu thời gian, cũng có thể dùng bảng so sánh dạng sự
kiện ,tư liệu. bảng so sánh sẽ giúp cho học sinh rút ra được những khác biệt
hoặc tương đồng giữa các vấn đề, từ đó các em sẽ có được nhưũng nhận xét,
đánh giá một cách chính xác, khoa học các vấn đề mà đề thi yêu cầu.
* Ví dụ 1: Khi dạy về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm trong thời kỳ
phong kiến từ thế kỷ X-XVIII, giáo viên có thể sử dụng bảng so sánh về
những điểm khác nhau giữa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn với các cuộc kháng
chiến thời Lý-Trần, hoặc so sánh sự khác nhau về nghệ thuật chỉ đạo chống
giặc ngoại xâm của nhà nước trong hai cuộc kháng chiến chống Tống thời
Lý và chống Nguyên- Mông thời Trần.

11


-Bảng 1: So sánh về những điểm khác nhau giữa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
với các cuộc kháng chiến thời Lý-Trần.
Nội dung
Khởi nghĩa Lam Sơn
Các cuộc kháng chiến
thời Lý -Trần
Hoàn cảnh lịch
sử

giành độc lập Bắc sản Pháp
Mỹ
Nhiệm vụ
Lãnh đạo
Động lực
Hình thức
Kết quả
Tính chất
* Ví dụ 3:: Khi học phần Lịch sử Việt Nam từ 1858-1918 trong chương
trình Lịch sử 11( cơ bản), giáo viên nên hướng dẫn học sinh lập bảng so sánh
giữa phong trào Cần Vương chống Pháp với Phong tràoyêu nước đầu thế kỷ

12


XX. Với bảng so sánh này sẽ giúp cho học sinh rút ra được sự khác nhau
giữa tính chất của phong trào Cần Vương với Phong trào yêu nước, từ đó có
những nhận xét, dánh giá đúng đắn về phong trào kháng chiến chống Pháp
từ giữa thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX.
Nội dung so sánh
Phong trào Cần
Phong trào yêu
Vương
nước
Lãnh đạo
Mục tiêu
Lực lượng tham gia
Hình thức đấu
tranh
Kết quả, ý nghĩa

Một số ví dụ về việc vận dụng kỹ năng lập bảng hệ thống hóa kiến thức, so
sánh trong kiểm tra,đánh giá học sinh.
*Ví dụ 1: Lập bảng thống kê các thành tựu văn hóa của Việt Nam trong thời
kỳ phong kiến từ thế kỷ X-XV. Qua đó hãy rút ra nhận xét về sự phát triển
của văn hóa ở giai đoạn này?
*Ví dụ 2: Lập bảng thống kê các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của
dân tộc ta từ thế kỷ X-XVIII( theo các tiêu chí: Tên cuộc kháng chiến, thời
gian, người lãnh đạo, trận quyết chiến chiến lược, kết quả, ý nghĩa.)
*Ví dụ 3: Lập bảng so sánh các cuộc cách mạng tư sản từ giữa thế kỷ XVI
đến cuối thế kỷ XVIII.( theo các tiêu chí: Hình thức, nhiệm vụ, lãnh đạo,
động lực, tính chất). Qua đó em có nhận xét gì về các cuộc cách mạng tư sản
trên?
*Ví dụ 4:Lập bảng hệ thống kiến thức về phong trào kháng chiến chống
pháp của nhân dân ta từ năm 1858 đến năm 1884 theo nội dung sau: Thời
gian, diễn biến chính, lãnh đạo? Qua bảng thống kê trên, em hãy chứng minh
câu nói của nguyễn Trung Trực" Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam
thì mới hết người Nam đánh Tây".
*Ví dụ 5:So sánh sự khác nhau trong chủ trương và biện pháp cứu nước của
Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh theo yêu cầu sau: Chủ trương cứu nước,
mục tiêu, phương pháp đấu tranh, hình thức hoạt động, các hoạt động tiêu
biểu.
* Ví dụ 6: So sánh phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX với phong trào Cần
Vương chống Pháp theo yêu cầu sau: bối cảnh lịch sử, mục tieu đấu tranh,
hình thức đấu tranh, lực lượng tham gia, kết quả, ý nghĩa.Qua bảng so sánh
trên, theo em phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX tiến bộ hơn phong trào
Cần Vương ở những điểm nào?
III.Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm:
1.Kết quả đối chứng chất lượng bộ môn khi áp dụng SKKN:
* Tôi đã tiến hành áp dụng phương pháp lập bảng hệ thống hóa kiến thức, so
sánh trong giảng dạy ở hai khối lớp 10 và 11. Cụ thể:

Trung
Yếu
bình
50
20
66
14
0
40
25
63
12
0
45
4
57
35
4
50
8
50
37
5

Kém
0
0
0
0


9

54

34

3

0

2.Kết quả đối chứng chất lượng kiểm tra, đánh giá khi áp dụng SKKN:
-Khối 11:
Năm
học

20172018

Lớp

11A
11C
11B
11D

Sĩ số Xếp loại kết quả bài thi(%)
( HS)
Giỏi Khá
Trung
Yếu
bình



Năm
học

20172018

Lớp

Kém

10A

Sĩ số Xếp loại học tập của học sinh(%)
( HS)
Giỏi Khá
Trung
Yếu
bình
45
20
67
13
0

10E

47

0

- Trong chương trình lịch sử ở cấp trung học phổ thông, hầu như bài nào
cũng có nội dung để vận dụng phương pháp lập bảng,tuy nhiên giáo viên
nên chú ý vận dụng một cách linh hoạt các hình thức: như tiến hành trên lớp,
giao bài tập về nhà, soạn bài trước khi đến lớp...Hình thức tổ chức lập bảng
phải phong phú, đa dạng, tránh đơn điệu gây nhàm chán đối với học sinh.
4. Khả năng ứng dụng của SKKN.
- Có khả năng ứng dụng cao trong dạy học chuyên môn, cũng như trong ôn
luyện thi đại học bồi dưỡng học sinh giỏi các cấp.
- Không tốn kém tiền của đối với giáo viên và học sinh, dễ ứng dụng trong
dạy- học.
C. PHẦN KÊT LUÂN.
1. Kết luận.
16


Trong học tập lịch sử , học sinh không thể " trực quan sinh động" đựơc các
sự kiện hiện tượng lịch sử. Chúng ta cũng không thể tái hiện lại các sự kiện
trong phòng thí nghiệm được, dù cho khoa học kỹ thuật phát triển như hiện
nay thì cũng chỉ dựng lại được một phần cuả sự kiện, hiện tượng( như phim
ảnh...). Vì vậy,trong quá trình dạy học lịch sử, người giáo viên phải xét các
hiện tượng, sự kiện với mọi tính chất cụ thể, chính xác của chúng trong tiến
trình phát triển. Mặt khác, phải đặt các sự kiện , hiện tượng trong hình thức
tổng quát của các mối liên hệ, nhằm vạch ra quy luật, khuynh hướng chung
trong sự vận động của chúng.Việc sử dụng phương pháp lập bảng hệ thống
kiến thức là một trong những nhân tố quan trọng giúp giáo viên thực hiện tốt
yêu cầu đó.
Thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông đã khẳng định rõ vai trò của
của việc sử dụng phương pháp lập bảng hệ thống hóa kiến thức đối với hiệu
quả bài học. Thông qua các hoạt động cuả giáo viên sẽ tạo được hứng thú
cho học sinh. Trên cơ sở đó, giáo viên góp phần giáo dục đạo đức, bồi

và công cuộc đổi mới của đát nước.
*Đề xuất với Ban giám hiệu nhà trường:
Phổ biến các sáng kiến kinh nghiệm về phương pháp dạy- học để giáo viên
trao đổi, học tập kinh nghiệm, góp phần nâng cao chất lượng dạy học của
nhà trường.

Thanh hóa: ngày tháng năm
Tôi xin cam đoan đây là
SKKN do tôi viết, không sao chép nội dung của người khac.

18


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Thị Côi, Trịnh Tùng, Lại Đức Thụ, Trần Đức Minh: Rèn luyện
kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử. Trường ĐHSP Hà Nội I. Năm
1995.
2. Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị: Phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường
phổ thông.NXB Giáo dục.HN 1996.
3. Bộ tài liệu Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức kỹ năng Trung học phổ
thông môn lịch sử của Bộ giáo dục và đào tạo xuất bản năm 2009.( NXB
Giáo dục Việt Nam)
4. Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục THPT, NXB Giáo dục 2007
5. Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên giáo viên THPT chu kỳ III( 20042007),NXB ĐẠi học sư phạm.
6.Phan Ngọc Liên, Trịnh Tùng,Nguyễn Thị Côi: Phương pháp dạy học lịch
sử. NXB ĐHSP Hà Nội, 2002.

19