CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
------  0  ------

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BÀI THỰC HÀNH ĐỊA LÍ LỚP 12
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Quảng Bình, tháng 12 năm 2018

1


CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
------  0  ------

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BÀI THỰC HÀNH ĐỊA LÍ LỚP 12 THEO
ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Họ và tên: Nguyễn Thị Trang
Chức vụ:

Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THPT Lệ Thủy

Quảng Bình, tháng 12 năm 2018

biến bài thực hành thành bài dạy lí thuyết suông, nhiều giáo viên khi tiến hành dạy các
bài thực hành còn nhiều lúng túng, thậm chí có giáo viên còn chưa chú trọng vai trò
của bài thực hành… Vì vậy, hiệu quả trong các bài thực hành chưa cao.
Việc tìm ra phương pháp dạy học bài thực hành như thế nào cho có hiệu quả,
tạo điều kiện phát huy năng lực của học sinh, đó là nhiệm vụ quan trọng của giáo viên
địa lí. Vì vậy, “Phương pháp dạy học bài thực hành Địa lí lớp 12 theo định hướng phát
3


triển năng lực học sinh” là đề tài nghiên cứu của tôi.
1.2. Điểm mới của đề tài
Thực hành là một nội dung tất yếu, thiết thực của các môn học để giúp các em
khắc sâu kiến thức, rèn luyện kĩ năng. Đối với môn Địa lí, các bài thực hành chứa
đựng nhiều kĩ năng Địa lí cơ bản cho các em học tập. Mỗi bài thực hành có một đặc
trưng, cấu trúc riêng nên việc thiết kế các bài dạy học dường như khá phức tạp. Trước
đây, giáo viên chưa chú trọng việc dạy học các bài thực hành theo định hướng phát
triển năng lực học sinh mà chỉ chú trọng giúp học sinh nắm được các nội dung chính
trong bài. Đề tài này phân loại các dạng bài thực hành và nêu ra một số gợi ý về
phương pháp dạy học bài thực hành Địa lí 12 theo định hướng phát triển năng lực học
sinh.
2. Phần nội dung
2.1. Thực trạng việc dạy bài thực hành Địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển
năng lực học sinh
Nhìn chung các giáo viên Địa lí hiện nay đã nhận thức được tầm quan trọng của
việc giảng dạy bài thực hành. Vì vậy mà đa số giáo viên đã xác định được mục đích
quan trọng nhất khi dạy các bài thực hành Địa lí đó là: Hình thành, rèn luyện kĩ năng
địa lí và kĩ năng vận dụng kiến thức của học sinh.
Qua tổng hợp thông tin từ các buổi sinh hoạt chuyên môn, dự giờ, thao giảng
của các giáo viên ở trường THPT Lệ Thủy, tất cả giáo viên đã xác đinh được cụ thể
mục đích của bài thực hành Địa lí là một bài học riêng cung cấp hoặc rèn luyện kĩ

Nội dung thực hành
1. Vẽ lược đồ Việt Nam với đường biên giới, đường bờ
biển, một số sông lớn, một số đảo và quần đảo.
2. Điền vào lược đồ một số địa danh quan trọng.
1. Xác định vị trí của cácd y núi, đỉnh núi và dòng
song trên bản đồ Địa lí tự nhiên Việt Nam (hoặc Atlat
Địa lí tự nhiên Việt Nam).
2. Vẽ lược đồ trống Việt Nam, điền tên các dãy núi,
đỉnh núi theo yêu cầu.

Bài 13. Đọc bản đồ địa hình,
điền vào lược đồ trống một số
dãy núi và đỉnh núi.
B. Địa lí dân cư
Bài 19. Vẽ biểu đồ và phân
1. Vẽ biểu đồ thể hiện thu nhập bình quân đầu
tích sự phân hóa về thu nhập bình người/tháng giữa cácvùng nước ta (2004).
quân theo đầu người giữa các vùng 2. So sánh và nhận xét thu nhập bình quân đầu
người/tháng giữa các vùng qua các năm
C. Đia lí kinh tế
Bài 23. Phân tích sự chuyển
1. Cho bảng số liệu 23.1
dịch cơ cấu ngành trồng trọt
a. Hãy tính tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất
ngành trồng trọt theo từng nhóm cây trồng.
b. Dựa vào số liệu vừa tính hãy vẽ biểu đồ thể hiện tốc
độ tăng trưởng giá trị sản xuất của các nhóm cây trồng.
c. Nhận xét về mối quan hệ giữa tốc độ tăng trưởng và
sự thay đổi cơ cấu giá trị sản xuất của ngành trồng trọt.
2. Qua bảng số liệu 23.2.

a. Hãy tính tỉ trọng của trâu, bò trong tổng đàn trâu bò
của cả nước, Trung du miền núi Bắc Bộ, Tây Nguyên.
b. Dựa vào bản đồ giáo khoa treo tường Nông nghiệp,
lâm nghiệp, thủy sản (hoặc Atlat Địa lí Việt Nam) và
kiến thức đã học, hãy giải thích các vấn đề theo yêu
cầu.
Bài 40. Phân tích tình tình phát Dựa vào bảng số liệu 40.1 và các tài liệu hãy viết báo
triển công nghiệp ở Đông Nam Bộ cáo ngắn về sự phát triển dầu khí ở Đông Nam Bộ.
Cho bảng số liệu 40.2, vẽ biểu đồ thể hiện giá trị sản
xuất công nghiệp phân theo thành phần kinh tế của
Đông Nam Bộ năm 1995 và 2000. Nhận xét.
D. Địa lí địa phương
Bài 44: Tìm hiểu địa lí tỉnh, thành Viết báo cáo về địa lí tỉnh, thành phố theo các chủ đề.
phố
Bài 45. Tìm hiểu địa lí, thành
Xây dựng bản tổng hợp về địa lí tỉnh, thành phố theo
phố (tiếp)
các nội dung yêu cầu.
2.2.2 Phân loại các bài thực hành Địa lí lớp 12
Dựa vào mục đích, yêu cầu và nội dung của các bài thực hành trong sách giáo
khoa Địa lí lớp 12, phân ra thành các dạng sau:
* Dạng 1: Dạng bài thực hành làm việc với bảng số liệu thống kê bao gồm: Chuyển
bảng số liệu thành biểu đồ, tính toán , phân tích bảng số liệu theo một chủ đề và rút
6


ra các nhận xét.
- Bài 19. Vẽ biểu đồ và phân tích sự phân hóa về thu nhập bình quân theo đầu người
giữa các vùng
- Bài 23. Phân tích sự chuyển dịch cơ cấu ngành trồng trọt.



Bài tập 2.
2.3. Phương pháp dạy học bài thực hành Địa lí 12
2.3.1. Phương pháp dạy học dạng bài thực hành vẽ biểu đồ từ bảng số liệu thống
kê, tính toán, phân tích bảng số liệu theo một chủ đề và rút ra các nhận xét
* Phương pháp dạy học dạng bài thực hành chuyển bảng số liệu thành biểu đồ và
nhận xét:
- Bước 1: Học sinh nghiên cứu đầu bài, xác định mục tiêu, yêu cầu của bài thực.
- Bước 2: Giáo viên hướng dẫn cho học sinh lựa chọn biểu đồ thích hợp với nội dung
bài thực hành. Giáo viên hướng dẫn học sinh xác định xem với yêu cầu của bài thì sử
dụng loại biểu đồ nào là thích hợp nhất.
- Bước 3: Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc bảng số liệu, xử lí số liệu cho phù hợp với
cách biểu thị nội dung của biểu đồ.
- Bước 4: Giáo viên trình bày cách vẽ biểu đồ.
- Bước 5: Giáo viên tổ chức cho học sinh tiến hành vẽ biểu đồ: chính xác, đẹp. Gọi 1,
2 học sinh lên bảng vẽ mẫu.
- Bước 6: Giáo viên hướng dẫn cho học sinh dựa vào biểu đồ vừa vẽ kết hợp bảng số
liệu rút ra nhận xét.
- Bước 7: Giáo viên kiểm tra nhận xét, đánh giá sửa những lỗi sai cho học sinh dể các
em rút kinh nghiệm.
Ví dụ: Bài 29. Thực hành: Vẽ biểu đồ, nhận xét và giải thích sự chuyển dịch cơ cấu
công nghiệp.
Bài tập 1. Dựa vào bảng 29.1 trong sách giáo khoa, hãy vẽ biểu đồ thích hợp
nhất thể hiện cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp phân theo thành phần kinh tế của
nước ta năm 1996 và 2005. Nêu nhận xét.
- Bước 1. Xác định mục tiêu yêu cầu
Vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp phân theo
thành phần kinh tế của nước ta năm 1996 và 2005. Nêu nhận xét.
- Bước 2. Giáo viên hướng dẫn học sinh xử lí bảng số liệu và lựa chọn dạng biểu đồ

của nước ta năm 1996 và 2005

Năm 1996

Năm 2005
Nhà nước
Ngoài nhà nước
Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài

0
- Bước 5. Nhận xét
Giáo viên hướng dẫn cho học sinh dựa vào biểu đồ vừa vẽ được kết hợp với
bảng số liệu để nhận xét về sự thay đổi tỉ trọng của các thành phần kinh tế năm 2005
so với năm 1996: khu vực nào giảm, khu vực nào tăng?
- Bước 6. Giáo viên kiểm tra đánh giá tiết học thực hành, nhận xét, sửa chữa chỗ sai,
9


bổ sung.
* Phương pháp dạy học dạng bài thực hành phân tích bảng số liệu theo một chủ
đề và rút ra các nhận xét.
- Bước 1: Đọc và xác định mục tiêu, yêu cầu của bài thực hành.
- Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc bảng số liệu (mục đích, nội dung bảng
nêu vấn đề gì?), giúp các em hiẻu được nội dung cột dọc, hang ngang, cách trình bày
bảng, cách sắp xếp số liệu thống kê, hiểu được mối quan hệ giữa các số liệu trong
bảng.
- Bước 3: Nêu các câu hỏi gợi nhớ lại bảng kiến thức lí thuyết đã học phục vụ cho quá
trình sử dụng bảng số liệu.
- Bước 4: Từ các số liệu, học sinh phải nêu và giải thích được các nguyên nhân dẫn
đến các hiện tượng địa lí đó (tự nhiên, kinh tế xã hội).


3.2

2.4

Duyên hải Nam Trung Bộ

5.3

4.7

Tây Nguyên

1.3

0.7

Đông Nam Bộ

4.6

5.6

Đồng bằng sông Cửu Long

11.2

8.8

Không xác định

Nam
Trong dạy học địa lí nói chung và Địa lí lớp 12 nói riêng, bản đồ có vai trò quan
trọng, nó giúp cho học sinh lĩnh hội tri thức một cách nhẹ nhàng, nhanh chóng và lâu
bền hơn. Trong khi học tập gắn với bản đồ, học sinh phải luôn quan sát, tưởng tượng,
phân tích, đối chiếu, so sánh, tổng hợp, khái quát hóa, xác lập mối quan hệ địa lí, trong
quá trình đó tư duy của các em luôn hoạt động và phát triển. Việc hình thành và rèn
luyện kĩ năng bản đồ cho học sinh là một quá trình lâu dài, phức tạp. Do vậy, khi giảng
dạy loại bài thực hành này, giáo viên cần thực hiện theo các bước sau:
- Bước 1: Giáo viên nghiên cứu nội dung bài thực hành trong sách giáo khoa. Từ đó
xác định các đơn vị kiến thức và các thành phần của các đơn vị kiến thức có chứa
trong bài thực hành.
- Bước 2: Nếu trường hợp không có bản đồ, giáo viên phải lập bản đồ để dạy.
- Bước 3: Dựa vào bản đồ, giáo viên phải xây dựng các câu hỏi gắn với bản đồ. Đặt
11


câu hỏi gắn với bản đồ bang cách: Hãy quan sát bản đồ. Các câu hỏi đặt ra kông quá
nhỏ, không quá tổng hợp hoặc không rõ ràng. Giáo viên nên xây dựng các câu hỏi nhỏ
(câu hỏi phụ) để gợi ý cho học sinh trả lời các câu hỏi chính, nhằm tiến hành bài thực
hành được thuận lợi hơn.
- Bước 4: Dự kiến các tình huống xảy ra khi lên lớp dạy bài thực hành như: giáo viên
xem xét nên đặt câu hỏi vào lúc nào, thời gian nào, dành bao nhiêu thời gian để học
sinh nghiên cứu bản đồ, cách khai thác nội dung trên bản đồ như thế nào?
- Bước 5: Giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh: Giáo viên nêu câu hỏi của bài thực
hành gắn với bản đồ để học sinh tự nghiên cứu. Và xác định nội dung bài thực hành
cần hoàn thành thông qua hệ thống bản đồ.
- Bước 6: Tổ chức cho học sinh nghiên cứu các câu hỏi bài thực hành gắn với bản đồ.
Bước này, giáo viên hướng dẫn cho học sinh thực hành theo các thao tác: Dựa vào các
câu hỏi, bài thực hành xác định vị trí của các đối tượng biểu hiện trên bản đồ, xác định
được đặc điểm, tính chất của các đối tượng biểu hiện trên bản đồ, phát hiện mối quan

hành. Cụ thể bài báo cáo nội dung gì? Phạm vi một địa phương, một nước hay một khu
vực?
- Bước 2: Giáo viên cung cấp, hướng dẫn học sinh thu thập số liệu, thông tin có nội
dung liên quan đến bài báo cáo.
- Bước 3: Giáo viên hướng dẫn học sinh xử lí thông tin, các số liệu thu thập được, sắp
xếp chúng theo một trình tự mối qun hệ của nội dung, nhằm làm sang tỏ mục đích, yêu
cầu của bài viết.
- Bước 4: Lập dàn ý đề cương báo cáo.
- Bước 5: Giáo viên làm mẫu, học sinh ghi quy trình vào vở để tiến hành làm.
- Bước 6: Giáo viên tổ chức cho học sinh hoàn thành báo cáo.
- Bước 7: Giáo viên kiểm tra, nhận xét, đánh giá, bổ sung.
Ví dụ: Dựa vào bảng số liệu 40.1 sách giáo khoa, tài liệu do học sinh sưu tầm và giáo
viên cung cấp, hãy viết báo cáo ngắn gọn về sự phát triển của công nghiệp dầu khí ở
vùng Đông Nam Bộ theo dàn ý (bài 40 trang 183, sách giáo khoa Địa lí 12).
- Bước 1: Giáo viên yêu cầu học sinh xác định mục tiêu, yêu cầu: làm rõ sự phát triển
của công nghiệp dầu khí ở vùng Đông Nam Bộ.
- Bước 2: Giáo viên yêu cầu học sinh đọc bảng số liệu trong sách giáo khoa, các thông
tin sưu tầm được hoặc giáo viên cung cấp liên quan đến đề tài.
- Bước 3: Giáo viên hướng dẫn cho học sinh xử lí các thông tin thu thập được, sắp xếp
theo trình tự làm rõ các vấn đề sau:
+ Tiềm năng dầu khí của vùng.
+ Sự phát triển của công nghiệp khai thác dầu khí.
+ Tác động của công nghiệp khai thác dầu khí đến sự phát triển kinh tế ở Đông Nam
Bộ.
- Bước 4: Giáo viên hướng dẫn học sinh lập dàn ý đề cương báo cáo:
+ Tiềm năng dầu khí của vùng: Trữ lượng bao nhiêu? Gồm những bể nào?
+ Sự phát triển của công nghiệp khai thác dầu khí được thể hiện như thế nào?
+ Tác động của công nghiệp khai thác dầu khí đến sự phát triển kinh tế ở Đông Nam
13


. Về tình hình sản xuất : Quy mô, cơ cấu.
- Bước 3: Dựa trên các ý chính đó, học sinh bổ sung thêm kiến thức cho hoàn chỉnh.
- Bước 4: Giáo viên định hướng cho học sinh giải thích nguyên nhân của vấn đề vừa
nhận xét.
- Bước 5: Giáo viên tổ chức cho học sinh trao đổi, thảo luận theo nhóm tổ thực hiện
bài thực hành , gọi đại diện một số học sinh lên trình bày.
14


- Bước 6: Giáo viên nhận xét, đánh giá tiết học thực hành.
2.3.5 Phương pháp dạy học dạng bài thực hành vẽ lược đồ lãnh thổ Việt Nam và
điền vào lược đồ một số đối tượng địa lí theo yêu cầu
- Bước 1: Giáo viên kiểm tra việc chuẩn bị các phương tiện, đồ dung phục vụ cho bài
thực hành của học sinh (giấy khổ lớn, thước kẻ, bút chì, Átlát Địa lí Việt Nam…)
- Bước 2: Giáo viên yêu cầu học sinh đọc sách giáo khoa, xác định mục tiêu, yêu cầu
của bài thực hành.
- Bước 3: Giáo viên định hướng cho học sinh lựa chọn cách vẽ lược đồ Việt
- Bước 4: Giáo viên hướng dẫn cách vẽ cho học sinh, vừ hướng dẫn vừa làm mẫu.
- Bước 5: Giáo viên gọi 1 – 2 học sinh lên bảng làm mẫu. Học sinh ở dưới vẽ vào giấy
của mình. Giáo viên lưu ý học sinh cách chọn tỉ lệ, chú giải.
- Bước 6: Giáo viên nhận xét, sửa lỗi sai cho học sinh.
Ví dụ: Bài 3. Thực hành: Vẽ lược đồ Việt Nam
- Bước 1: Giáo viên kiểm tra việc chuẩn bị các phương tiện, đồ dung phục vụ cho bài
thực hành của học sinh (giấy khổ lớn, thước kẻ, bút chì, Átlát Địa lí Việt Nam…)
- Bước 2: Giáo viên yêu cầu học sinh đọc sách giáo khoa, xác định mục tiêu, yêu cầu
của bài thực hành
+ Vẽ lược đồ Việt Nam với đường biên giới, đường bờ biển, một số sông lớn, đảo,
quần đảo.
+ Điền vào lược đồ một số địa danh quan trọng: Hà nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh,
vịnh Bắc Bộ, vịnh Thái Lan, đảo Phú Quốc, quần đảo Hoàng Sa, quần đảo Trường Sa.

- Năng lực chuyên biệt: Năng lực sử dụng số liệu thống kê, Năng lực sử dụng bản
đồ…
II. PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC:
- Átlát Địa lí Việt Nam (trang công nghiệp) hoặc bản đồ giáo khoa treo tường.
- Các dụng cụ học tập: máy tính bỏ túi, bút, thước, compa…
- Biểu đồ chuẩn bị trước về cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp.
III. TIẾN TRÌNH DẠY HỌC:
1. Ổn định lớp
2. Kiểm tra bài cũ
3. Bài mới
Hoạt động 1: Xác định nội dung, yêu cầu của bài thực hành.
- Giáo viên yêu cầu học sinh đọc và cho biết: nội dung bài thực hành yêu cầu gì?
- Học sinh trả lời.
- Giáo viên kết luận: Nội dung bài thực hành gồm 3 phần:
+ Vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp phân theo
thành phần kinh tế của nước ta năm 1996 và 2005. Nhận xét.
+ Nhận xét sự chuyển dịch cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp phân theo vùng lãnh thổ
của nước ta năm 1996 và 2005.
+ Dựa vào hình 26.2 sách giáo khoa hoặc Átlát Địa lí Việt Nam và kiến thức đã học,
giải thích tại sao Đông Nam Bộ là vùng có tỉ trọng giá trị sản xuất công nghiệp lớn
nhất cả nước.
Hoạt động 2: Vẽ biểu đồ và nhận xét sự chuyển dịch cơ cấu công nghiệp phân
theo thành phần kinh tế của nước ta năm 1996 và 2005.
- Bước 1: Xử lí số liệu
+ Giáo viên hướng dẫn học sinh chuyển bảng số liệu tuyệt đối sang số liệu tương đối.
Cách tính cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp (CCGTSXCN) phân theo thành phần
kinh tế:
Gía trị sản xuất công nghiệp của từng thành phần
16


Khu vực có vốn đầu tư

25,1

43,7

nước ngoài
Bước 2: Vẽ biểu đồ
Giáo viên đặt câu hỏi: Với bảng số liệu trên, có thể vẽ được các dạng biểu đồ
nào? Biểu đồ nào thích hợp nhất? Vì sao?
Học sinh trả lời. Giáo viên chuẩn kiến thức: Dạng thích hợp nhất là biểu đồ
tròn. Vì nó vừa thể hiện được rõ nhất cơ cấu vừa thể hiện được quy mô.
Giáo viên hướng dẫn học sinh vẽ hai đường tròn có bán kính khác nhau thể hiện
năm 1996 và 2005, hướng dẫn học sinh cách tính bán kính.
Giáo viên lưu ý cho học sinh khi vẽ biểu đồ cần phải có: tên biểu đồ, bảng chú
giải, lấy tia 12 giờ làm gốc và chi theo chiều kim đồng hồ.
Học sinh vẽ biểu đồ vào vở theo số liệu trên.
Giáo viên gọi 1 học sinh lên bảng vẽ.
Giáo viên gọi học sinh khác nhận xét kết quả. Giáo viên treo biểu đồ đã chuẩn
bị sẵn lên bảng cho học sinh đối chiếu.
Biểu đồ 2.3. Biểu đồ cơ cấu giá sản xuất công nghiệp phân theo thành phần kinh tế
của nước ta năm 1996 và 2005

17


Năm 1996

Năm 2005




Hoạt động 4: Giải thích vì sao Đông Nam Bộ là vùng có tỉ trọng giá trị sản xuất
công nghiệp lớn nhất cả nước?
- Giáo viên hướng dẫn học sinh dựa vào thế mạnh về vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên,
điều kiện kinh tế xã hội của Đông Nam Bộ để giải thích vì sao Đông Nam Bộ là vùng
có tỉ trọng giá trị sản xuất công nghiệp lớn nhất cả nước?
- Giáo viên chia lớp thành 3 nhóm:
Nhóm 1: Nêu thế mạnh về vị trí địa lí.
Nhóm 2: Nêu thế mạnh về điều kiện tự nhiên.
Nhóm 3: Nêu thế mạnh về điều kiện kinh tế xã hội
- Học sinh làm việc theo nhóm, đại diện các nhóm trình bày, các nhóm khác theo dõi
bổ sung.
- Giáo viên nhận xét và bổ sung.
4. Củng cố, đánh giá: Giáo viên nhận xét tiết thực hành.
5. Dặn dò: Dặn học sinh về nhà đọc trước bài 30.

19


3. Phần kết luận
3.1. Ý nghĩa của đề tài
Qua quá trình tìm tò nghiên cứu, đề tài đã hoàn thành và đạt được một số kết quả:
* Về lí luận:
- Đã hệ thống và khái quát hóa những lí luận cơ bản của phương pháp dạy bài thực
hành Địa lí 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh.
* Về thực tiễn:
- Nắm được thực trạng giảng dạy và học tập qua điều tra mức độ nhận thức và cách
thức giảng dạy, học tập các bài thực hành Địa lí của giáo viên và học sinh của trường
THPT Lệ Thủy.


21