CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh Phúc

TÊN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:
THIẾT KẾ MỘT SỐ THÍ NGHIỆM ĐỂ GIẢNG DẠY
CÁC KHÁI NIỆM TRONG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC
11 NHẰM PHÁT HUY NĂNG LỰC NGHIÊN CỨU, KĨ
NĂNG THỰC HÀNH CHO HỌC SINH

Quảng Bình, tháng 01 năm 2019

1


CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh Phúc

TÊN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:
THIẾT KẾ MỘT SỐ THÍ NGHIỆM ĐỂ GIẢNG DẠY
CÁC KHÁI NIỆM TRONG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC
11 NHẰM PHÁT HUY NĂNG LỰC NGHIÊN CỨU, KĨ
NĂNG THỰC HÀNH CHO HỌC SINH

Họ và tên: Lê Thị Thanh Hảo
Chức vụ: Tổ phó chuyên môn
Đơn vị công tác: Trường THPT Trần Hưng Đạo

Quảng Bình, tháng 01 năm 2019
1. PHẦN MỞ ĐẦU
2


nhiệm học tập cho học sinh. Song song đó, dạy học theo phương pháp mới, đòi hỏi
người giáo viên phải nghiên cứu, xây dựng giờ học theo hướng lấy học sinh làm
trung tâm của quá trình Dạy- Học, việc dạy thí nghiệm thực hành và rèn kỹ năng
thực nghiệm cho học sinh, kích thích óc tìm tòi, nghiên cứu, tích cực tham gia
trong quá trình học tập là điều quan trọng và cần thiết trong việc tìm hiểu về bộ
môn sinh học ở nhà trường phổ thông.
Sinh học là bộ môn thực nghiệm, vì vậy việc sử dụng các thí nghiệm trong dạy
học sinh học là một biện pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng dạy học. Thí
nghiệm giúp học sinh học tập một cách tích cực, hứng thú cho học sinh, kiến thức
thu đựơc chắc chắn và sâu sắc. Thí nghiệm giúp làm sáng tỏ lý thuyết, khơi dậy
tính tò mò của học sinh, rèn luyện kỹ năng thực hành, nghiên cứu khoa học, giải
quyết vấn đề khoa học. Với đổi mới mục tiêu dạy học là chuyển từ dạy chú trọng
đến truyền đạt nội dung sang đào tạo năng lực, thì sử dụng thí nghiệm có cơ hội tốt
trong việc rèn luyện kỹ năng tự học tự nghiên cứu. Tuy nhiên trong chương trình
sinh học 11 hiện nay, vấn đề sử dụng thí nghiệm để dạy học nhằm phát huy năng
lực nghiên cứu cho học sinh còn nhiều hạn chế. Phần lớn giáo viên còn hạn chế về
cách sử dụng thí nghiệm để tổ chức cho học sinh học tập, nghiên cứu. Đa số giáo
viên sử dụng các tranh ảnh minh họa trong sách giáo khoa mà không hướng dẫn
học sinh độc lập suy nghĩ, thiết kế các thí nghiệm để từ đó phát huy tính tích cực
của học sinh. Vậy làm thế nào cho học sinh nắm vững được các thao tác tiến hành
thí nghiệm, mục đích thí nghiệm và biết cách thiết kế một thí nghiệm đơn giản
phục vụ cho học tập, tham gia tích cực trong giờ học Sinh học, và giúp học sinh
học tập một cách tích cực, hứng thú, kiến thức thu được chắc chắn? Đó là lý do bản
4


thân chọn sáng kiến kinh nghiệm: "Thiết kế một số thí nghiệm để giảng dạy các
khái niệm trong chương trình sinh học lớp 11 nhằm phát huy năng lực nghiên
cứu, kĩ năng thực hành cho học sinh”.
1.2. Điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

1. Những yêu cầu chung khi tiến hành các thí nghiệm.
- Đảm bảo an toàn thí nghiệm: Luôn giữ hoá chất, dụng cụ thí nghiệm sạch và
khô, làm đúng kỹ thuật, luôn bình tĩnh khi làm thí nghiệm.
- Đảm bảo thành công: Sự thành công của thí nghiệm tác động mạnh mẽ đến
lòng tin của học sinh vào khoa học.
- Số lượng thí nghiệm trong một bài vừa phải, lựa chọn thí nghiệm đối chứng dễ
thực hiện: tiết kiệm thời gian trên lớp. Giáo viên cần cải tiến các thí nghiệm đối
chứng theo hướng dễ thực hiện nhưng vẫn thành công và đảm bảo tính trực quan,
khoa học.
- Kết hợp chặt chẽ thí nghiệm với lời giảng của giáo viên: Lúc này lời giảng của
giáo viên không phải là nguồn thông tin mà là sự hướng dẫn quan sát, chỉ đạo sự
suy nghĩ, đối chiếu của học sinh để đi tới kết luận đúng đắn, hợp lí.
6


- Tạo mọi điều kiện để học sinh được trực tiếp tiến hành thí nghiệm: Tất cả học
sinh đều được làm thí nghiệm, biết cách quan sát thí nghiệm, so sánh, đối chiếu
hiện tượng, trực tiếp làm việc với dụng cụ thí nghiệm, hóa chất. Học sinh được đặt
câu hỏi, nêu ý kiến thắc mắc, và có thể tự giải đáp thắc mắc từ nghiên cứu các thí
nghiệm hoặc được giải đáp qua sự giúp đỡ của giáo viên. Từ đó học sinh có thể
vận dụng linh họat những kiến thức, kỹ năng đã học để nhận thức những kiến thức
mới và có thể áp dụng kiến thức vào thực tế đời sống.
2. Chuẩn bị của giáo viên và học sinh.
a) Đối với việc chuẩn bị thí nghiệm:
- Giáo viên lên kế hoạch tiết dạy, hướng dẫn học sinh thực hiện, chuẩn bị các thí
nghiệm ở nhà, các tình huống đặt ra, thời gian cần để thực hiện thí nghiệm.
- Hướng dẫn học sinh chuẩn bị trước các thí nghiệm cần cho bài dạy, các dụng cụ
cần thiết cho việc thực hiện thí nghiệm, thời gian cần để thực hiện thí nghiệm, có
tính đến các yếu tố thời tiết nếu là các thí nghiệm cần điều kiện bên ngoài như xem
các bộ phận của hạt, điều kiện nảy mầm của hạt, …

chứa các hạt trên và cho que diêm đang cháy vào.

2/ Câu hỏi thảo luận:
- Nêu hiện tượng xảy ra ở hai bình thủy tinh khi cho que diêm đang cháy vào?
- Tại sao que diêm đang cháy khi đưa vào bình chứa hạt đang nhú mầm thì vụt
tắt, bình chứa hạt chết que diêm vẫn cháy?
- Hạt nảy mầm sử dụng O2 để làm gì?
8


- Hô hấp ở thực vật là gì?
3/ Kết quả thí nghiệm:
- Bình chứa hạt sống, que diêm vụt tắt vì hạt nảy mầm sử dụng oxi thải CO 2
không duy trì sự sống.
- Bình chứa hạt chết, que diêm vẫn cháy vì hạt chết không hô hấp không tạo
CO2, vẫn còn O2.
Ví dụ 2: Thiết kế thí nghiệm để hình thành khái niệm “Sinh trưởng ở thực
vật”
1/ Mô tả thiết kế thí nghiệm:
- Chuẩn bị: Hạt đậu, chậu để trồng cây.
- Cách tiến hành: Tiến hành gieo trồng các hạt đậu ở 3 chậu cây khác nhau. Các
hạt đậu trồng ở các thời điểm khác nhau: chậu cây có thời gian sinh trưởng là 2
ngày, 5 ngày, 7 ngày.

2/ Câu hỏi thảo luận:
- Nhận xét về sự thay đổi kích thước của cây qua các giai đoạn khác nhau?
- Giải thích sự thay đổi đó?
- Sinh trưởng ở thực vật là gì?
3/ Kết quả thí nghiệm:
- Kích thước của thân qua các giai đoạn ngày càng tăng:

còn lại phát triển mạnh hơn=> thân và lá bị uốn cong vươn tới nguồn kích thích
(nguồn sáng) như trong trường hợp 1. Khi cây chịu tác động kích thích từ mọi
hướng hay không từ hướng nào, cây sẽ không bị uốn cong mà tiếp tục vươn thẳng.
Ví dụ 4: Thiết kế thí nghiệm để hình thành khái niệm “Sinh sản vô tính ở thực
vật”
1/ Mô tả thiết kế thí nghiệm:
- Chuẩn bị: Lá cây lá bỏng (cây sống đời). (Lưu ý thí nghiệm này chuẩn bị, thực
hiện trước tiết học 1 tuần)
- Cách tiến hành: Cho lá cây lá bỏng đặt trên mặt đất ẩm ướt

2/ Câu hỏi thảo luận:
- Quan sát, nêu hiện tượng xảy ra khi để lá cây lá bỏng trên mặt đất ẩm
- Cho biết các cây con được tạo ra từ bộ phận nào của cây?
- Sinh sản vô tính ở thực vật là gì?
3/ Kết quả thí nghiệm:
11


- Lá cây lá bỏng khi để ở nơi ẩm ướt thì sẽ mọc ra nhiều chồi và rễ ở mép lá,
hình thành nhiều cây con.
- Cây con được hình thành từ cơ quan sinh dưỡng (lá) của cây mẹ.
Ví dụ 5: Thiết kế thí nghiệm để hình thành khái niệm “Nguyên tố dinh dưỡng
khoáng thiết yếu”
1/ Mô tả thiết kế thí nghiệm:
- Cách tiến hành: Trồng cây lúa vào ba chậu có chế độ dinh dưỡng khoáng khác
nhau:
+ Môi trường 1: Bổ sung N, P, Ca, K, Mg, Fe, S
+ Môi trường 2: Bổ sung Ca, K, Mg, Fe, S
+ Môi trường 3: Bổ sung nước
2/ Câu hỏi thảo luận:

- Phân tích được mối quan hệ giữa hô hấp và quang hợp.
2. Kĩ năng: Rèn luyện kĩ năng phân tích.
Rèn luyện kĩ năng thực hành, tiến hành thí nghiệm
3. Thái độ: Biết ứng dụng các kiến thức đã học để bảo quản nông sản phẩm.
Yêu thích, say mê nghiên cứu khao học
B. CHUẨN BỊ
1. Giáo viên
- Chuẩn bị một số dụng cụ thí nghiệm.
- Phiếu học tập
2. Học sinh
- Chuẩn bị thí nghiệm mà giáo viên đã giao tiết học trước:

13


+ Chuẩn bị: Hạt đậu (đậu xanh, đậu đỏ ) nhú mầm (khoảng 100g), bình đựng có
nắp đậy, diêm.
+ Cách tiến hành: Lấy 100g hạt mới nhú mầm và chia thành 2 phần bằng nhau.
Đổ nước sôi lên một trong hai phần để giết chết hạt. Cho mỗi phần hạt vào bình và
nút chặt (thao tác này tiến hành trước khi lên lớp 1,5 – 2h)
- Tìm hiểu, tự nghiên cứu bài mới.
C. LÊN LỚP
I. KIỂM TRA BÀI CỦ (3’)
- Cường độ ánh sáng ảnh hưởng như thế nào đến quá trình quang hợp? Chiếu
ánh sáng đơn sắc qua lăng kính vào bể nuôi tảo có chứa vi sinh vật hiếu khí. Nhận
thấy vi sinh vật hiếu khí tập trung vào hai đầu sợi tảo? Giải thích?
II. BÀI MỚI
HOẠT ĐỘNG CỦA GV

HOẠT ĐỘNG CỦA HS

đã
chuẩn
bị
quả thực hiện của các
năng lượng của tế bào
nhóm
sống. Trong đó, các
GV: Cho lần lượt các

phân tử cacbohidrat bị

nhóm

phân giải đến CO2 và

tiến

hành

thí

nghiệm:

H2O, đồng thời năng

- Mở nút bình của 2 bình

lượng được giải phóng

chứa các hạt trên và cho

huống.

HS: quan sát thí nghiệm

- Nêu hiện tượng xảy ra ở  học sinh so sánh với
hai bình thủy tinh khi cho
kết quả nhóm đã thực
que diêm đang cháy vào?
hiện.
Giải thích?
HS: quan sát giải quyết
- Hạt nảy mầm sử dụng O2
các vấn đề mà giáo viên
để làm gì?
đặt ra dựa trên các kết
- Hô hấp ở thực vật là gì?

quả thí nghiệm

+ 6H2O + Q

3. Vai trò của hô hấp
đối với thực vật
- Duy trì nhiệt độ thuận
lợi cho các hoạt động
sống của cây.
- Cung cấp ATP cho các

GV: Giải thích thêm về


hấp ở thực vật.

vật (15’).
Gv: Yêu cầu HS quan sát
hình ảnh SGK” Con đường
hô hấp ở thực vật
- Hãy cho biết ở TV có thể

HS: Quan sát H 12.2 và
trả lời
15


xảy ra những con đường
hô hấp nào?
- Thảo luận, hoàn thành
nội dung PHT: Phân biệt 2
con đường phân giải hiếu
khí, kị khí.

HS: Thảo luận hoàn III. Hô hấp sáng
thành nội dung phiếu - Là quá trình hấp thụ
học tập
O và giải phóng CO ở
2

- Thời gian 4 phút

2


- Tại sao hô hấp sáng gây
lãng phí sản phẩm quang
hợp ?
Hoạt động 3 : Tìm hiểu

IV. Quan hệ giữa hô

quan hệ giữa hô hấp với

hấp với quang hợp và

quang

môi trường

hợp

và

môi

trường (10’)

1. MQH giữa HH và

GV : Dựa vào kiến thức

QH
16


c. ô xy
d. Hàm lượng CO 2

Hoạt động 4: Củng cố - Hô hấp hiếu khí tạo ra
(2’)

năng lượngi nhều hơn so

- Hô hấp hiếu khí có ưu với hô hấp kị khí
thế gì so với hô hấp kị khí? - Trong trồng trọt tiến
- Tại sao trong trồng trọt hành cày xới đất để tạo
người nông dân tiến hành độ thông thoáng, cung
cấp oxi cho cây hô hấp

cày xới đât?

hiếu khí
PHIẾU HỌC TẬP
Điểm phân biệt

Phân giải kị khí

Phân giải hiếu khí

- Điều kiện

- Không có oxi

- Có oxi


- Hướng dẫn học sinh trả lời các câu hỏi bài tập trong SGK.
- Chuẩn bị bài mới: Thực hành: Phát hiện diệp lục và carotenoit
+ Mẫu vật: Lá xanh tươi, lá màu vàng.
Các loại quả có màu vàng hay đỏ như cà chua, nghệ, cà rốt
2. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
- Giáo viên vận dụng tốt hơn phương pháp đặc trưng bộ môn vào giảng dạy và
giúp được cho học sinh phát triển tư duy từ thực hành, thí nghiệm (trực quan cụ
thể). Khái quát hóa các kiến thức cần nhớ và ghi nhận trong học tập, từ đó biết vận
dụng vào giải thích các hiện tượng và ứng dụng trong thực tế cuộc sống.
- Để đánh giá hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm, tôi đã tiến hành thực nghiệm
trên 2 lớp 11A1 và 11A2, đây là 2 lớp có số lượng học sinh ngang nhau, tỉ lệ nam
nữ và kết quả học tập tương đương nhau
- Lớp đối chứng 11A1 : Dạy bằng phương pháp hỏi đáp tìm tòi (không sử dụng
thí nghiệm)
- Lớp thực nghiệm 11A2: Dạy học bằng phương pháp tích cực (có sử dụng thiết
kế thí nghiệm)
* Tổ chức dự giờ cả 2 lớp cùng 1 bài dạy nhưng sử dụng phương pháp khác
nhau, sau đó khảo sát cả 2 lớp cùng một đề, cùng thời gian 15 phút.
Kết quả thu được như sau:
Điểm
Lớp

11A1(ĐC)

11A2(TN)

TS

45
45

12

26,7

2

4,4

0

0

5

11,1

0

0

0

0

2
19

42,2

21

Giáo viên luôn chuẩn bị hệ thống câu hỏi để định hướng dẫn dắt , kích thích sự tìm
tòi của học sinh. Khi tiến hành thí nghiệm phải đảm bảo tính sư phạm và khoa học.
Các thí nghiệm giáo viên cần nghiên cứu kỹ, trước khi tiến hành biểu diễn trước
học sinh. Như vậy việc thiết kế các thí nghiệm là vấn đề hết sức quan trọng, thông
19


qua việc tiến hành các thí nghiệm học sinh phát triển óc sáng tạo từ đó hình thành
các biểu tượng và khái niệm đúng đắn. Giúp cho học sinh phát triển tư duy từ thực
hành, thí nghiệm (trực quan cụ thể). Khái quát hóa các kiến thức cần nhớ và ghi
nhận trong học tập, từ đó biết vận dụng vào giải thích các hiện tượng và ứng dụng
trong thực tế cuộc sống.
3.2: Kiến nghị, đề xuất
Sáng kiến này chỉ mới đạt được kết quả bước đầu, chỉ thiết kế được một số thí
nghiệm để hình thành các khái niệm trong chương trình sinh học 11. Tôi có một số
kiến nghị như sau:
Hãy quan tâm hơn nữa việc sử dụng, thiết kế các thí nghiệm trực quan trong các
bài giảng sinh học .
Trang bị dụng cụ thí nghiệm: đảm bảo đủ số lượng và cả chất lượng. Trong đó
có cả dự phòng và thay thế. Bổ sung kịp thời những hoá chất hết hoặc hết hạn sử
dụng. Khi có thiết bị mới, cần tập huấn cho giáo viên. Đào tạo đội ngũ cán bộ thiết
bị để có đủ năng lực hỗ trợ cho giáo viên.

20