VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGHIÊM ĐÌNH THÁP
XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18
TUỔI PHẠM TỘI THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ
VIỆT NAM TỪ THỰC TIÊN HUYỆN HÓC MÔN,
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ
LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

HÀ NỘI, năm 2019


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGHIÊM ĐÌNH THÁP
XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI
PHẠM TỘI THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ
VIỆT NAM TỪ THỰC TIÊN HUYỆN HÓC MÔN,
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
Mã số: 8.38.01.04

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS TRẦN HỮU TRÁNG

HÀ NỘI, năm 2019


tác giả có thể hoàn thành tốt bài luận văn của mình.
Mặc dù đã rất cố gắng trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn nhưng
không thể tránh khỏi những thiếu sót. Tác giả mong nhận được sự góp ý chân
thành nhất từ quý thầy cô nhằm góp phần tốt hơn nữa cho bài luận văn này.

Tác giả
NGHIÊM ĐÌNH THÁP

II


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .................................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN ....................................................................................................... ii
DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ ........................................................................ vii
PHẦN MỞ ĐẦU ................................................................................................viii
1.

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu .......................................................viii

2.

Tình hình nghiên cứu .................................................................................. xi

3.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ...........................................................xiii

4.


HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ ĐỐI VỚI
NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI ................................................................ 1
1.1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối
với người dưới 18 tuổi phạm tội.......................................................................... 1
1.1.1.

Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi
............................................................................................................. 1

1.1.2.

Nguyên tắc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội ............................... 4

1.1.3.

Các nguyên tắc tiến hành tố tụng đối với người dưới 18 tuổi ....... 9

1.1.4.
tội.

Ý nghĩa quy định xét xử sơ thẩm đối với người dưới 18 tuổi phạm
........................................................................................................... 12

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển các quy định pháp luật tố tụng hình sự
Việt Nam về xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm
tội ..................................................................................................................... 14
III


1.2.1.

dưới 18 tuổi phạm tội ................................................................................. 20
1.3.3.2. Nguyên tắc tuân thủ trong quá trình tiến hành xét xử sơ thẩm
vụ án Hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ................................ 26
1.3.3.3.
1.3.4.

Hình phạt áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ...... 29

Trình tự xét xử sơ thẩm vụ án Hình sự đối với người dưới 18 tuổi
........................................................................................................... 31

TIỂU KẾT CHƯƠNG I ..................................................................................... 31
Chương 2 THỰC TRẠNG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ ĐỐI VỚI
NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI TẠI HUYỆN HÓC MÔN, THÀNH
PHỐ HỒ CHÍ MINH ......................................................................................... 33
2.1. Thực trạng áp dụng quy định của pháp luật Hình sự về xét xử sơ thẩm
vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội tại huyện Hóc Môn, thành
phố Hồ Chí Minh ................................................................................................ 33
2.1.1. Yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án Hình sự mà
bị cáo là người dưới 18 tuổi ........................................................................... 33
IV


2.1.2. Tình hình xét xử sơ thẩm vụ án Hình sự đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội trong 05 năm (từ năm 2014 đến năm 2018) trên địa bàn huyện
Hóc Môn, thành phố Hồ Chí Minh............................................................... 38
2.1.2.1. Khái quát tình hình tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện trên
địa bàn huyện Hóc Môn, thành phố Hồ Chí Minh ..................................... 38
2.1.2.2. Thực trạng xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự đối với người dưới 18
tuổi phạm tội ................................................................................................... 41


TP. HCM :

Thành phố Hồ Chí Minh

Ths.

:

Thạc sĩ

TTHS

:

Tố tụng Hình sự

TNHS

:

Trách nhiệm Hình sự

XHCN

:

Xã hội chủ nghĩa

VI

Hóc Môn, TP. HCM trong 05 năm từ năm 2014 đến năm
2018

VII


PHẦN MỞ ĐẦU
1.

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Nước ta đang trong quá trình hội nhập và phát triển nhanh chóng của nền
kinh tế thị trường cùng với đó xã hội còn tồi tại nhiều trường hợp tiêu cực, gây ra
nhiều vấn đề nhức nhối và chưa được giải quyết. Đặc biệt, tình trạng người dưới
18 tuổi thực hiện hành vi phạm tội ngày càng nhiều gây nguy hiểm cho xã hội, và
ảnh hưởng không nhỏ đến tương lai của nhiều thế hệ trẻ. Việc gia tăng các vụ án
có bị cáo là người dưới 18 tuổi phạm tội không chỉ gia tăng về số lượng các bị cáo,
mà tuổi đời của họ cũng được trẻ hóa, có nhiều vụ án các bị cáo là người dưới 18
tuổi thực hiện hành vi phạm tội thuộc trường hợp phạm tội đặc biệt nghiêm trọng
có khung hình phạt cao nhất là 20 năm tù, chung thân hoặc tử hình như tội:, “giết
người”, “cướp tài sản”, “ma túy” [23].
Thời gian qua tình hình tội phạm của người dưới 18 tuổi trên địa bàn huyện
Hóc Môn, TP. HCM xảy rất thường xuyên. Theo thống kê của cơ quan chức năng
từ đầu năm 2015 đến nay toàn huyện đã phát hiện và đưa ra giải quyết 61 trường
hợp người dưới 18 tuổi thực hiện hành vi phạm tội. Trong đó, độ tuổi từ 16 đến
dưới 18 tuổi chiếm tỷ lệ cao, các thành viên vi phạm tập trung vào một số tội danh
chủ yếu như: Cố ý gây thương tích, trộm cắp tài sản, cướp giật, giết người,… Nhìn
chung, các đối tượng này đang trong độ tuổi phát triển về tâm sinh lý và nhân cách
nên dễ bị ảnh hưởng và tác động bởi môi trường sống. Trong số này có một số
trường hợp hành vi phạm tội là do nông nổi, thiếu suy nghĩ, do bị xuối dục, đua

pháp tư pháp còn lỏng lẻo, đưa người phạm tội dưới 18 tuổi vào trại cải tạo và học
tập chưa đạt được kết quả như mong muốn (xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác
nhau như: Cơ sở vật chất, chương trình đào tạo, giáo viên,…), hiệu quả áp dụng
các chính sách chưa cao,…
Chính vì lý do trên việc giải quyết các vụ án đối với người dưới 18 tuổi phạm
tội đang là vấn đề cấp thiết. Giải quyết những vấn đề về lý luận và thực tiễn liên
IX


quan đến việc xét xử vụ án người phạm tội chưa thành niên trong những năm gần
đây, trên cơ sở đưa ra những giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện hơn các quy
định trong pháp luật Hình sự cũng như những quy trình thực hiện tố tụng có ý
nghĩa quan trọng cả về mặt lý luận và thực tiễn trên địa bàn huyện Hóc Môn nói
riêng và TP. HCM nói chung. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về vấn đề giải
quyết người dưới 18 tuổi phạm tội đang rất được quan tâm cụ thể: “Vấn đề không
phải chỉ đơn giản là một vụ án, trừng phạt một tội phạm nào đó, điều quan trọng
là phải tìm mọi cách để làm giảm bớt những hành động phạm pháp và tốt hơn là
ngăn ngừa đừng để các việc sai trái xảy ra” [17, tr30]. Trong những năm gần đây
cho thấy, tình trạng về người dưới 18 tuổivi phạm pháp luật trên địa bàn TP. HCM
nói chung và huyện Hóc Môn nói riêng ngày một tăng cao. Bên cạnh đó, hành vi
phạm tội của người dưới 18 tuổi trên địa bàn huyện lại có tính chất đặc biệt nghiêm
trọng và để lại hậu quả vô cùng lớn cho xã hội. Thực tế, việc xử lý loại tội phạm
này còn gặp nhiều vấn đề và khá phức tạp. Bởi nhận thức của người phạm tội chưa
đầy đủ, hành vi còn mang tính bộc phát, chưa suy nghĩ kĩ và chưa làm chủ được
hành vi của mình. Do đó, việc xử lý các vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi
thực hiện hành vi phạm tội không thể áp dụng như người từ đủ 18 tuổi trở lên,
cũng như cơ quan xét xử ngoài việc nắm vững các quy định thì cần tuân thủ chặt
chẽ các thủ tục tố tụng và đặc biệt nhất thiết cần tìm hiểu về đặc điểm tâm sinh lý
ở tuổi chưa thành niên nhằm giúp cho công việc xét xử tại tòa án đạt hiệu quả và
chất lượng tốt nhất. Trước những yêu cầu cấp thiết về tình hình xã hội đặc biệt loại

học xã hội năm 2017.
Luận án tiến sĩ luật học “Bảo đảm quyền của bị can, bị cáo là người chưa
thành niên trong Tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Phan Thị Thanh Tâm, bảo
vệ tại Khoa Luật, Học viện khoa học xã hội năm 2017.
Luận văn thạc sĩ luật học “Miễn trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18
tuổi phạm tội theo pháp luật hình sự Việt Nam, từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí
Minh” của tác giả Trần Thị Phương Dung, bảo vệ tại Khoa Luật, Học viện khoa
học xã hội năm 2017.

XI


Luận văn thạc sĩ luật học “Nhân thân người dưới 18 tuổi phạm tội xâm phạm
sở hữu trên địa bàn quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh” của tác giả Nguyễn
Thị Cẩm, bảo vệ tại Khoa Luật, Học viện khoa học xã hội năm 2017.
Luận văn thạc sĩ luật học “Bào chữa chỉ định theo pháp luật tố tụng hình sự
Việt Nam cho người dưới 18 tuổi phạm tội” của tác giả Trương Minh Hiếu, bảo
vệ tại Khoa Luật, Học viện khoa học xã hội năm 2018.
Luận văn thạc sĩ luật học “Áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người
phạm tội dưới 18 tuổi từ thực tiễn Tòa án nhân dân Thành phố Hà Nội” của tác
giả Nguyễn Quốc Dũng, bảo vệ tại Khoa Luật, Học viện khoa học xã hội năm
2018.
Luận văn thạc sĩ luật học “Chính sách hình sự Việt Nam đói với người dưới
18 tuổi phạm tội: khía cạnh so sánh” của tác giả Ngô Thị Tuyết Thanh, bảo vệ tại
Khoa Luật, Học viện khoa học xã hội năm 2018.
Luận văn thạc sĩ luật học “Nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự đối với
người dưới 18 tuổi phạm tội trong pháp luật hình sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn
Trường Xuân, bảo vệ tại Khoa Luật, Học viện khoa học xã hội năm 2018.
Luận văn thạc sĩ luật học “Đảm bảo quyền bào chữa của bị can, bị cáo dưới
18 tuổi từ thực tiễn Thành phố Hà Nội” của tác giả Hà Văn Nam, bảo vệ tại Khoa

Mục đích nghiên cứu của luận văn là làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn
xét xử vụ án sơ thẩm liên quan đến người phạm tội dưới 18 tuổi tại TAND trên
địa bàn huyện Hóc Môn, TP. HCM luận văn hướng tới mục đích đưa ra một số
giải pháp nâng cao hiệu quả xét xử sơ thẩm vụ án Hình sự mà bị cáo là người dưới
18 tuổi tại huyện Hóc Môn, TP. HCM.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, luận văn cần thực hiện các nhiệm vụ sau:
-

Phân tích, làm rõ về khái niệm thủ tục xét xử sơ thẩm đối tượng dưới

18 tuổi; đặc điểm tâm lý ở độ tuổi chưa thành niên (dưới 18 tuổi);

XIII


Làm rõ các quy định pháp luật hiện hành về tội phạm dưới 18 tuổi cũng

-

như các quy định của pháp luật TTHS về thủ tục xét xử hình sự sơ thẩm đối với
đối tượng phạm tội dưới 18 tuổi;
Làm rõ thực trạng và đánh giá từ thực tiễn xét xử sơ thẩm các vụ án

-

hình sự đối với người phạm tội dưới 18 tuổi trên địa bàn huyện Hóc Môn, TP.
HCM;
Phân tích làm rõ kết quả đạt được, những hạn chế, vướng mắc cũng


Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận: Luận văn được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp
luận của chủ nghĩa Mác Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh; quan điểm đường lối, chính
sách của Đảng và Nhà nước; sử dụng phương pháp luận từ lý luận đến thực tiễn
XIV


và tính độc lập tương đối của thực tiễn tác động ngược trở lại nhận thức, lý luận.
Trong quá trình thực hiện và nghiên cứu luận văn thông qua các quy định của luật
chuyên ngành kết hợp với khoa học tội phạm học, tâm lý học, xã hội học, nhằm
làm sáng tỏ bản chất của vấn đề xét xử sơ thẩm tội phạm dưới 18 tuổi tại huyện
Hóc Môn và giúp hiểu rõ hơn về tâm lý ở độ tuổi dưới 18 tuổi phạm tội.
Phương pháp nghiên cứu: Trong quá trình thực hiện và nghiên cứu luận
văn, tác giả đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như sau:
Sử dụng phương pháp nghiên cứu thông tin tài liệu, cũng như các công trình
nghiên cứu trước đó về quy định tội phạm dưới 18 tuổi nhằm đưa ra cách thức,
hoạch định, tổ chức thực hiện đến việc phân tích là đưa ra đánh giá.
Sử dụng phương pháp phỏng vấn, thu thập các thông tin thực tế. Sau đó tổng
hợp số liệu thống kê, khảo sát tình hình thực tế. Từ đó, đưa ra những giải pháp tốt
nhất nhằm hoàn thiện quy định về tội phạm dưới 18 tuổi.
Ngoài ra, áp dụng phương pháp, tham khảo ý kiến đóng góp của các chuyên
gia, thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên.
Phương pháp so sánh quy định pháp luật về xét xử người dưới 18 tuổi phạm
tội giữa các thời kì lịch sử, giữa các BLTTHS.
Phương pháp tra thông tin và trích lọc thông tin trên báo, đài, internet, sách,
tạp chí,…
6.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

tội trên địa bàn huyện Hóc Môn, TP. HCM.
Tác giả là người trực tiếp nghiên cứu các nội dụng và thiết kế nội dung luận
văn thành 3 chương. Trong mỗi chương, các nội dung nghiên cứu được sắp xếp
một cách khoa học và hợp lý, sau khi trình bày nội dung của mỗi chương đều có
phần kết luận chương. Điều này giúp người đọc và tham khảo luận văn nắm được

XVI


nội dung của từng chương và tổng thể luận văn, không bị bỡ ngỡ khi kết thúc mỗi
chương và chuyển sang vấn đề khác.

XVII


CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT TỐ
TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ
ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI
1.1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
1.1.1.

Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới

18 tuổi
Từ điển Tiếng Việt “Xét xử” là việc xem xét và xử lý các vụ án” [14]. Đây
được xem là một trong những hoạt động quan trọng của quá trình tố tụng hình sự,
trong đó Tòa án thực hiện vai trò xét xử vụ án nhằm mục đích bảo vệ pháp luật,
bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người và quyền công dân. Theo từ điển
Luật học của Viện Khoa học thì cho rằng: “Xét xử là hoạt động xem xét, đánh giá

gia tố tụng khác. Vì vậy, việc tổ chức phiên tòa sơ thẩm tốt có tác dụng to lớn
không chỉ đối với vụ án mà còn có tác dụng đối với việc nâng cao ý thức chấp
hành pháp luật mọi công dân [16, tr.1]. Xét xử sơ thẩm vụ án Hình sự hiện nay
theo quy định thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án nhân
dân cấp tỉnh [24].
Người dưới 18 tuổi là người chưa phát triển đầy đủ về mặt tâm sinh lý, đang
trong giai đoạn hình thành và phát triển cả về nhân cách, trí lực và thể lực, chưa
có được một nhân sinh quan và thế giới quan một cách đầy đủ như người trưởng
thành, chưa có suynghĩ chín chắn trong việc quyết định hành vi họ làm, chưa có
đầy đủ khả năng về nhận thức tính chất nguy hiểm của hành vi mà họ gây ra cho
xã hội là như thế nào. Bên cạnh đó, họ còn dễ bị tổn thương, đặc biệt là khi họ
2


tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết các vụ án. Vì thế, chính sách hình sự
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội của Nhà nước ta chủ yếu là giáo dục, giúp đỡ
họ sửa chữa những sai lầm, tạo điều kiện để họ phát triển lành mạnh, trở thành
công dân có ích cho xã hội. Với tư cách là Luật hình thức, thủ tục tố tụng đối với
người dưới 18 tuổi quy định trong BLTTHS cũng phải phù hợp với lứa tuổi nêu
trên nhằm mục đích bảo đảm một cách tối đa các quyền và lợi ích hợp pháp cũng
như những lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi khi tham gia tố tụng.
Thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi nằm trong nhóm thủ tục đặc biệt
của BLTTHS 2015. Thủ tục này đóng vai trò quan trọng trong việc áp dụng giải
quyết các vụ án Hình sự có người bị bắt, bị tạm giam, bị can, bị cáo, người bị hại,
người làm chứng là người dưới 18 tuổi (người chưa thành niên) chỉ áp dụng đối
với người bị bắt, người bị tạm giam, bị can, bị cáo. Thực tiễn thi hành cho thấy,
quy định phạm vi áp dụng nêu trên là chưa đầy đủ và cũng chưa tương thích với
Công ước quốc tế về quyền trẻ em mà Việt Nam là thành viên. Vì thế, cùng với
thay đổi tên gọi của Chương (thay cụm từ “đối với người chưa thành niên” thành
cụm từ “đối với người dưới 18 tuổi”), BLTTHS 2015 đã mở rộng phạm vi áp dụng

đến dưới 18 được cho là chưa có sự nhận thức đầy đủ về hành vi mình thực hiện.
Do đó, các nhà làm luật xây dựng những quy định riêng đối với các đối tượng
phạm tội từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi (gọi chung là “người dưới 18 tuổi phạm
tội”.
Theo quy định tại điều 91 BLHS 2015 thì khi xử lý người dưới 18 tuổi phạm
tội cần phải tuân thủ thủ các nguyên tắc sau:
Thứ nhất, việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội phải đảm bảo lợi ích tốt
nhất của người dưới 18 tuổi và nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sữa chữa
những sai lầm, phát triển lành mạnh, sớm hòa nhập lại với cộng đồng và góp ích
cho xã hội.
4


Thứ hai, người dưới 18 tuổi vi phạm thuộc một trong các trường hợp quy
định trong BLHS và có nhiều tình tiết giảm nhẹ, tự nguyện khắc phục phần lớn
hậu quả, nếu không thuộc trường hợp đương nhiên được miễn trách nhiệm hình
sự, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự và áp dụng một trong các biện pháp
giám sát, giáo dục, giáo dưỡng được quy định riêng cho đối tượng này.
Thứ ba,việc truy cứu trách nhiệm hình sự và đưa ra xét xử người dưới 18 tuổi
phạm tội chỉ trong trường hợp cần thiết và phải căn cứ vào những đặc điểm về
nhân thân của họ, tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và yêu cầu
của việc phòng ngừa tội phạm
Thứ tư, khi xét xử Tòa án chỉ áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội nếu xét thấy việc miễn trách nhiệm hình sự và áp dụng một trong các
biện pháp giám sát, giáo dục, hoặc việc áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo
dưỡng quy định riêng cho những đối tượng này không đảm bảo hiệu quả giáo dục,
phòng ngừa
Thứ năm, trong xét xử Tòa án không áp dụng hình phạt tù chung thân hoặc
tử hình đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, mà chỉ được áp dụng hình phạt cao
nhất đối với đối tượng này ở mức tù có thời hạn.

phán, hội thẩm, Kiểm sát viên khi tham gia xét xử vụ án có người phạm tội dưới
18 tuổi, thì bắt buộc phải là người đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm điều tra,
truy tố, xét xử vụ án có liên quan đến người dưới 18 tuổi, có hiểu biết về tâm lý
học, khoa học giáo dục đối với người dưới 18 tuổi. Ngoài ra, bắt buộc phải có 01
Hội thẩm là giáo viên, cán bộ Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh hoặc người
có kinh nghiệm, hiểu biết tâm lý người dưới 18 tuổi. Về đặc điểm của thành phần
hội đồng xét xử được quy định rất cụ thể Tại Điều 6 Thông tư số 02/2018/TT6