BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÂN KHẤU ĐIỆN ẢNH HÀ NỘI
TRẦN VĂN HẢI
NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN MÚA ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM
TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT
Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Sân khấu
Hà Nội 2019
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÂN KHẤU ĐIỆN ẢNH HÀ NỘI
TRẦN VĂN HẢI
NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN MÚA ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM
TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP
Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Sân khấu
Mã số: 9 21 02 21
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Phạm Duy Khuê
Hà Nội 2019
Múa đương đại Việt Nam
Nghiên cứu sinh
Nghệ thuật biểu diễn
Nghệ thuật biểu diễn múa đương đại
Nghệ thuật đương đại
Nghệ thuật múa đương đại
Nghệ thuật trình diễn
Phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa
Thành phố Hồ Chí Minh
Văn học nghệ thuật
Văn học nghệ thuật Việt Nam
Xã hội hóa
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
.............................................................................................
4
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
.........................................................................
5
MỤC LỤC
.........................................................................................................
6
6. Câu hỏi nghiên cứu
...................................................................................
4
7. Giả thuyết nghiên cứu
..............................................................................
5
8. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
......................................
5
9. Tính mới của Luận án
..............................................................................
9
10. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của kết quả nghiên cứu
.....................
10
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN MÚA ĐƯƠNG ĐẠI
.......................................
...........................................
45
1.3. Nghệ thuật đương đại Lý thuyết triết học đương đại Nghệ thuật
biểu diễn đương đại Nghệ thuật múa đương đại
..................................
55
1.4. Các thành tố nghệ thuật biểu diễn múa đương đại
...........................
73
1.5. Sự tương đồng, khác biệt giữa hai phương pháp nghệ thuật múa
hiện đại với múa đương đại
......................................................................
79
1.6. Những nguyên lý lý luận cơ bản của phương pháp nghệ thuật biểu
diễn múa đương đại
...................................................................................
84
Tiểu kết Chương 1
.........................................................................................
2.5. Biến đổi về bản sắc dân tộc
............................................................
123
2.6. Kết quả đạt được của nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN trong thời kỳ
hội nhập
....................................................................................................
125
Tiểu kết Chương 2
.......................................................................................
136
Chương 3
LUẬN BÀN VỀ PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN MÚA
ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP
......................
142
3.1. Luận bàn về bản sắc nội sinh và nhân tố ngoại sinh
......................
142
192
KẾT LUẬN
...................................................................................................
195
TÀI LIỆU THAM KHẢO
.............................................................................
200
PHỤ LỤC
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Nghệ thuật biểu diễn múa hiện đại ra đời, phát triển vào thập niên
đầu của thế kỷ XX ở một số nước có nền nghệ thuật tiên tiến như Mỹ,
Pháp, Anh, Đức, Úc... đã xuất hiện nhiều trào lưu múa mới. Nhiều đề tài tác
phẩm múa phản ánh cảm xúc, tâm lý, tình cảm, tư duy, suy tưởng của con
người trong xã hội hiện đại.
Khi mới ra đời, cấu trúc nghệ thuật biểu diễn múa hiện đại gồm ba
thành phần cơ bản: Tác phẩm diễn viên khán giả.
Sự tiếp nối nghệ thuật hiện đại là nghệ thuật hậu hiện đại và
đương đại, ra đời năm 1960 [106], về cấu trúc của nghệ thuật biểu diễn
đương đại trên sân khấu đã phát triển với năm thành phần cơ bản:
Tác phẩm Nghệ thuật diễn viên Ngôn ngữ của các loại hình biểu
diễn múa, và các thể loại nghệ thuật phù trợ: âm nhạc, (thiết kế sân khấu:
âm thanh, tiếng động, ánh sáng trang trí, đạo cụ, phục trang, hóa trang,
Nghiên cứu nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam từ năm
1986 đến 2016, đề tài đã nghiên cứu về sự phát triển của nghệ thuật biểu
diễn múa trong cơ chế nghệ thuật mới. Qua đó, hệ thống hóa cơ sở lý luận
nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN, đề xuất các giải pháp phát triển nghệ thuật
biểu diễn múa trong thời kỳ hội nhập, để xây dựng nền nghệ thuật múa
Việt Nam tiên tiến, giàu bản sắc dân tộc và tính quốc tế.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
Luận án nghiên cứu thực tiễn phát triển nghệ thuật biểu diễn múa
đương đại Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. Từ nghệ thuật biểu diễn múa
đương đại để hệ thống hóa cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu, hiển thị
3
các thành phần sáng tạo trong nghệ thuật biểu diễn múa đương đại; hiện
thân sức biểu cảm và suy tưởng của mỗi thành phần sáng tạo nên tác phẩm
ấy nơi người diễn viên diễn xuất trên sân khấu múa đương đại Việt Nam.
Từ đó, rút ra những nguyên lý cơ bản của sáng tạo diễn xuất diễn
viên trong sự kết hợp với các thành phần nghệ thuật và các nhân tố kỹ thuật
công nghệ cùng tham gia sáng tạo, xây dựng tác phẩm múa. Với bốn nhiệm
vụ sau:
1. Nghiên cứu cơ sở lý luận nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN
2. Khái quát sự phát triển múa đương đại Việt Nam
3. Đánh giá thực trạng nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN hiện nay
4. Luận bàn về sự phát triển nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN trong thời
kỳ hội nhập, toàn cầu hóa.
Qua đó, luận án làm sáng tỏ nội hàm của năm thành tố cơ bản cấu
thành nghệ thuật biểu diễn múa đương đại: Về tính chân thực biểu cảm của
hình thái biểu diễn múa; về tính dân tộc nhuần nhuyễn, điêu luyện, tinh tế
và chuyên nghiệp của kỹ thuật biểu diễn múa; về tính ngẫu hứng trong diễn
xuất của diễn viên múa đương đại; về quá trình Việt hóa tư duy động tác
trị, xã hội đến văn hóa nghệ thuật. Thời gian từ 1986 đến 2016 là tính chất
tiêu biểu điển hình của sự hình thành, ra đời và phát triển nền nghệ thuật
múa đương đại Việt Nam theo phương pháp, phong cách nghệ thuật trong
sáng tác, biểu diễn mới, có nhiều điểm phải nghiên cứu, luận bàn về văn
hóa nghệ thuật trong thời kỳ đổi mới và hội nhập đa dạng văn hóa.
6. Câu hỏi nghiên cứu
6.1. Những trào lưu múa ở các nước phát triển có nền nghệ thuật
tiên tiến đã ảnh hưởng vào múa đương đại Việt Nam như thế nào?
5
6.2. Tại sao múa đương đại Việt Nam thời kỳ đầu mới hội nhập lại
phát triển xa lạ với truyền thống múa hiện đại Việt Nam ?
6.3. Cần có những giải pháp nào để phát triển nghệ thuật biểu diễn
múa đương đại Việt Nam về múa ngẫu hứng mang tính dân tộc và quốc
tế ?
7. Giả thuyết nghiên cứu
7.1. Giả thuyết thứ nhất
Do chính sách mở cửa của Nhà nước đã hội nhập văn hóa, nghệ
thuật, trong đó có nghệ thuật biểu diễn múa đương đại từ các nước phát
triển trên thế giới ảnh hưởng vảo nghệ thuật múa ở trong nước, đã tạo ra
nền nghệ thuật múa đương đại Việt Nam tiên tiến, giàu bản sắc dân tộc và
quốc tế.
7.2. Giả thuyết thứ hai
Nghệ thuật múa ngẫu hứng ứng tác, ứng diễn của diễn viên với các
thành phần tham gia sáng tạo, xây dựng tác phẩm nghệ thuật múa là cơ sở
để phát triển nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam. Thời gian
đầu nhiều tác phẩm biểu diễn múa đương đại còn xa lạ với lối xem múa
hiện đại của công chúng, nhưng sau đó đã tạo ra lớp khán giả mới, họ đã
hưởng ứng múa đương đại. Do đó, cần có giải pháp để phát triển nghệ
nghiên cứu về múa và nghệ thuật biểu diễn ở trong nước, gồm cả clip biểu
diễn và xem múa trên sân khấu biểu diễn.
Nguồn thứ hai, tư liệu viết về sự hình thành, ra đời múa đương đại,
sự ảnh hưởng tiếp nhận múa đương đại thế giới, phát triển vào nghệ thuật
múa Việt Nam. Đó là các luận văn, luận án, công trình nghiên cứu của nhiều
7
tác giả trong nước, tiểu luận chuyên đề về múa đương đại Việt Nam, cả
những chuyên luận, luận án về giáo dục đào tạo nguồn lực cho đất nước có
liên quan đến đề tài trong thời kỳ hội nhập, quốc tế hóa.
Nguồn tư liệu thứ ba, những cuốn sách công bố về nghệ thuật biểu
diễn sân khấu: kịch nói, tuồng, chèo, kịch dân ca... và một số chuyên luận
đề cập đến biểu diễn múa dân gian, múa đương đại.
8.2.2. Tư liệu nghiên cứu ở nước ngoài
Nghiên cứu văn bản học những bài nghiên cứu, sách dịch từ các công
trình nghiên cứu của nhiều tác giả người nước ngoài đã nghiên cứu về: múa
hiện đại, múa đương đại, múa hậu hiện đại. Thông qua những cuốn sách giới
thiệu, nghiên cứu múa đương đại thế giới phát triển các trào lưu, khuynh
hướng sáng tác của tác giả, nội dung, đề tài tác phẩm múa đương đại của nước
ngoài họ đã giải quyết các vấn đề: Khuynh hướng sáng tác, trường phái múa
đương đại về nội dung phản ánh, khai thác đề tài cuộc sống, kỹ thuật múa
đương đại... Trước xu thế quốc tế hóa, Mỹ và nhiều quốc gia phát triển thực
hiện chính sách “xuất khẩu” văn hóa nghệ thuật đại chúng”. Các trào lưu múa
đương đại Mỹ có sức ảnh hưởng, lan tỏa ở các nước phát triển châu Âu và trên
toàn cầu, đây là cơ hội khi Nhà nước mở cửa, hội nhập, múa đương đại Mỹ và
châu Âu đã tràn vào Việt Nam để tạo ra nền nghệ thuật múa mới.
Về lý thuyết “xuất khẩu” (đây là đề tài công bố của Thomas L. Friedman
do Đại sứ quán Hoa Kỳ công bố năm 2006) về “nhập khẩu” văn hóa nghệ
thuật Mỹ vào các nước đang phát triển trên toàn cầu. Sự thật về lý thuyết
ngoài vào Việt Nam; đề cập đến những đoàn múa hoạt động biểu diễn nổi
bật, phát triển nhiều tác phẩm múa trước công chúng trong cơ chế kinh tế,
nghệ thuật thị trường. Qua đó, tổng hợp, đánh giá những thành công, hạn
9
chế múa đương đại hiện nay, để phát triển nghệ thuật biểu diễn múa vì
công chúng.
8.2.5. Phương pháp nghiên cứu liên ngành
Đề tài nghiên cứu nghệ thuật biểu diễn múa đương đại bao gồm
nhiều vấn đề liên quan, đòi hỏi tiếp cận liên ngành khoa học. Nghiên cứu
ngôn ngữ nghệ thuật học, lịch sử, mỹ học, sân khấu biểu diễn... để nhận
định, đề xuất các giải pháp phát triển nghệ thuật biểu diễn đảm bảo tính
khách quan, khoa học vì sự phát triển nghệ thuật múa trong cơ chế nghệ
thuật thị trường thời kỳ hội nhập, toàn cầu hóa.
8.2.6. Phương pháp nghiên cứu so sánh
Nghiên cứu đánh giá, so sánh qua các văn bản từ luận án, luận văn đến
các chuyên luận khoa học về nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt
Nam. So sánh làm rõ cơ sở lý luận nghệ thuật biểu diễn múa đương đại, làm
rõ các thành tố cơ bản của nghệ thuật biểu diễn và tính hiệu quả của nó
trước công chúng.
9. Tính mới của Luận án
Những đóng góp mới mà Luận án đưa ra có tính khoa học, thực tiễn,
khả thi cao, nó được áp dụng vào sự phát triển nghệ thuật biểu diễn múa
đương đại Việt Nam trong thời kỳ hội nhập, toàn cầu hóa. Đó là thực tiễn
khoa học:
Thứ nhất, mới về đề tài nghiên cứu nghệ thuật biểu diễn múa
đương đại trong thời kỳ hội nhập, bước đầu hệ thống hóa cơ sở lý luận về
nghệ thuật biểu diễn MĐĐVN với năm thành phần cơ bản sáng tạo của
sân khấu nghệ thuật múa.
11
Giải pháp tiếp nhận và biến đổi các nhân tố kỹ thuật múa ngoại
sinh, Việt hóa thành nhân tố múa nội sinh.
Giải pháp phát triển nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt
Nam với cấu trúc kỹ thuật công nghệ, công nghiệp biểu diễn để hội nhập.
10.2. Ý nghĩa thực tiễn
Tạo động lực mới để phát triển nghệ thuật múa đương đại Việt
Nam.
Xây dựng nền nghệ thuật biểu diễn múa Việt Nam tiên tiến, giàu
bản sắc dân tộc và tính quốc tế.
Luận án sẽ làm tài liệu tham khảo cho những nhà nghiên cứu, các
trường đại học, cao đẳng, các cơ sở đào tạo nghiên cứu nghệ thuật múa nói
chung và múa đương đại Việt Nam nói riêng trong thời kỳ hội nhập, toàn
cầu hóa.
12
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN MÚA ĐƯƠNG ĐẠI
1. Những nghiên cứu chung về nghệ thuật biểu diễn
Nghệ thuật biểu diễn trong thời kỳ hội nhập đã đổi mới phương
pháp nghệ thuật biểu diễn sân khấu, ngôn ngữ diễn viên trong mối quan hệ
hành động biểu cảm đồng diễn, đồng sáng tạo với nhiều loại hình nghệ
thuật mới, điều mà trước đổi mới năm 1986 chưa từng xuất hiện trên sân
khấu biểu diễn nghệ thuật múa hiện đại.
Sau đổi mới, hội nhập, nghệ thuật biểu diễn phát triển mạnh các
hình thức, thể loại: Từ đổi mới tác phẩm, nghệ thuật biểu diễn đã có cơ
hội thể hiện theo phương thức nghệ thuật mới trên sân khấu trước công
chúng trong thời kỳ hội nhập, toàn cầu hóa.
2. Nghệ thuật biểu diễn múa đương đại Việt Nam thời kỳ hội
NCS đã nghiên cứu nhiều luận án, luận văn, hoặc các chuyên luận
múa đương đại ở trong nước và nước ngoài cho thấy có hai nhóm chính:
Nhóm thứ nhất: Nghiên cứu múa đương đại thế giới
Nhóm thứ hai: Nghiên cứu múa đương đại Việt Nam
a) Sách chuyên khảo
Sách chuyên khảo về múa thế giới do còn hạn chế thông tin NCS
chưa sưu tầm được đầy đủ, nhưng có thể thống kê những cuốn sách tiêu
biểu đã công bố của một số nhà xuất bản ở nước ngoài gồm các cuốn sách
như:
The first wave of postmodern dance của Sally Banes (Làn sóng đầu
tiên của múa hậu hiện đại). Nơi xb: New York: Limelight Editions, năm
1986. Conton, Writings on Dance (Vũ đạo của Conton). Nơi xb: Luân Đôn,
14
năm 1975. Flitch, J.E. Crawford, Modern Dancing and Dancers (Múa và vũ
công hiện đại của Flitch, J.E. Crawford) Nơi xb: Luân Đôn năm 1912.
Vigman, Mary, The Language of Dance (Ngôn ngữ của điệu nhảy của
Vigman, Mary) Nơi xb: Đại học Báo chí Wesleyan, năm 1966. Live, And,
Contemporary dance (Múa đương đại) Nơi xb: New York, năm 1978.
Jordan, New contemporary and dance (Bước tiến mới của múa đương đại)
Nơi xb: Luân Đôn: Dance Books, tháng 121980. Deborah Jowitt, Dance
Resize the drama review (Phê bình những vở kịch múa Nơi xb: Luân Đôn:
Dance Books, năm 1980. Contemporary imitation choreography (Tác giả,
tác phẩm múa đương đại) [106]; Portrait of the United States (Chân dung
nước Mỹ) [104]; Xã hội và các giá trị của Mỹ (Society and values
American) [64]....
Đây là những sách chuyên khảo về múa, các tác giả đã giới thiệu nét
khái quát tiêu biểu về hoàn cảnh ra đời của múa hiện đại từ bà Isadora
Duncan, xuất hiện vào năm 1913, đến các tác giả Merce Cuningham, Graham,
Talk about Contemporary Dance, năm 2011 (Nói về múa đáng kinh ngạc,
năm 2011), Nelei Hulu ika Wiki: The Language of The mock Dance in 2009
(Ngôn ngữ những điệu nhảy trong múa, năm 2009). Các lớp học về ballet
cổ điển, một cuốn sách cho giáo viên và công ty công cộng của Ba Chin
Xkai A, Nhảy múa và các bài hát nhảy xung quanh, NXB Moscow , năm 1980
của Gayle Kassing. Danielle M.Jay, Phương pháp giảng dạy múa và thiết
kế chương trình giảng dạy, của lớp K12 Dance giáo dục, GruberR.r.Gruber
múa cổ điển, Mikhail Epstein: Những điệu nhảy châu Phi, bởi Macmillan
Publishing Company...
16
Những cuốn sách trên là những công trình nghiên cứu về múa của
giới lý luận: Đức, Mỹ, Anh, Nga (người Nga ở Mỹ) đã giới thiệu khái quát
về sự phát triển múa đương đại, múa hậu hiện đại. Qua đó, cho thấy sự ra
đời, phát triển múa hậu hiện đại trải qua nhiều biến cố của dư luận trong
giới phê bình nghệ thuật, sau đó mới được công nhận là một bước tiến mới
của nghệ thuật múa đương đại, múa hậu hiện đại đã mở ra trào lưu và nền
nghệ thuật múa hậu hiện đại Nó là nghệ thuật của thế kỷ XXI.
Qua đó, các nhà lý luận đã chỉ ra một tầm nhìn tổng quan các xu thế
múa đương đại, múa hậu hiện đại tại các nước: Anh, Mỹ, Nhật Bản,
Australia..., có tác phẩm thành công, có trào lưu tác phẩm chưa đạt, bởi nó
chỉ mang tính hình thức sáo rỗng... không được công nhận trong giới nghiên
cứu và công chúng ở các nước phát triển.
Dù lượng thông tin thu được chưa bám sát thực tiễn múa mấy năm
gần đây, nhưng qua những công trình trên, NCS đã đánh giá được cụ thể
các khuynh hướng múa hiện đại, múa đương đại, múa hậu hiện đại đang
phát triển ở Mỹ cùng các nước phương Tây và châu Âu... Những cuốn sách
chuyên luận đó đã giúp cho NCS có cái nhìn tổng quan về nghệ thuật múa
của thế giới đang thịnh hành ở nhiều nước và mang tầm ảnh hưởng trên
Các tác phẩm múa hiện đại mang tinh thần sáng tạo nghệ thuật của
thời đại kinh tế công nghiệp nặng:
Epssive Dance (Điệu múa biểu cảm), hoặc Vũ điệu biểu cảm, năm
1913 của Isadora Duncan, Revival (Hồi sinh) của Cunningham, năm 1953,
Museum Event No.1 (Sự kiện số 1) của Cunningham, năm 1964...
c) Những tác phẩm mở đầu múa đương đại tiêu biểu của Mỹ, Pháp,
Đức, Ý…
Copyright: Tài liệu đại học ©