ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
----------------------------------

TRƯƠNG THỊ XUÂN

NGHIÊN CỨU SỬ DỤNG KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA
ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ TRONG SẢN XUẤT
NÔNG NGHIỆPTẠI HUYỆN BA BỂ TỈNH BẮC KẠN
NHẰM THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

LUẬN VĂN THẠC SĨ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

THÁI NGUYÊN - 2019


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
---------------------------------

TRƯƠNG THỊ XUÂN
NGHIÊN CỨU SỬ DỤNG KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA
ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ TRONG SẢN XUẤT
NÔNG NGHIỆP TẠI HUYỆN BA BỂ TỈNH BẮC KẠN
NHẰM THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Ngành: Phát triển nông thôn
Mã số ngành: 8.62.01.18

LUẬN VĂN THẠC SĨ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

Người hướng dẫn khoa học: TS. KIỀU THỊ THU HƯƠNG

thôn, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã tận tâm hướng dẫn, giúp đỡ,
động viên tôi học tập, nghiên cứu khoa học và thực hiện luận văn, đã dìu dắt
tôi từng bước trưởng thành trong chuyên môn cũng như trong cuộc sống.
Để hoàn thành đề tài này tôi xin gửi lời cảm ơn tới UBND Huyện Ba Bể,
Phòng Nông nghiệp &PTNT huyện, Chi Cục thống kê huyện Ba Bể, UBND xã
Khang Linh, UBND xã Nam Mẫu, UBND xã Quảng Khê cùng bà con nông
dân nơi tôi thực hiện đề tài, đã tạo điều kiện cho tôi thu thập các thông tin thứ
cấp và sơ cấp cần thiết phục vụ cho đề tài này.
Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn đến gia đình, người thân và bạn bè
đã động viên, giúp đỡ cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu đề tài
này.
Tuy bản thân tôi đã nỗ lực cố gắng trong suốt quá trình học nhưng do
thời gian, kiến thức, kinh nghiệm của bản thân còn hạn chế nên đề tài không
tránh được những sai sót. Kính mong nhận được sự giúp đỡ, đóng góp ý kiến
và chỉ dẫn thêm của quý thầy cô để đề tài được hoàn thiện hơn.
Xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày 15 tháng 3 năm 2019
Học viên
Trương Thị Xuân


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ......................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................. ii
MỤC LỤC ................................................................................................. iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ............................................................. vi
TRÍCH YẾU LUẬN VĂN ........................................................................ viii
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................ 1

2.2. Nội dung nghiên cứu ........................................................................ 34
2.3. Phương pháp nghiên cứu.................................................................. 34
2.3.1. Phương pháp thu thập số liệu ........................................................ 34
2.4. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu ......................................................... 37
Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ....................... 38

3.1. Đặc điểm của nhóm hộ nghiên cứu .................................................. 38
3.1.1 Một số đặc điểm cơ bản của hộ điều tra ....................................... 38
3.1.2. Cơ cấu thu nhhập của nhóm hộ điều tra........................................ 42
3.1.3. Đánh giá các chủ trương chính sách hỗ trợ người dân sử dụng các
KTBĐ của đồng bào dân tộc thiểu số trong sản xuất nông nghiệp
nhằm thích ứng với BĐKH ......................................................... 43
3.2. Thực trạng biểu hiện, tác dộng của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp
tại 3 xã nghiên cứu trong năm 2017 ........................................... 45
3.2.1. Sự thay đổi về lượng mưa ............................................................. 45
3.2.2. Sự thay đổi về nhiệt độ.................................................................. 46
3.2.3. Tác động của BĐKH ảnh hưởng đến đất sản xuất nông nghiệp 48
3.2.4. Tác động của BĐKH đến sinh trưởng phát triển của cây trồng.... 50
3.2.5. Tình hình sâu, bệnh trên cây trồng nông nghiệp tại 3 xã nghiên cứu
năm 2017 ..................................................................................... 51
3.2.6. Tác động của BĐKH đến quá trình canh tác sản xuất nông nghiệp
trên địa bàn nghiên cứu ............................................................... 53
3.2.7. Đánh giá của hộ nghiên cứu về ảnh hưởng của BĐKH đến năng xuất
cây trồng ...................................................................................... 54
3.2.8. Tác động của BĐKH đến hiệu quả sản xuất Nông nghiệp ........... 54
3.3.2. Kết quả, hiệu quả một số hoạt động thích ứng với biến đổi khí
hậu ........................................................................................................... 58


v

ADC

: Trung tâm nghiên cứu phát triển Nông – Lâm nghiệp miền núi

BĐKH

: Biến đổi khí hậu

BVTV

: Bảo vệ thực vật

ĐVT

: Đơn vị tính

EU

: Liên minh Châu Âu

HTXNN

: Hợp tác xã nông nghiệp

IIRR

: Viện Nghiên cứu Quốc tế

IPCC


: Công ước khung của Liên hiệp quốc về biến đổi khí hậu

Chú thích: Tên giống, tên đường không phải là từ viết tắt.


vii

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1.

Phân loại đất theo mục đích sử dụng tại huyện Ba Bể năm
2017 ................................................................................... 23

Bảng 2.2.

Diện tích, dân số huyện Ba Bể theo từng xã năm 2017 ... 24

Bảng 2.3.

Lao động trong các hoạt động xã hội huyện Ba Bể năm 2017. 25

Bảng 2.4.

Diện tích sản xuất nông nghiệp của huyện Ba Bể (2013 –
2017) .................................................................................. 26

Bảng 2.5.

Một số chỉ tiêu xã hội chính của ba xã nghiên cứu, năm 2017 . 28


đoạn 2013- 2017 ............................................................... 45

Bảng 3.4.

Đánh giá của nông dân về lượng mưa năm 2017 ............. 46

Bảng 3.5.

Tình hình nhiệt độ của ba xã nghiên cứu, giai đoạn 2013-201747

Bảng 3.6.

Đánh giá của hộ điều tra về sự thay đổi nhiệt độ năm
2017................................................................................... 48

Bảng 3.7.

Mức độ ảnh hưởng của BĐKH đến đất sản xuất nông nghiệp
của các hộ điều tra năm 2017 ........................................... 49

Bảng 3.8.

Tác động BĐKH đến sự sinh trưởng phát triển của cây nông
nghiệp của hộ điều tra năm 2017 ...................................... 50


viii

Bảng 3.9.


chăm sóc và phòng chống sâu bệnh bằng kiến thức bản địa
tại vùng nghiên cứu........................................................... 68

Bảng 3.16:

Bảng tổng hợp kinh nghiệm trong dự báo thời tiết của bà
con dân tộc thiểu số vùng nghiên cứu .............................. 70

Bảng 3.17.

Các yếu tố tác động đến lựa chọn, áp dụng các hoạt động
thích ứng với hiện tượng BĐKH của hộ sản xuất nông
nghiệp ở địa bàn nghiên cứu ............................................. 76


ix

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang là vấn đề được nhiều quốc gia trên thế
giới quan tâm, trong đó có Việt Nam, BĐKH trong những năm gần đây đã tác
động mạnh mẽ đến sản xuất nông nghiệp. Khang Ninh, Nam Mẫu, Quảng Khê
là ba xã thuộc huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn là những xã với diện tích nông nghiệp
tương đối lớn khoảng 2.068,7 ha nhưng hoạt động sản xuất nông nghiệp trên
địa bàn còn nhỏ lẻ, mạnh mún và nhận thức của người dân về BĐKH còn hạn
chế dẫn đến các hoạt động thích ứng còn bị động. Luận văn thạc sỹ phát triển
nông thôn với đề tài "Nghiên cứu sử dụng kiến thức bản địa của đồng bào dân
tộc thiểu số trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn nhằm
thích ứng với biến đổi khí hậu" được thực hiện nhằm đánh giá thực trạng tình
hình BĐKH ảnh hưởng đến đời sống kinh tế xã hội của bà con nhân dân trong
huyện Ba Bể nói chung và tình hình biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến ba xã

cũng làm cho cây trồng giảm năng suất, sản lượng nông nghiệp giảm sút;
BĐKH làm tăng hiện tượng thời tiết cực đoan, dị thường, tạo điều kiện phát
sinh sâu bệnh mới gây hại cây trồng ảnh hưởng xấu đến sản xuất.
KTBĐ của người dân tộc thiểu số có vai trò quan trọng trong thích ứng
với BĐKH. Để hạn chế tác động của BĐKH bà con nhân dân đã sử dụng KTBĐ
của mình và đã chứng minh được vai trò trong thích ứng biến đổi khí hậu một
cách rõ ràng, mang lại hiêu quả trong sản xuất. Việc kết hợp kiến thức bản địa
và kiến thức khoa học kỹ thuật mới một cách phù hợp sẽ càng hiệu quả hơn
trong các hoạt động thích ứng, góp phần xóa đói giảm nghèo.
Nghiên cứu, đánh giá, phân tích tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến
khả năng sử dụng các biện pháp thích ứng trong sản xuất nông nghiệp của người
dân, từ đó có các kiến nghị đề xuất với các cơ quan có thẩm quyền để tạo điều
kiện cho người dân có thể áp dụng các thích ứng có hiệu quả và nhiều nhất.


1

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
Biến đổi khí hậu (BĐKH) là vấn đề đang được toàn nhân loại quan tâm,
BĐKH đã và đang tác động trực tiếp đến đời sống kinh tế- xã hội và môi trường
của nhân loại. Trong những năm qua nhiều nơi trên thế giới đã phải chịu nhiều
thiên tai nguy hiểm như sóng thần, bão tố, nắng nóng kéo dài, nhiệt độ tăng lên,
lũ lụt, hạn hán...gây thiệt hại về tính mạng con người và trong hoạt động sản xuất
nông nghiệp. Chính những điều này đã ảnh hưởng đến điều kiện tự nhiên, kinh
tế, xã hội và chiến lược phát triển kinh tế của đất nước.
Thời tiết ở Việt Nam những năm gần đây ngày càng bất thường. Hạn hán,
ngập lụt, sạt lở, giông tố, bão lũ có diễn biến phức tạp, ảnh hưởng nghiêm trọng
đến nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào sản xuất nông nghiệp của nước ta. Đặc

hưởng lớn đến nền nông nghiệp của huyện. Tình hình dịch bệnh trên cây trồng
ngày một gia tăng, nông dân bị mất mùa thường xuyên phải thay đổi giống cây
trồng mới, năng suất, chất lượng nông sản giảm mạnh, ảnh hưởng tới sinh kế
nông dân và nhất là nông dân các xã vùng cao, (theo báo cáo của phòng
NNPTNT huyện Ba Bể, 2017), với những gì đang xảy ra và còn tiếp tục sẽ đến
trong những năm tiếp theo; ngành nông nghiệp của tỉnh đã chỉ đạo và xây dựng
nhiều dự án, đề tài nghiên cứu về BĐKH nhưng chủ yếu thử nghiệm chọn tạo
giống cây trồng thích ứng, đưa một số giống mới có khả năng chống chịu với
BĐKH. Tuy nhiên, cho đến nay có rất ít đề tài nghiên cứu, đánh giá các hoạt
động thích ứng với BĐKH của hộ nông dân, đặc biệt là các hộ người dân tộc
thiểu số trong sản xuất nông nghiệp. Để tìm hiểu các biện pháp thích ứng của
bà con nông dân vùng dân tộc thiểu số áp dụng các kiến thức bản địa để ứng
phó BĐKH và tìm hiểu các cơ quan có liên quan hướng dẫn nông dân thực hiện
các biện pháp, hoạt động để thích ứng với các hiện tượng thời tiết biến động
phức tạp, tôi lựa chọn đề tài "Nghiên cứu sử dụng kiến thức bản địa của đồng
bào dân tộc thiểu số trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Ba Bể, tỉnh Bắc
Kạn nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu".
Từ những thực tế của BĐKH trên thế giới, Việt Nam nói chung và địa
bàn tỉnh Bắc Kạn nói riêng đã và đang và sẽ còn ảnh hưởng nhiều đến đời sống,


3

kinh tế -xã hội nhất là trong sản xuất nông nghiệp chính vì thế mà cần phải có
nhiều nghiên cứu để ứng phó với biến đổi khí hậu, để giảm thiểu tối đa sự biến
đổi khí hậu hiện nay trên trái đất.
2. Mục tiêu của đề tài
2.1. Mục tiêu
Trên cơ sở nghiên cứu để tiếp tục bổ sung, phát triển các kiến thức bản
địa để ứng phó với biến đổi khí hậu hiện nay và trong tương lai, giúp bà con

Khê) thuộc vùng đệm, vùng lõi của hồ Ba Bể thuộc huyện Ba Bể bị ảnh hưởng
của BĐKH.
Phạm vi về thời gian: Thời gian thực hiện đề tài nghiên cứu:
Từ ngày 01/ 01- ngày 30/ 12/ 2017.
4. Những đóng góp mới, ý nghĩa, khoa học và thực tiễn của đề tài
4.1. Ý nghĩa khoa học
- Đề tài bổ sung thông tin về tác động của BĐKH và tìm hiểu các KTBĐ
của nông dân sản xuất nông nghiệp trong ứng phó với biến đổi khí hậu.
- Xác định, bổ sung một số hoạt động thích ứng với BĐKH và các kiến
thức bản địa của nông dân vùng dân tộc thiểu số trong sản xuất nông nghiệp
và áp dụng trong ứng phó với BĐKH.
4.2. Ý nghĩa thực tiễn
- Qua đề tài xác định được các hoạt động thích ứng với BĐKH nói chung
và các kiến thức bản địa của nông dân sản xuất nông nghiệp trong ứng phó với
BĐKH nói riêng, từ đó làm cơ sở để đánh giá, chọn lựa các phương pháp, biện
pháp thích hợp nhất để giảm thiểu tác động của BĐKH tới đời sống và sản xuất
nông nghiệp của người nông dân.
- Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở giúp người nông dân sản xuất
nông nghiệp tại huyện Ba Bể nói riêng và nông dân miền núi thuộc dân tộc
thiểu số trên cả nước nói chung nhận thức được tầm quan trọng của các hoạt
động thích ứng với BĐKH, đề tài là cơ sở để nhân rộng, ứng dụng các kiến thức
bản địa vào các hoạt động thích ứng với BĐKH, để nâng cao đời sống và sản
xuất của nông dân vùng dân tộc thiểu số trên địa bàn cả nước.


5

4.3. Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Đề tài bổ sung thông tin về tác động của BĐKH và tìm hiểu các kiến thức
bản địa của nông dân sản xuất nông nghiệp vùng dân tộc thiểu số trong ứng phó

cá nhân, các nhóm và các Chính phủ đối với BĐKH và những ảnh hưởng của
BĐKH. Thích ứng được định nghĩa là những hành động “làm giảm sự tổn
thương của con người cũng như các hệ sinh thái tự nhiên và các hệ sinh thái do
con người tạo ra trước các tác động của BĐKH, đồng thời giảm những nguy cơ
rủi ro có liên quan đến BĐKH, thông qua việc duy trì hoặc tăng cường khả năng
thích nghi và phục hồi của các hệ thống”.
Là sự điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc con người đối với hoàn cảnh hoặc
môi trường thay đổi, nhằm giảm khả năng bị tổn thương do BĐKH và tận dụng
các cơ hội do nó mang lại (Viện Khoa học KTTV và Môi trường, 2011).
Trong nghiên cứu này, thích ứng là các điều chỉnh trong cộng đồng và cá
nhân hoặc những điều chỉnh dựa trên cộng đồng để thích ứng những thay đổi
của khí hậu theo thời gian. Đó là kinh nghiệm thực tiễn đã và đang được người
dân áp dụng trong điều kiện hiện tại chính cộng đồng đó.


8

1.1.2.2. Những thích ứng trong sản xuất Nông nghiệp
+ Thích nghi trong chọn giống.
Việc có được giống tốt thích nghi với điều kiện của vùng là yếu tố quan
trọng, quyết định đến năng suất, chất lượng cũng như khả năng chống chịu với
những thay đổi của các tác nhân từ bên ngoài. Vì vậy trong bối cảnh diễn biến
của BĐKH, thích nghi trên phương diện chọn giống tốt là điều kiện đảm bảo
năng suất và chất lượng của nông sản (theo trung tâm nghiên cứu Nông lâm
nghiệp miền núi, 2014), như vậy, để thích nghi với BĐKH trong hoạt động sản
xuất nông nghiệp chúng ta cần lựa chọn những giống có khả năng thích nghi
trước tác động của BĐKH. Đặc biệt là những giống có nguồn gốc bản địa, đã
trải qua một thời gian dài chuyển đổi để thích nghi trong những điều kiện sản
xuất khó khăn. Mặt khác, trong quá trình nghiên cứu thích nghi với BĐKH
trong lĩnh vực giống cây trồng và vật nuôi cần phải nghiên cứu từng loại giống

xuất, đặc tính của người sản xuất để xác định được mức độ ảnh hưởng của các
quyết định của họ để đưa ra các lựa chọn thích nghi, theo trung tâm nghiên cứu
Nông lâm nghiệp miền núi (ADC, 2014).
Thích nghi trong lĩnh vực kỹ thuật canh tác rất phong phú và đa dạng tùy
thuộc vào loại BĐKH, điều kiện kinh tế, xã hội, tự nhiên của vùng cũng như
nhận thức của người dân, điều này được thể hiện rõ thông qua kiến thức bản địa.
"Kiến thức bản địa là cái cơ bản nhất để đưa ra các quy định ở cấp độ địa phương
trong nhiều cộng đồng nông thôn. Nó không chỉ có giá trị văn hóa mà còn là cơ
sở cho các nhà khoa học và các nhà lập kế hoạch để cải thiện các điều kiện ở
cộng đồng nông thôn. Kết hợp chặt chẽ giữa kiến thức bản địa trong các chính
sách cho BĐKH có thể dẫn đến phát triển hiệu quả, sự tham gia của cộng đồng
và đạt được tính bền vững", (theo tác giả FredericoMayor, 2003).
1.1.3. Khái niệm về kiến thức bản địa và sử dụng kiến thức bản địa, hay tri thức
bản địa trong thích ứng với biến đổi khí hậu
Tri thức bản địa có tầm quan trọng lớn trong việc thực hiện các dự án phát
triển mang tính bền vững cho nên không những chỉ các nước đang phát triển


10

mà các nước có nền khoa học phát triển cao cũng rất chú ý sưu tầm, phân tích
và ứng dụng tri thức bản địa, nhằm tìm kiếm những giải pháp quản lý bền vững
cổ truyền cũng như giá trị của các tài nguyên mà khoa học hiện đại chưa biết
tới.
(Trong cẩm nang về tri thức bản địa được NXB nông nghiệp ấn hành năm,
2000) đưa ra khái niệm. "Tri thức bản địa hay KTBĐ là kiến thức mà người dân ở
một cộng đồng đã tạo nên và đang phát triển dần theo thời gian”,
(Theo định nghĩa của tổ chức UNESCO), cho rằng "Kiến thức bản địa dùng
để chỉ những thành phần, kiến thức hoàn thiện được duy trì, phát triển trong một
thời gian dài với sự tương tác qua lại và gần gũi giữa con người với môi trường tự

dân giúp cho người dân chủ động, ít bị phụ thuộc vào bên ngoài giảm tình trạng
dễ bị tổn thương tại cộng đồng do BĐKH gây ra.
- Người dân đã quen với các kỹ thuật bản địa nên họ có thể hiểu, vận dụng
và duy trì các kỹ thuật đó tốt hơn so với các kỹ thuật mới đưa vào từ bên ngoài
nên tiếng nói của cộng đồng được phát huy và sử dụng có hiệu quả.
- KTBĐ cung cấp thêm các giải pháp, lựa chọn trong quá trình thích ứng
với BĐKH. Nhờ đó, mà người dân địa phương có thêm các lựa chọn khi đưa ra
các giải pháp, mô hình phù hợp với cộng đồng nhằm thích ứng với BĐKH thay
vì phụ thuộc vào các yếu tố từ bên ngoài giống, kỹ thuật mới.
1.2. Cơ sở thực tiễn về các vấn đề nghiên cứu
Trước sự thay đổi của khí hậu ngày càng xấu đi, việc duy trì sản xuất nông
nghiệp đạt năng suất và chất lượng cao trong thời điểm hiện tại, cũng như trong
tương lai sẽ là rất khó khăn.
1.2.1. Kết quả nghiên cứu BĐKH trên thế giới
Theo báo cáo đánh giá của, (IPCC, 2007), nhiệt độ trung bình toàn cầu
tăng 0,740C trong thời kỳ 1906-2005 và tốc độ tăng nhiệt độ của 50 năm trở lại
đây gần gấp đôi so với 50 năm trước đó. Những số liệu mới nhất vừa được công
bố chính thức xác nhận 2016 là năm nóng nhất trong lịch sử, với mức tăng nhiệt
độ xấp xỉ mục tiêu giới hạn được các nước đặt ra nhằm hạn chế tình trạng nóng
lên toàn cầu, sát ngưỡng nguy hiểm. Ngày 5/1/2017; cơ quan Biến đổi khí hậu
Copernicus của Liên minh châu Âu (EU, 2015), cho biết năm 2016 đã vượt qua


13

năm 2015 để thiết lập kỷ lục là năm nóng nhất kể từ khi nhân loại bắt đầu lưu
giữ các hồ sơ đáng tin cậy về nền nhiệt trên Trái Đất. Nhiệt độ trung bình trên
bề mặt Trái Đất năm 2016 cao hơn năm 2015 khoảng 0,20C, ở mức 14,80C, tức
là cao hơn 1,30C so với giai đoạn trước cuộc Cách mạng công nghiệp. So với
thỏa thuận chống biến đổi khí hậu đạt được tại Paris năm 2015 với đề xuất hạn