phơng pháp giảng dạy tác phẩm tự sự
A. Phần mở đầu
1. Lí do chọn đề tài
Trong những năm gần đây, việc dạy văn đã và đang trở thành một vấn đề nóng
bỏng ngày càng thu hút sự quan tâm của xã hội. D luận cho rằng: Đã có nhiều giờ
dạy văn khá thành công, ngời thầy dờng nh nhập thân vào bài giảng và đã truyền đợc
tình yêu văn chơng đến học trò. Song cũng có không ít giờ văn kém hấp dẫn và tâm
huyết ở ngời thầy đã vơi cạn cho nên học trò cha thực sự thích thú. Ngành giáo dục
đã có nhiều hội thảo, mở nhiều chuyên đề về vấn đề đổi mới phơng pháp nhằm nâng
cao chất lợng dạy và học nhất là ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học. Phải
thừa nhận các tiết học ứng dụng công nghệ thông tin đã đem đến cho học sinh sự
hứng thú khiến cho giờ học văn hấp dẫn, sinh động bởi các hình ảnh chân dung bút
tích tác giả. Nhiều đoạn trích chèo, những bài thơ đã đợc các nghệ sĩ có tên tuổi
ngâm, đợc vận dụng cẩn trọng, hợp lệ trên máy chiếu.
Song chúng ta cần nhìn nhận lại thực trạng chất lợng dạy và học văn trong nhà
trờng đang là vấn đề báo động ( nếu tôi không muốn nói rằng chúng ta rung một hồi
chuông cảnh tỉnh ). Học sinh thờ ơ với văn chơng, lời học, lời suy nghĩ, chỉ học đối
phó.
Thế kỉ XXI hội nhập toàn cầu, môn học Toán, Lí, Hoá, Sinh, Tin học, Ngoại
ngữ quan trọng hơn bao giờ hết, văn chơng không có tính năng ứng dụng, tơng lai của
ngời học không chắc chắn lại thêm suy nghĩ hớng nghề cho con em mình của các bậc
phụ huynh khuyến khích học những môn thời thợng bởi tơng lai con em họ sẽ ổn
định hơn. Một thực tại mà giáo viên nào cũng nhận thấy hiện nay những tài liệu
nghiên cứu có chiều sâu rất hiếm. Ngợc lại, những tài liệu có kiểu mì ăn liền lại
khá phong phú, vô hình dung đã làm cho học sinh có sức ì lệ thuộc vào văn mẫu.
Và khi làm bài kiểm tra giáo viên coi nghiêm túc đã có biết bao nhiêu những chuyện
vui buồn, những chuyện thật nh bịa của học sinh bởi những nhận thức và suy nghĩ
1
vừa ngây ngô vừa thiếu chính xác và sai chính tả của các em để rồi đọc lên ta không
khỏi giật mình cời ra nớc mắt, không cời sao đợc khi học trò mình viết:
HS1: Bài thơ Tức cảnh Pác Bó đã đợc Tố Hữu ghi lại trong những giây phút

không phải là cây trờng trồng mà đây chắc do trờng nhập khẩu bên nớc ngoài về. Bớc
vào trờng vài bớc nữa thì thấy một cái cột cao chọc trời, mình không biết cái cột đó
mọc từ đâu ra nhìn lên cao mới biết đó là cái cột để chào cờ. Mình không dám nhìn
nữa mà đi thẳng về phía trớc, xem nào 9c của chúng mình đâu rồi, sao lại không có
lớp 9c thế này, 9c đâu rồi? Tìm mỏi mắt mà chẳng thấy. A! Kia rồi! 9C đây rồi. Sao
nó lại nằm ở tít trên tầng thợng thế kia. Đi mỏi chân mới lên đợc. Mở cửa lớp thì thấy
mọi ngời cứ nhìn chằm chằm vào mình. Mình hỏi Bọn nào kia nhng nhìn lại thì ra
là tập thể lớp 9c ngày ấy. Ai nấy đều cao to, đẹp gái, nhng ai cũng đều có vợ và có
con.
Thế đấy! Học sinh cứ vô t thể hiện bằng giấy trắng mực đen những câu văn vô
cảm, thiếu tôn trọng bản thân và ngời chấm nh trên, thì khó có lí do nào biện minh
cho việc quá coi thờng môn Văn của các em. Còn tôi, bản thân ngời thầy dạy Văn đã
lâu năm thì quá ngao ngán không hiểu học trò mình học kiểu gì mà cho ra một sản
phẩm quái dị nh vậy! Còn đâu những liên tởng bay bổng? Còn đâu những suy t,
nghiền ngẫm để thấm thía hơn những bài học làm ngời?
Các câu văn viết nh trên của học sinh là một sự thật đau lòng mà chúng ta bắt
buộc phải chấp nhận trong nhiều năm qua. Sự triệt để thực hiện cuộc vận động hai
không sẽ là một trong những giải pháp tích cực đa học sinh trở về với văn chơng, với
lối t duy tích cực, chủ động, sáng tạo trong tiếp nhận văn học.
2, Mục đích nghiên cứu.
Từ nhận thức trên tổ khoa học xã hội dới sự chỉ đạo của phòng chuyên môn tập
trung nghiên cứu làm thế nào hiểu đợc văn tự sự và giảng dạy tác phẩm văn tự sự
thành công. Muốn vậy giáo viên phải tìm hiểu đặc trng của tác phẩm tự sự và phơng
pháp dạy tác phẩm tự sự.
Trong khuôn khổ cho phép của một đề tài nghiệp vụ s phạm tôi đã quyết định
chọn đề tài Phơng pháp dạy tác phẩm tự sựvới mong muốn có thể ứng dụng hiệu
3
quả hơn phơng pháp dạy tác phẩm tự sự để dạy tốt các văn bản tự sự trong chơng
trình Ngữ văn THCS.
Trớc hết tìm hiểu thực trạng việc dạy và học Ngữ văn nói chung và tác phẩm tự

I. Phơng pháp nghiên cứu gồm năm phơng pháp.
II. Kết quả nghiên cứu: ứng dụng vào bài cụ thể: Văn bản Chiếc lợc ngà của
Nguyễn Quang Sáng.

Chơng II: Nội dung vấn đề nghiên cứu.
I. Đặc trng văn bản tự sự
Văn tự sự có nghĩa là kể chuyện để phản ánh hiện thực và biểu hiện tâm t con
ngời. Đã là truyện thì phải có câu chuyện tức là có truyện, tình tiết. Tình tiết làm cho
những sự việc ngẫu nhiên hằng ngày kết tinh ngng đọng lại thành truyện. Tình tiết là
dấu hiệu đặc trng đầu tiên của truyện. Dù biến hoá trăm màu nghìn vẻ, tình tiết luôn
luôn tồn tại trong truyện, dù là truyện dân gian cổ điển, cận đại hay hiện đại. ( Có
những truyện tình tiết đơn giản, có tình tiết phức tạp. Tình tiết truyện có khi đơn
tuyến, có khi đa tuyến, có khi một chiều, có khi nhiều chiều. Truyện Kiều là một tác
phẩm trong đó có tình tiết có tính chất đơn tuyến, vì từ trớc đến sau câu chuyện chỉ
xoay quanh sự diễn biến của vận mệnh nàng Kiều từ lúc ở nhà trải qua 15 năm lu lạc
rồi đến lúc trở về tái hợp. Tình tiết trong tiểu thuyết Chiến tranh và hoà bình có tính
chất đa tuyến vì tác phẩm là sự xen kẽ, kết hợp rất tài tình của nhiều mạch truyện,
nhiều mối truyện khác nhau, từ truyện nhỏ trong các gia đình, trong các phòng khách
cho đến truyện lớn trên chiến trờng, trong phạm vi nớc Nga và Châu Âu.
Bên cạnh đó, tình tiết mặc dầu là yếu tố tất nhiên của truyện nhng không phải
là yếu tố quan trong nhất. Tình tiết là sự việc, là biến cố đang vận động, đang phát
triển. Nhng trung tâm của sự việc, của biến cố là con ngời, trung tâm của tình tiết là
nhân vật. Đối tợng chủ yếu của văn học là những con ngời với cuộc sống bên trong và
5
cuộc đời bên ngoài của họ. Truyện không phải chỉ kể về các sự việc, các biến cố. Bởi
vì khoa học cũng làm việc đó. Nhà địa lí cũng có thể kể lại quá trình một trận đánh
Truyện là văn học, truyện kể về con ngời, về vận mệnh của những con ngời.
Đã là truyện thì phải có lời kể chuyện. Lời kể là một yếu tố rất quan trọng của
truyện. Cốt truyện, nhân vật, toàn bộ hình tợng của truyện đợc dệt nên qua lời kể đó.
Lời kể một mặt là phơng tiện để phản ánh cuộc sống thành hình tợng trong truyện,

ngời. Nó gồm những diễn biến sự kiện đòi hỏi con ngời trong đó cần phải xoay xở,
cần phải bộc lộ một cách chính xác năng lực và bản thân của mình. Nh vậy, tình
huống gắn chặt cùng cốt truyện, thờng hiện lên rõ rệt ở các bớc ngoặt trên dòng cốt
truyện và tác động trực tiếp tới nhân vật xây dựng tình huống trở thành nhiệm vụ và
hứng thú, trở thành nơi thử thách tài nghệ của nhà văn. Một số truyện trong Ngữ văn
lớp 9 có cốt truyện đơn giản, thờng là loại cốt truyện tập trung vào soi rọi đời sống
nội tâm và những vận động tâm lí ở một tình huống quan trọng. Do đó, cần hớng dẫn
học sinh nhận ra đợc tình huống truyện và tập trung phân tích các tâm trạng, hành
động của các nhân vật ở trong tình huống đó.
VD1: Văn bản Chiếc lợc ngà đợc viết theo cách truyện lồng trong truyện mà
phần chính là truyện của bác Ba kể về câu chuyện của cha con ông Sáu.
Truyện đã thể hiện tình cha con sâu sắc của hai cha con ông Sáu trong hai tình
huống:
+Hai cha con gặp nhau sau tám năm xa cách nhng thật trớ trêu là bé Thu
không nhận cha, đến lúc em nhận ra và biểu lộ tình cảm thắm thiết thì ông sáu phải ra
đi. Đây là tình huống cơ bản của truyện.
+ở khu căn cứ, ông Sáu dồn tất cả tình yêu thơng và mong nhớ đứa con vào
việc làm cây lợc ngà để tặng con, nhng ông hi sinh cha kịp trao món quà ấy cho con
gái.
VD2: Văn bản hồi thứ 14 trích Hoàng Lê nhất thống chí.
7
Tình tiết trong đoạn trích: phần đầu tác giả kể chuyện Tôn Sĩ Nghị vào Thăng
Long, do thắng lợi dễ dàng, tên tớng xâm lợc n y kiêu ngạo, chủ quan. Núp bóng
quân xâm lợc, bè lũ Lê Chiêu Thống bộc lộ tất cả bản chất bán nớc hèn hạ của chúng.
Tuy vậy, qua lời của ngời cung nhân ở Trờng Yên ra nói với mẹ Lê Chiêu Thống, tác
giả đã báo hiệu cơn bão táp sắp ập lên đầu quân cớp nớc và bọn bán nớc. Ngừng kể
chuyện phía địch, tác giả chuyển sang phía ta, kể chuyện Quang Trung kéo quân ra
Bắc bắt đầu từ việc Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân, Ngô Thì Nhậm, rút quân Thăng
Long về Tam Điệp và cho phi báo về Phú Xuân. Đợc tin Nguyễn Huệ lên ngôi vua,
kéo đại quân ra Bắc, dừng lại Nghệ An tuyển thêm binh sĩ, tiến ra Tam Điệp gặp lại

Những chi tiết này có lúc đợc bộc lộ rõ ràng nhng thờng rất tế nhị, kín đáo ẩn
trong lời văn đọc qua thờng ít gây chú ý.
b) Phát hiện và lựa chọn các chi tiết tiêu biểu, sắp xếp phân loại chúng theo
trình tự hợp lí nhằm sáng tỏ tính cách của nhân vật.
Có thể lần lợt xem xét hình tợng nhân vật thông qua các phơng diện sau:
*Lai lịch:
Đây là phơng diện đầu tiên góp phần chi phối đặc điểm tích cách cùng cuộc
đời nhân vật. Lai lịch có quan hệ khá trực tiếp và quan trọng với đờng đời của một
ngời cũng nh mục đầu tiên trong bản Sơ yếu lí lịch ta thờng khai là thành phần xuất
thân và hoàn cảnh gia đình vậy.
VD: Truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao. Nhân vật Chí Phèo ngay từ khi đ-
ợc sinh ra đã bị ném khỏi cuộc sống, đã là đứa trẻ hoang không biết bố mẹ, chẳng có
nhà cửa. Hoàn cảnh xuất thân ấy đã góp một phần tạo nên số phận cô độc thê thảm
của Chí. Truyện ngắn Đôi mắt, nhân vật Văn Sĩ Hoàng vốn xuất thân từ tầng lớp
trên, quen hởng cuộc sống giàu sang, lại có ít dịp gần gũi với quần chúng lao động
nên dễ có cái nhìn khinh miệt, đen tối về ngời dân quê kháng chiến. Có thể nói, tính
cách số phận nhân vật đợc lí giải một phần bởi thành phần xuất thân, hoàn cảnh gia
đình và điều kiện sinh hoạt trớc đó.
9
*Ngoại hình:
Trong văn học, miêu tả ngoại hình chính là một biện pháp của nhà văn nhằm
hé mở tính cách nhân vật. Phần lớn trờng hợp, đặc điểm tính cách, chiều sâu nội
tâm(cái bên trong) của nhân vật đợc thống nhất với ngoại hình( vẻ bên ngoài).
*Ngôn ngữ:
Ngôn ngữ của nhân vật trong tác phẩm văn học đợc cá thể hoá cao độ, nghĩa là
mang đậm dấu ấn của một cá nhân.
*Nội tâm:
Khi phân tích nhân vật cần quan tâm đến thế giới bên trong với những cảm
giác, cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ,Thế giới bên trong này thờng tơng tác với thế giới
bên ngoài( môi trờng thiên nhiên, quan hệ và hành vi của những nhân vật khác xung

nghệ thuật của tác giả và giá trị t tởng của kiệt tác này. Cũng là miêu tả nhân vật, nh-
ng hai bức chân dung của Thuý Vân, Thuý Kiều trong đoạn Chị em Thuý Kiều sử
dụng bút pháp ớc lệ cổ điển, còn chân dung và tính cách tên buôn ngời Mã Giám Sinh
trong đoạn Mã Giám Sinh mua Kiều lại đợc khắc hoạ chủ yếu bằng bút pháp tả
thực. Thông qua các phơng diện: dáng vẻ, lời nói, hành vi. Vì sao lại có sự phân biệt
nh vậy? Để trả lời câu hỏi này, cần có hiểu biết quan niệm thẩm mĩ của ngời xa đợc
thể hiện trong những nguyên tắc miêu tả của văn học trung đại. Với những vẻ đẹp cao
sang, tuyệt vời của hai chị em Thuý Kiều, ngời xa tránh miêu tả trực tiếp, chỉ gợi tả
thần thái của những vẻ đẹp ấy bằng những so sánh ớc lệ với các vẻ đẹp vĩnh hằng của
thiên nhiên( Mây thua nớc tóc, tuyết nhờng màu da Làn thu thuỷ, nét xuân sơn/
Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh). Cuối cùng tổng hợp các mặt phân tích
về nhân vật thành một nhận định khái quát, nêu bật đợc ý nghĩa tác dụng nhận thức
cũng nh giáo dục của nhân vật gợi ra những vấn đề liên hệ, suy nghĩ, thảo luận, tranh
luận về nhân vật. Phân tích nhân vật theo từng mặt nh trên là nhằm tìm hiểu đợc đầy
đủ, sâu sắc về tính cách của nhân vật. Tuy các nhân vật trong truyện thờng có tính
cách hoặc ít nhiều đa dạng những tính cách đó bao giờ cũng thống nhất, cũng qui tụ
11
về một vài nét nào đó là quan trọng chủ yếu nhất. Mỗi nhân vật nh vậy thờng tập
trung phản ánh một cuộc sống thực tế và tập trung biểu hiện một t tởng nào đó của
nhà văn. Do đó, nhân vật cũng thờng gợi ra thiện cảm hay ác cảm. Những suy nghĩ và
thảo luận, nhiều lúc gợi ra nhiều liên tởng đến những con ngời tơng đồng hay tơng
phản trong văn học, trong cuộc sống, xui ngời ta liên hệ với thực tế, với bản thân
mình. Tác dụng giáo dục của các nhân vật văn học đợc phát huy từ chính đặc điểm
của nó. Vì vậy khi phân tích nhân vật không chỉ dừng lại ở chỗ phân tích mà tổng hợp
khái quát lại, đi sâu vào ý nghĩa xã hội giáo dục của hình tợng nhân vật.
VD: Đoạn trích Tức nớc vỡ bờ trích tiểu thuyết Tắt đèn của nhà văn lão
thành Ngô Tất Tố.
Ngời đọc nh thấy hiện lên trong tác phẩm bức chân dung toàn vẹn về một ngời
phụ nữ nông dân Việt Nam yêu chồng thơng con, đảm đang, tháo vát, tiềm tàng một
tinh thần phản kháng.