ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

BÙI BÁ THÀNH

QUYỀN TỰ BÀO CHỮA CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘITHEO
QUY ĐỊNH TRONG BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI – 2019


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

BÙI BÁ THÀNH

QUYỀN TỰ BÀO CHỮA CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘITHEO
QUY ĐỊNH TRONG BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015
Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 8380101.03

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Người hướng dẫn khoa học:PGS.TS. Nguyễn Ngọc Chí

HÀ NỘI – 2019


LỜI CAM ĐOAN


1.3. Quyền tự bào chữa trong luật TTHS một số nước.................................. 26
1.3.1. Quyền tự bào chữa trong luật TTHS Trung Quốc ............................... 26
1.3.2. Quyền tự bào chữa trong luật TTHS Nhật Bản ................................... 26
1.3.3. Quyền tự bào chữa trong luật TTHS Cộng hòa Liên bang Đức ........... 28
1.3.3. Quyền tự bào chữa trong luật TTHS Australia .................................... 29
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 ........................................................................... 31
CHƯƠNG 2: QUYỀN TỰ BÀO CHỮA CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI
TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM .................................. 32
2.1 Pháp luật về quyền tự bào chữa của người bị buộc tội trước năm 2015 .. 32
2.1.1 Pháp luật về quyền tự bào chữa từ sau cách mạng tháng Tám 1945 đến
trước khi Bộ luật TTHS năm 1988 có hiệu lực thi hành................................ 32
ii


2.1.2. Quyền tự bào chữa trong pháp luật TTHS Việt Nam từ khi Bộ luật
TTHS năm 1988 có hiệu lực thi hành đến năm 2003. ................................... 35
2.1.3. Quyền tự bào chữa từ từ khi có Bộ luật TTHS năm 2003 đến trước khi
Bộ luật TTHS năm 2015 có hiệu lực ............................................................ 36
2.2. Pháp luật về quyền tự bào chữa của người bị buộc tội trong Bộ luật TTHS
năm 2015...................................................................................................... 37
2.2.1. Quyền tự bào chữa của người bị bắt, người bị giữ trong trường hợp
khẩn cấp ....................................................................................................... 37
2.2.2. Quyền tự bào chữa của người bị tạm giữ ............................................ 39
2.2.3. Quyền tự bào chữa của bị can ............................................................. 43
2.2.4. Quyền tự bào chữa của bị cáo ............................................................. 51
2.2.5. Quyền tự bào chữa của người dưới 18 tuổi ......................................... 57
2.2.6. Trách nhiệm bảo đảm quyền tự bào chữa cho người bị buộc tội của các
cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng ................................... 61
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 ........................................................................... 64
CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN,


BLTTHS

: Bộ luật Tố tụng hình sự

TAND

: Tòa án nhân dân

TANDTC

: Tòa án nhân dân tối cao

TTHS

: Tố tụng hình sự

VKSND

: Viện Kiểm sát nhân dân

XHCN

: Xã hội chủ nghĩa

v


DANH MỤC BẢNG


Nội dung

1

Hình 3.1

2

Hình 3.2 Tỉ lệ nhu cầu tự bào chữa của bị can, bị cáo

Biều đồ tỉ lệ các vụ án đã được thụ lý, giải quyết
giai đoạn 2016 - 2019

vii

Trang
66
71


MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Tự bào chữa là một trong những nội dung cơ bản của quyền bào chữa một quyền cơ bảncủa người bị buộc tội. Bào chữa là quyền con người được
nhà nước đảm bảo bằng pháp luật tố tụng hình sự thông qua các quy định và
các biện pháp thực thi có hiệu quả quyền bào chữa trong quá trình giải quyết
vụ án hình sự. Điều đó cũng có ý nghĩa rằng, việc bảo đảm quyền tự bào chữa
trong tố tụng hình sự có vai trò quan trọng, và cũng là một bộ phận cấu thành
của các thiết chế bảo đảm quyền con người, tiêu chí cơ bản trong quá trình
xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Nhiều văn bản

các tình tiết giảm nhẹ tội dẫn đến việc giải quyết vụ án thiếu khách quan thậm
chí còn làm oan người vô tội. Những hạn chế, bất cập này cần phải được khắc
phục nhằm bảo đảm tốt hơn nữa quyền con người trong TTHS, góp phần thực
thi có hiệu quả chiến lược cải cách tư pháp và Hiến pháp năm 2013. Vì vậy,
học viên chọn đề tài: “ Quyền tự bào chữa của người bị buộc tội theo quy
định trong Bộ luật TTHS năm 2015” làm luận văn thạc sĩ của mình.
Luận văn sử dụng phương pháp tiếp cận quyền để tiếp tục nghiên cứu,
làm sáng tỏ về mặt khoa học các quy định của pháp luật TTHS về quyền tự
bào chữa, thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật TTHS có liên quan.
Thông qua đó, bằng những nhận định khoa học và đánh giá thực tiễn đưa ra
đề xuất, giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả của việc
áp dụng các quy định của pháp luật về quyền tự bào chữa trong quá trình giải
quyết vụ án hình sự.
2. Tình hình nghiên cứu
Quyền tự bào chữa trong tố tụng hình sự là cơ sở lý luận, cơ sở pháp lý
để bảo vệ quyền con người, góp phần xây dựng một nền tư pháp trong sạch,
vững mạnh, hoạt động hiệu lực, hiệu quả đáp ứng được yêu cầu bảo vệ các

2


quyền tự do, dân chủ của công dân. Vấn đề tự bào chữa trong TTHS được ghi
nhận trong pháp luật của nhiều nước trên thế giới như Nga, Đan Mạch... Ở
Việt Nam, quyền tự bào chữa không được quy định thành những chương, điều
cụ thể trong các văn bản quy phạm pháp luật mà chỉ được quy định rải rác ở
một số điều luật trong Hiến pháp năm 2013, Bộ luật TTHS năm 2015 (điều
11), Luật tổ chức toà án nhân dân năm 2014. Mặc dù về kỹ thuật lập
pháp,quyền tự bào chữa vẫn còn nhiều hạn chế, tuy nhiên, việc ghi nhận
quyền tự bào chữa có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình đấu tranh phòng,
chống tội phạm, phản ánh tư tưởng nhân văn trong chính sách đối với người

bào chữa cũng có sự độc lập tương đối trong mối tương quan với các quyền
khác được pháp luật quy định. Thêm nữa, trong các công trình nghiên cứu kể
trên, các tác giả cũng chỉ nghiên cứu pháp luật thực định, đi sâu vào các nội
dung quyền bào chữa mà chưa nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống về
quyền tự bào chữa.
Hiện nay chưa có công trình, bài viết nào nghiên cứu chuyên sâu về
quyền tự bào chữa của người bị buộc tội ở cấp độ luận văn thạc sỹ. Bên cạnh
đó, một số công trình được công bố cách đây khá lâu khi một số quy định
pháp luật liên quan đến bảo đảm quyền tự bào chữa chưa được ghi nhận trong
pháp luật thực định, vì vậy, chúng ta cần được tiếp tục nghiên cứu tổng quát,
toàn diện hơn trên tinh thần của chiến lược cải cách tư pháp và thực tiễn áp
dụng hiện nay để đưa ra những giải pháp phù hợp với thực tiễn nhất.
3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu đề tài này, tác giả hướng tới mục đích làm sáng tỏ thêm cơ
sở lý luận và thực tiễn, nội dung của quyền tự bào chữa, chỉ ra những kết quả
và những bất cập còn tồn tại khi thực hiện quyền tự bào chữa ở nước ta hiện
nay. Từ đó đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quyền tự bào
chữa trong thực tiễn và hoàn thiện pháp luật, góp phần giải quyết vụ án hình
sự khách quan, trung thực và hiệu lực, hiệu quả.

4


Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, nhiệm vụ của luận văn được
đặtra là:
1. Nghiên cứu khái quát quyền tự bào chữa của người bị buộc tội trong
TTHS như: khái niệm, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nguyên tắc.
2. Phân tích các nội dung cơ bản của quyền tự bào chữa giành cho
người bị buộc tội trong pháp luật TTHS Việt Nam
3. Phân tích, đánh giá thực tiễn áp dụng, qua đó rút ra kết quả đạt được

án cụ thể, điều luật cụ thể để tổng hợp các tri thức khoa học và luận chứng các
vấn đề tương ứng để nghiên cứu. Đồng thời, luận văn sử dụng một số phương
pháp nghiên cứu cụ thể sau: Phương pháp phân tích, tổng hợp; phương pháp
thống kê, so sánh; phương pháp lịch sử; kết hợp với việc phân tích thực tiễn.
6. Bố cục của Luận văn
Ngoài Phần mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục,
Luận văn bao gồm ba chương với kết cấu như sau:
Chương 1. Một số vấn đề lý luận về quyền tự bào chữa của người bị
buộc tội trong tố tụng hình sự
Chương 2: Quyền tự bào chữa của người bị buộc tội trong luật tố tụng
hình sự Việt Nam
Chương 3: Thực tiễn áp dụng và giải pháp hoàn thiện, nâng cao hiệu
quả thực thi các quy định về quyền tự bào chữa của người bị buộc tội trong
luật tố tụng hình sự Việt Nam

6


CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN TỰ BÀO
CHỮA CỦA NGƯỜI BỊ BUỘC TỘI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

1.1 Khái niệm quyền tự bào chữa của người bị buộc tội trong tố tụng
hình sự
1.1.1. Tự bào chữa là quyền con người được ghi nhận trong pháp luật
quốc tế
Tự bào chữa là tự mình sử dụng lập luận, chứng cứ để bênh vực cho
hành vi của bản thân đang bị xem là phạm pháp hoặc đang bị lên án, đang bị
buộc tội.Theo từ điển tiếng Việt: “Bào chữa là dùng lý lẽ và chứng cứ để
bênh vực cho đương sự nào đó thuộc vụ án hình sự hay dân sự trước tòa án
hoặc cho một việc làm đang bị lên án” còn “tự bào chữa là tự mình thực

những bảo đảm cần thiết cho việcbào chữa”[37]. Với cách quy định này,
Tuyên ngôn không quy định trực tiếp thế nào là quyền tự bào hay quyền tự bào
chữa cho một người chữa nhưng Tuyên ngôn đã ghi nhận một trong những tiêu
chí cơ bản của xét xử công bằng là quyền được có những bảo đảm hợp lý cho
việc bào chữa của người bị buộc tội. Theo tinh thần chung của UDHR thì các
quy định về bảo đảm quyền bào chữa nói chung trong đó có quyền tự bào chữa
đã được ghi nhận và cụ thể hóa ở nhiều văn kiện quốc tế khác.
Trong Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966
(ICCPR) của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc có hiệu lực ngày 23/3/1976; Việt
Nam gia nhập Công ước vào ngày 24/9/1982, tạikhoản 3 Điều 14 của Công
ước quy định các quyền cơ bản hay những bảo đảm tối thiểu mà một người
được hưởng trong quá trình tố tụng nhằm bảo đảm việc xét xử công bằng,
trong đó có quyền tự bào chữa. Với những quy định này, trong quá trình xét
xử hình sự, mọi người đều có quyền được hưởng một cách đầy đủ và hoàn
toàn bình đẳng những quyền cơ bản như:

8


“(a) Được thông báo không chậm trễ và chi tiết bằng một ngôn
ngữ mà người đó hiểu về bản chất và lý do buộc tội mình;
(b) Có đủ thời gian và điều kiện để chuẩn bị bào chữa và liên hệ
với người bào chữa do chính mình lựa chọn;
(c) Được xét xử mà không bị trì hoãn một cách vô lý;
(d) Được có mặt trong khi xét xử và được tự bào chữa hoặc thông
qua sự trợ giúp pháp lý theo sự lựa chọn của mình; được thông báo về
quyền này nếu chưa có sự trợ giúp pháp lý; và được nhận sự trợ giúp
pháp lý theo chỉ định trong trường hợp lợi ích của công lý đòi hỏi và
không phải trả tiền cho sự trợ giúp đó nếu không có đủ điều kiện trả;
(e) Được đối chất hoặc yêu cầu đối chất những nhân chứng buộc

quyền bình đẳng trước Tòa án và quyền được xét xử công bằng đã hướng dẫn
cụ thể về các bảo đảm tối thiểu được quy định tại Điều 14 Công ước. Thuật
ngữ “thời gian đầy đủ (hay thời gian thích đáng)” được giải thích là : thời
gian đầy đủ” cho việc chuẩn bị phụ thuộc vào từng vụ việc.... Tòa án chỉ có
thể ra quyết định hoãn xét xử khi bị đơn bị kết tội hình sự nghiêm trọng và
cần thời gian chuẩn bị cho việc bào chữa. Các điều kiện đầy đủ bao gồm:
quyền tìm kiếm các tài liệu, chứng cứ khác; việc tiếp cận này bao gồm các tài
liệu liên quan đến việc khởi tố và thông tin có thể dùng để bào chữa.Bình luận
chung số 32 hướng dẫn cụ thể một số quy định như: bị cáo có quyền có mặt
trong khi bị xét xử, nhưng trong một số trường hợp bị cáo có thể vắng mặt
nếu sự vắng mặt của họ không ảnh hưởng đến công lý và bị cáo đã được cơ
quan tư pháp thông báo kịp thời cho họ về thời gian, địa điểm xét xử và yêu
cầu họ tham gia trước đó nhưng họ vẫn từ chối thực hiện quyền có mặt trong
phiên tòa (Đoạn 36). Bị cáo có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào
chữa. Việc tự bào chữa hay nhờ người khác bào chữa của bị cáo phải được cơ
quan có thẩm quyền thông báo. Cá biệt ở một số trường hợp, tòa án có thể chỉ
định một luật sư không theo ý muốn của bị cáo. Nhưng, việc hạn chế ý muốn

10


tự bào chữa của bị cáo phải thực sự “có mục đích hợp lý và khách quan và
không vượt quá sự cần thiết thực thi công lý” [48]. Cơ quan điều tra không
được can thiệp hoặc gây áp lực tâm lý đối với người bị tình nghi hay bị can
nhằm ép họ nhận tội. Đối với những lời khai hoặc lời nhận tội có được bằng
phương thức tra tấn, thì không được coi là chứng cứ, trừ khi chúng được sử
dụng làm bằng chứng của việc tra tấn hoặc những đối xử khác trái với quy
định (Đoạn 41 Bình luận chung số 32). Như vậy quy định tại Điều 14 đã xác
định nội dung của quyền bào chữa bao gồm quyền tự bào chữa và quyền nhờ
người khác bào chữa.

quyền bào chữa nói chung. Bên cạnh đó, quyền tự bào chữa cũng liên quan mật
thiết đến những quyền, những đảm bảo pháp lý tối thiểu đối với người bị buộc
tội như các quyền về biết lý do bị buộc tôi, quyền được trợ giúp pháp lý, quyền
được đối chất… Quyền tự bào chữa được ghi nhận có ý nghĩa vô cùng to lớn
trong hoạt động đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội.
1.1.2. Chủ thể của quyền tự bào chữa trong TTHS
Quyền tự bào chữa chỉ đặt ra trong trường hợp một người thực hiện
hành vi phạm tội hoặc họ bị tình nghi phạm tội bởi hành vi của mình đã thực
hiện. Có thể hiểu quyền tự bào chữa của người bị buộc tội chỉ xuất hiện khi
xuất hiện quyền buộc tội theo thẩm quyền của các cơ quan nhà nước có thẩm
quyền. Việc một người bị buộc tội đương nhiên dẫn đến hệ quả về việc một
người có khả năng phải chịu TNHS, do đó, để tránh cho một người khả năng
phải chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất thì quyền bào chữa nói chung và tự
bào chữa nói riêng ra đời, tạo ra một khả năng đối trọng cần thiết, hướng đến
việc đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Trên bình diện quốc tế, người
buộc tội ở mỗi quốc gia khác nhau, mỗi thể chế chính trị khác nhau lại có
những cách tiếp cận khác nhau.
Trên thực tế, những vấn đề pháp lý liên quan đến người bị buộc tội là
một nội dung quan trọng mà các nước đều quan tâm, do đó được quy định khá

12


đầy đủ, toàn diện trong BLTTHS các nước. Pháp luật tố tụng hình sự Liên Xô
trước đây và Liên bang Nga ngày nay có nhiều điểm chung với pháp luật tố
tụng hình sự Việt Nam. Trong pháp luật TTHS Liên Bang Nga, một trong các
chủ thể tham gia tố tụng hình sự được xác định bao gồm: “người bị tình nghi,
bị can, bị cáo”. Theo quy định này, người bị buộc tội được hiểu khá rộng, bao
gồm: người bị bắt và người bị tạm giữ trong các trường hợp. Đối với những
người bị buộc tội này, họ có các quyền như sau: quyền từ chối khai báo,

định tạm giữ, quyết định khởi tố, quyết định đưa vụ án ra xét xử…Tuy nhiên,
theo qui định của pháp luật họ vẫn là người vô tội, chỉ khi nào bản án, quyết
định có hiệu lực pháp luật của tòa án xác định họ là người có tội thì họ mới bị
coi là người phạm tội.
Trong TTHS, người bị buộc tội được xác định là người bị các cơ quan
tiến hành tố tụng đặt ra nghi vấn là người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho
xã hội, mà BLHS coi là tội phạm. Hành vi phạm tội có thể ở dạng hành động
hoặc không hành động. Ở dạng hành động, đó là các hành vi vi phạm những
điều cấm trong pháp luật hình sự. Ở dạng không hành động là việc không
thực hiện những nghĩa vụ bắt buộc phải làm trong những điều kiện, hoàn cảnh
nhất định. Việc thực hiện hành vi nêu trên là nguyên nhân dẫn đến hậu quả
hay đe dọa gây ra hậu quả là những thiệt hại cho các quan hệ xã hội được
pháp luật hình sự ghi nhận và bảo vệ. Những người này chưa bị bản án, quyết
định của Tòa án có hiệu lực pháp luật xác định là có tội nên họ đương nhiên
không bị coi là có tội. Nhóm đối tượng này có thể là những người bị bắt, tạm
giữ, tạm giam, bị can, bị cáo trong quá trình xử lý vụ án hình sự. Những
người này không được xác định một cách ngẫu nhiên, theo ý muốn chủ quan
của bất kỳ một chủ thể nào mà phải là những người được quy định rõ trong
luật với các trường hợp cụ thể khác nhau khi họ tham gia vào tiến trình TTHS
và có quyền và nghĩa vụ cụ thể. Người bị buộc tội phải là người bị tình nghi
phạm tội được đặt trong một quá trình TTHS theo các quy định pháp luật.

14


Việc tình nghi trong TTHS không phải và không thể là sựngờ vực, suy đoán
chủ quan, cảm tính. Người bị tình nghi là phạm tội được đặt trong hoàn cảnh
họ bị các chủ thể mang tính quyền lực nhà nước dựa vào các căn cứ pháp lý
kết hợp với hành vi, sự việc, sự vật được phản ánh trên thực tế để xác định
rằng hành vi của người bị tình nghi này có dấu hiệu phạm tội do BLHS quy

người bị buộc tội. Quyền tự bào chữa bắt đầu từ khi một người bị bắt hay tạm
giữ về hình sự và kéo dài xuyên suốt quá trình giải quyết vụ án hình sự cho
đến khi người này bị kết án bởi tòa án có thẩm quyền. Theo những chuẩn mực
quốc tế được thừa nhận trong các công ước quốc tế, điều ước quốc tế nêu trên
có thể nhận định quyền tự bào chữa được phản ánh trực tiếp thông qua các
quyền năng sau:
Một là, quyền được thông báo về việc bị buộc tội và lý do buộc tội.
Hai là, quyền được cung cấp đủ điều kiện và thời gian chuẩn bị để tự
bào chữa và nhờ người khác bào chữa.
Ba là, quyền được có mặt tại phiên tòa xét xử mình và tự bào chữa tại đây.
Bốn là, quyền được tranh luận, đối chất với nhóm chủ thể buộc tội mình.
Năm là, quyền không bị ép đưa ra lời khai chống lại mình.
Sáu là, quyền được có phiên dịch trong suốt quá trình tố tụng nếu như
không hiểu hoặc không nói được ngôn ngữ được sử dụng trong quá trình tố tụng.
Bảy là, quyền tự bào chữa là một bộ phận của quyền bào chữa, quyền
tự bào chữa không loại trừ khả năng nhờ người khác bào chữa của người bị
buộc tội
1.1.4. Cơ chế đảm bảo thi hành quyền tự bào chữa trong TTHS
Quyền tự bào chữa và những quyền cơ bản khác của con người được
ghi nhận trong các văn bản quy phạm pháp luật là cơ sở để đảm bảo thực thi
quyền con người. Việc đảm bảo quyền tự bào chữa phải được ghi nhận theo
hướng các văn bản quy phạm pháp luật quốc gia thể chế hóa những tiêu
chuẩn, tiêu chí được xác định trong các văn bản pháp lý quốc tế, đảm bảo phù

16