ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
--------

TRẦN THỊ QUẾ CHÂU

CHÍNH SÁCH “ĐÓNG CỬA” VÀ “MỞ CỬA”
CỦA TÂY BAN NHA Ở THUỘC ĐỊA PHILIPPINES
TỪ CUỐI THẾ KỈ XVI ĐẾN CUỐI THẾ KỈ XIX

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ THẾ GIỚI

Huế, 2018


ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
--------

TRẦN THỊ QUẾ CHÂU

CHÍNH SÁCH “ĐÓNG CỬA” VÀ “MỞ CỬA”
CỦA TÂY BAN NHA Ở THUỘC ĐỊA PHILIPPINES
TỪ CUỐI THẾ KỈ XVI ĐẾN CUỐI THẾ KỈ XIX

Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
Mã số: 62.22.03.11

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học:

viên Michael Bernal (Khoa Lịch Sử- Đại học Philippines ở Diliman), nếu không có
sự giúp đỡ của các bạn về tư liệu, tôi không thể hoàn thành luận án này.
Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã khích lệ, ủng hộ tôi trong suốt
thời gian thực hiện luận án.
Huế, ngày 26 tháng 3 năm 2018
Tác giả

Trần Thị Quế Châu


iii
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ....................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................ii
MỤC LỤC ................................................................................................................ iii
MỘT SỐ THUẬT NGỮ TÂY BAN NHA SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN ....... vi
DANH MỤC CÁC BẢNG ........................................................................................ x
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ ................................................................................... x
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ..................................................................................................... 1
2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu ........................................................................... 3
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ........................................................................... 3
4. Các nguồn tài liệu.................................................................................................... 6
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu ...................................................... 7
6. Đóng góp của luận án .............................................................................................. 8
7. Kết cấu luận án ........................................................................................................ 8
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI .................... 9
1.1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước ............................................................ 9
1.2. Tình hình nghiên cứu đề tài ở nước ngoài ......................................................... 11
1.3. Nhận xét về kết quả nghiên cứu ......................................................................... 17

CỦA TÂY BAN NHA Ở THUỘC ĐỊA PHILIPPINES .................................... 110
4.1. Chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” là kết quả của tác động nội tại với bối cảnh
quốc tế, khu vực ...................................................................................................... 110
4.2. Tây Ban Nha đã chú trọng mục tiêu chính trị, tôn giáo hơn lợi ích kinh tế trong
quá trình thực thi chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” ở Philippines .................... 116
4.3. Khoảng cách lớn giữa ban hành và thực thi chính sách “đóng cửa” ở thuộc địa
Philippines ............................................................................................................... 120
4.4. Chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” ở thuộc địa Philippines nằm trong “quỹ
đạo” chung của đế chế Tây Ban Nha ...................................................................... 122
4.5. Tác động ........................................................................................................... 124
4.5.1. Đối với Philippines........................................................................................ 124
4.5.2. Đối với Tây Ban Nha .................................................................................... 133
KẾT LUẬN ............................................................................................................ 138
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ ............... 141
TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................... 143


v
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG NƯỚC NGOÀI

Nghĩa đầy đủ

Chữ viết tắt

Nghĩa Tiếng Việt

AGI


vi

MỘT SỐ THUẬT NGỮ TÂY BAN NHA SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

STT

Thuật ngữ tiếng
Tây Ban Nha

Nghĩa Tiếng Anh

Nghĩa Tiếng Việt

1

Abaca

Inner fiber of the plant woven Sợi tơ chuối, dệt thành gai
into hemp
dầu

2

Alcaldias

Provinces

3

Alcade mayor

7

Barangay

8

Boleta

10
11

Thuế đánh vào hàng hóa

Thuế áp dụng đối với hàng
Tax applies to goods exported
hóa xuất khẩu từ Seville
from Seville to the West Indies.
đến Tây Ấn
Tòa án với 3 chức năng:
Tribulnal which performed the
lắng nghe những vấn đề
triple function of hearing
quan trọng, tư vấn cho Toàn
important cases, advising the
quyền, và đôi khi thực hiện
governor,
and
sometimes
chức năng dự thảo pháp
initiating legislation.


Cedulas

Decrees

Sắc lệnh

13

Consulado

Exclusive traders class

Tầng lớp thương nhân độc
quyền

Consulate of Manila

Lãnh sự Manila

14

Consulado de
Manila


vii
STT
15
16


A big sailboat

Tầng lớp trí thức

Guardia Civil

21

Indio

22

Ilustrado

Intramuros

25

Las Leyes
Indias

26

Thuyền buồm lớn

The intellectual class.

20


năm bởi những công dân
sống lâu dài của thị trấn.
Hội đồng lập pháp ở
Philippines
Người bản xứ Philippines,
mang dòng máu Malay

19

23

Nghĩa Tiếng Việt

Sắc lệnh của Giáo hoàng
Alexander VI về phân chia
Bull of Alexander VI
thế giới giữa Tây Ban Nha
và Bồ Đào Nha
“Within the walls”, “Walled Trong các bước tường,
city”
thành phố bị cô lập
de

Law of Indias

Luật thuộc địa

Mestizo

Half-blooded Chinese


viii
STT

Thuật ngữ tiếng
Tây Ban Nha

Nghĩa Tiếng Anh

Nghĩa Tiếng Việt

30

Pancada

whole-sale purchase

Hệ thống mua sĩ hàng hóa
Tây Ban Nha áp dụng ở
Manila

31

Polo

Forced labor service

Chế độ lao động cưỡng bức

32


35

36

Royal Audiencia

Supreme Court

Tòa án tối cao

37

Regidor

Town council

Hội đồng thị trấn

Chinese merchants

Thuật ngữ Tây Ban Nha
dùng để gọi người Hoa.
Ghép của hai âm Xiang –
ley, nghĩa là thương nhân di
động

Court of Auditors

Tòa Kiểm toán

3.

League

4.

Peso

Đơn vị tiền tệ Tây Ban Nha, 1 peso=8 reals

5.

Pico

1 pico=125 pounds=125x453.59237g= 56,699g

6.

Picul

7.

Quintal

8.

Reals

9.


Bảng 4.6: Hàng hóa xuất khẩu Philippines phân phối theo địa lý (phần trăm trong tổng
số xuất khẩu, lựa chọn một số năm từ 1818-1894). .......................................................129
Bảng 4.7: Thuế nhập khẩu các thuyền buôn nước ngoài nộp cho chính quyền Tây Ban
Nha trong 3 năm 1895, 1896, 1897 .................................................................................135

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2.1: Sự dao động của số lượng người Nhật ở Philippines (1571-1637) ...........74
Biểu đồ 3.1: Sự gia tăng số lượng người Hoa ở Philipines (XVI-XIX) .......................108
Biểu đồ 4.1: Giá trị xuất khẩu của hàng hóa nội địa Philipines.....................................127
Biểu đồ 4.2: Cán cân xuất nhập khẩu của Philippines một số năm từ 1841 đến 1894 130


1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Có lẽ nhiều người sẽ rất ngạc nhiên khi biết rằng vào đầu thế kỉ XV châu Âu là một
vùng trì trệ và khốn khổ, khi họ đang phục hồi sau những thiệt hại của Cái Chết Đenđại dịch đã làm giảm một nửa dân số. Cuộc “Chiến tranh Trăm Năm” (1337-1453) giữa
Anh và Pháp vẫn đang tiếp diễn. Một số vương quốc trên bán đảo Iberia vẫn chịu sự cai
trị của tín đồ Hồi giáo. Các vùng phồn thịnh nhất của châu Âu thực sự chỉ còn những
thành bang Bắc Italy là Florence, Genoa, Pisa, và Venice. Những người giàu trí tưởng
tượng nhất cũng không thể nghĩ rằng châu Âu sẽ vươn lên thống trị thế giới trong bốn thế
kỉ tiếp theo. Bằng cách nào châu Âu có thể chinh phục được các đế chế phương Đông vĩ
đại, thần phục châu Phi, châu Mĩ và châu Úc? Nhà khoa học người Mỹ Jared Diamond
trong bài tiểu luận mang tựa đề How to get Rich năm 1999 đã lý giải như sau: “trên bình
nguyên phía Đông của lục địa Âu Á, các đế chế phương Đông vững như bàn thạch đã
bóp nghẹt mọi canh tân; trong khi đó tại rìa phía Tây trập trùng đồi núi và bị chia cắt
bởi những con sông, nhiều nền quân chủ và các thành bang đều tham gia vào hoạt động
cạnh tranh và giao lưu đầy sáng tạo”1. Hẳn là đó là một câu trả lời chưa đầy đủ về vấn
đề lớn của lịch sử nhưng phải thừa nhận đó là căn nguyên sâu xa nhất.
Sự cạnh tranh đưa đến sự xác lập vị trí thống trị của châu Âu được mở đầu bằng sự

biện pháp như hạn chế hoạt động ngoại thương của Philippines với các nước, độc
quyền sản xuất và tiêu thụ nhiều mặt hàng công nghiệp, ngăn cấm người nước ngoài
sinh sống ở Philippines. Từ nửa sau thế kỷ XVIII, Tây Ban Nha dần từ bỏ “đường lối
cô lập” chuyển sang “đường lối cởi mở” trong quan hệ với các quốc gia. Việc “mở
cửa” đã thúc đẩy sự phát triển kinh tế Philippines, xuất khẩu tăng lên và những sản
phẩm sản xuất trong nước đã dần thay thế hàng hóa nước ngoài. Tại sao Tây Ban Nha
lại thực hiện hai chính sách khác nhau trong quá trình cai trị Philippines? Chính sách
“đóng-mở” cửa thuộc địa Philippines có phải chỉ do ý muốn chủ quan của thực dân
Tây Ban Nha hay còn do những nhân tố khách quan tác động? Mục đích của Tây Ban
Nha khi thực hiện những chính sách này là gì? Các phương diện và mức độ thực hiện
các chính sách đó như thế nào? Và chính sách đó đã tác động ra sao đến Philippines và
Tây Ban Nha? Làm sáng tỏ những câu hỏi này luận án sẽ có những đóng góp về cả
phương diện khoa học và thực tiễn.
Về góc độ khoa học, nghiên cứu chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” của Tây Ban
Nha ở thuộc địa Philippines chúng ta sẽ góp phần lí giải sâu sắc hơn những chính sách
của Tây Ban Nha đối với thuộc địa Philippines dưới tác động của các nhân tố nội tại
(Tây Ban Nha và Philippines) và quốc tế. Qua đó, giúp chúng ta rút ra những đặc điểm
và tác động của chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” đối với Tây Ban Nha và
Philippines. Đồng thời, nghiên cứu đề tài này chúng ta có cơ sở để nhìn nhận khách
quan hơn những tương đồng và khác biệt trong chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” ở
các nước Đông Nam Á từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX.


3
Về góc độ thực tiễn, làm rõ chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” của Tây Ban Nha
ở Philippines thời thuộc địa là góp phần làm phong phú thêm bức tranh “đóng cửa” –
“mở cửa” ở thời đại châu Á phải đối mặt với sự xâm lược của chủ nghĩa thực dân
phương Tây. Đó là việc một nước thực dân là chủ thể thực hiện chính sách “đóng cửa”
và “mở cửa” ở một nước thuộc địa.
Từ những lý do nói trên, chúng tôi quyết định chọn vấn đề “Chính sách “đóng cửa”

hai khái niệm cơ bản của luận án đó là chính sách “đóng cửa” và “mở cửa”.
Khái niệm chính sách “đóng cửa” được các nhà nghiên cứu sử dụng khá phổ biến
trong những thập kỉ gần đây nhưng cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa đầy đủ.
Theo từ điển Cambridge, thuật ngữ “closed – door policy” thường được sử dụng với 3 nội
hàm cơ bản: (1) Thực thi sự hạn chế thương mại với các quốc gia, công ty và tổ chức khác;
(2) Thực hiện việc cấm người nước ngoài đi lại hoặc chuyển đến quốc gia của bạn; (3)
Thực hiện công việc một cách bí mật và không để công chúng biết về nó.2 Trong luận án
Tiến sĩ sử học của tác giả Nguyễn Văn Kim, thuật ngữ “chính sách đóng cửa” được
dùng nhằm để chỉ “một nội dung tổng quát, quán xuyến toàn bộ quan hệ quốc tế của
đất nước trong một thời kì chứ không phải là riêng một chính sách cụ thể nào” [14].
Bởi lẽ, trong từng thời điểm lịch sử, cũng có thể có những chủ trương đối ngoại khác
nhau. Chính sách “đóng cửa” được thực hiện thông qua các biện pháp chính trị, kinh
tế khác nhau như kiểm soát chặt chẽ địa điểm buôn bán, số lượng tàu, thuyền, chủng
loại, số lượng hàng hóa xuất nhập khẩu hằng năm, hạn chế trong quan hệ ngoại giao.
Như vậy, qua những cách giải thích trên, chúng ta hiểu chính sách “đóng cửa” có
nghĩa là các chủ thể chính trị hạn chế (limit/restrict) quan hệ thương mại với bên ngoài,
kiểm soát gắt gao vấn đề nhập cư và di cư và thực hiện công việc quốc gia một cách bí
mật. Khi đề cập đến khái niệm chính sách đóng cửa của một quốc gia, chúng ta hiểu đó
không phải là một chính sách cụ thể vào một thời điểm lịch sử nào đó, mà là một nội
dung bao quát toàn bộ quan hệ đối ngoại của cả một thời kì.
Chính sách “mở cửa” (open-door policy) có nội hàm trái ngược với khái niệm
chính sách “đóng cửa” nói trên. Đó là các chủ thể chính trị khuyến khích những quốc
gia khác thiết lập quan hệ thương mại và đầu tư với quốc gia của mình và mọi người
được tự do đến sống và làm việc tại quốc gia đó.
Từ những khái niệm và cách hiểu trên, để làm rõ chính sách “đóng cửa” và “mở
cửa”, luận án tập trung vào hai phương diện nghiên cứu chủ yếu đó là chính sách
thương mại và chính sách di trú đối với người nước ngoài của Tây Ban Nha ở thuộc
địa Philippines từ cuối XVI đến cuối XIX.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Về phạm vi thời gian, luận án nghiên cứu gần như trọn vẹn thời kì thống trị của

Philippines, về cơ bản chính sách của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines có thể chia
thành hai giai đoạn lớn: (1)1593-1762 chính sách “đóng cửa”, cô lập Philippines; và
(2) 1789-1898 chính sách “mở cửa” Philippines. Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi
nhận thấy rằng việc chuyển từ chính sách “đóng cửa” sang “mở cửa” thực chất nó còn
phải trãi qua một giai đoạn “chuyển tiếp” (hay còn gọi “buổi giao thời” (Transition
period) trong chính sách của Tây Ban Nha). Giai đoạn này có thể được tính từ 1764
(sau sự kiện Anh chiếm Manila) đến năm 1789 khi Tây Ban Nha tuyên bố Manila trở
thành hải cảng tự do đối với thuyền buôn các nước miễn là không mang theo hàng hóa
từ châu Âu. Vì thế, để thấy rõ sự chuyển biến trong chính sách của Tây Ban Nha, cũng
như để nhận thức được vấn đề một cách logic và biện chứng, chúng tôi sẽ trình bày nội
dung này vào trong giai đoạn trước khi Tây Ban Nha chính thức ban hành sắc lệnh “mở
cửa” thuộc địa Philippines vào năm 1789.


6
4. Các nguồn tài liệu
Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, đề tài luận án đã kế thừa một số tư
liệu, những kết quả nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước, cụ thể là:
-

Tài liệu gốc

+ Các sắc lệnh của Hoàng gia Tây Ban Nha, thư từ trao đổi giữa vua Tây Ban
Nha với quan chức ở Philippines về các vấn đề thuộc địa. Tất cả những văn bản này
được tập hợp trong một công trình khá đồ sộ (gồm 55 tập) của các nhà nghiên cứu
của Mỹ Blair, E,H. and Robertson (1903-1909), “The Philippines Islands (1493 1898): Explorations by early navigators, descriptions of the islands and their
peoples, their history and records of the Catholic missions, as related in
contemporaneous books and manuscripts, showing the political, economic,
commericial and religious conditions of those islands from their earliest relations
with European nations to the beginning of the nineteenth century”. Tài liệu này

học, … Nguồn tài liệu được sử dụng trong các bài nghiên cứu này chủ yếu là tài liệu ở
những trung tâm lưu trữ như: The State Archives of Simancas (Valladolid), the
Archives of the Indies (Seville), the Ministry of Finance and the National Historical
Archives at Madrid, Archives of the Indies phần Audiencia de Filippinas. Ngoài ra, còn
có các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ đã bảo vệ thành công trong và ngoài nước.
- Tài liệu internet: chủ yếu các website đăng tải sách, bài báo điện tử chuyên về
Philippines thời kì Tây Ban Nha.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1. Phương pháp luận
- Đối với vấn đề chính sách của thực dân Tây Ban Nha ở Philippines, nguồn tài liệu
nghiên cứu ngày nay hết sức đa dạng, phong phú và hầu hết được viết ra bởi các học
giả nước ngoài, với nhiều quan điểm khác nhau. Do vậy, khi nghiên cứu chúng tôi phải
quán triệt quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác – Lênin
trong phân tích, đánh giá các nội dung, đặc điểm, tính chất và tác động của các sự kiện
lịch sử.
- Do Philippines thời kì Tây Ban Nha vừa tham gia vừa chịu sự tác động của những
chuyển biến quốc tế và sự xáo trộn trong quan hệ truyền thống giữa các nước trong khu
vực bởi sự xuất hiện của người phương Tây từ giữa thế kỷ XVI, chúng tôi đã vận dụng
quan điểm hệ thống để soi xét các vấn đề trình bày trong luận án.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
- Là một đề tài lịch sử, mặc nhiên phương pháp lịch sử, phân tích mối liên hệ giữa
các sự kiện lịch sử cả đồng đại và lịch đại luôn là dòng mạch chính trong luận án.
Trong chừng mực nhất định, những phương pháp nghiên cứu khác như: phương pháp
logic, phương pháp so sánh, phương pháp thống kê, phương pháp sơ đồ hóa cũng được
vận dụng.


8
- Để làm rõ hơn những nguyên nhân dẫn đến chính sách “đóng cửa”, “mở cửa”
cũng như để có những phân tích khách quan hơn sự chuyển biến của các nhân tố chính

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
1.1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước
Lịch sử Philippines nói chung và chính sách cai trị của Tây Ban Nha ở
Philippines nói riêng từ lâu đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu của các học giả Việt
Nam. Kết quả của những công trình nghiên cứu có thể phân thành ba nhóm chính:
Nhóm thứ nhất: Những công trình viết về lịch sử - văn hóa Philippines
Cuốn Lịch sử Philippines: từ thế kỷ XV-XVI đến những năm 1980 (1993) của
Huỳnh Văn Tòng; cuốn Lịch sử Philippines (2007) của Cao Minh Chơng, cuốn Tìm
hiểu lịch sử văn hóa Philippines, tập 1 (1996) của Đức Ninh chủ biên và cuốn Tìm hiểu
lịch sử văn hóa Philippines, tập 2 (2001) của Trung tâm KHXH & NVQG - Viện Đông
Nam Á. Đây là những công trình nghiên cứu về lịch sử và văn hóa của Philippines viết
theo lối thông sử nên có ưu điểm là mang tính hệ thống, đề cập đến tình hình Philippines
từ thời tiền Tây Ban Nha, quá trình xâm lược đến chính sách cai trị của Tây Ban Nha.
Tuy vậy do khai thác nguồn tài liệu còn ít ỏi nên mỗi vấn đề chỉ được trình bày trong
những trang viết ngắn, mang tính sơ lược.
Nhóm thứ hai: Những công trình viết về chính sách cai trị của Tây Ban Nha ở
thuộc địa Philippines
Trên tạp chí nghiên cứu Đông Nam Á, trong những năm trở lại đây, rải rác có
một số bài viết mang tính gợi mở một số khía cạnh liên quan trực tiếp đến đề tài. Bài
viết So sánh chế độ cai trị của của Tây Ban Nha và Mỹ ở Philippines dưới thời
thuộc địa của Trần Khánh, số 6, 2011; Chính sách hạn chế thương mại của Tây Ban
Nha ở thuộc địa Philippines (1593-1834) của Đặng Văn Chương – Hà Thị Thơm, số
2, 2011; Tranh giành thương mại và thiết lập chế độ cai trị thuộc địa của Tây Ban
Nha ở Philipin thế kỷ XVI-XIX của Bùi Văn Hào – Trần Khánh, số 12, 2011; Thương
cảng Manila (Philippines) thế kỷ XVII, số 3, 2010 và Người Hoa ở Philippines dưới
thời thuộc Tây Ban Nha (1565-1898), số 7, 2012 của Dương Văn Huy; Manila và
dòng chảy bạc Tân thế giới thế kỷ XVI-XVIII của Hoàng Anh Tuấn, Nguyễn Minh
Nguyệt. Những bài viết này góp phần làm sáng tỏ vị trí của Manila trong thương mại
Philippines và thương mại thế giới vào thế kỷ XVI, XVIII. Các tác giả đã chỉ ra rằng,
trong suốt thời kỳ này, Manila chính là trạm trung chuyển hàng hóa giữa hai thị trường

nói riêng. Đối với tác giả, những công trình nghiên cứu trên không chỉ là nguồn tài liệu
tham khảo cần thiết mà nó còn mở ra những hướng và phương pháp tiếp hệ thống trong
việc phân tích những vấn đề đặt ra của luận án.
Những sách tham khảo, bài nghiên cứu trong nước chủ yếu cung cấp cho tác giả
luận án một cách khái quát về quá trình thiết lập thuộc địa và chính sách cai trị của Tây
Ban Nha ở Philippines. Trong bức tranh chung đó, một số tài liệu đã bước đầu đề cập
đến một số khía cạnh về quan hệ của Philippines với một số nước trong khu vực (Nhật
Bản, Trung Quốc) thời kì thuộc địa Tây Ban Nha.


11
1.2. Tình hình nghiên cứu đề tài ở nước ngoài
Sự hiện diện của Tây Ban Nha ở quần đảo Philippines nói chung và chính sách đối
ngoại của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines nói riêng đã được nhiều nhà sử học châu
Á, Âu, Mĩ quan tâm nghiên cứu qua nhiều giai đoạn dưới nhiều góc độ khác nhau.
Nhóm thứ nhất: Các công trình đề cập đến công cuộc xâm chiếm thuộc địa và
tình hình kinh tế - chính trị - xã hội của Đế chế Tây Ban Nha trong bối cảnh châu
Âu từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX
Trước hết, phải kể đến những công trình “nhập môn” về Lịch sử Tây Ban Nha như
“Spain, A Modern History”) của Rhea Marsh Smith, (1965) và “A History of Spain”
của Charles E. Chapman, (1966) hay cuốn “Tây Ban Nha –ba ngàn năm lịch sử” của
nhà nghiên cứu lịch sử Tây Ban Nha Antonio Dominguez Ortiz, được Nxb thế giới ấn
hành năm 2009. Bên cạnh khái quát toàn bộ lịch sử Tây Ban Nha theo biên niên sử, các
công trình này đã tập trung phân tích tình hình Tây Ban Nha dưới triều đại Charles I
(1516-1556), Philip II (1556-1598), thời kì khủng hoảng và suy vong (1598-1700) và
tình hình Tây Ban Nha trong thế kỉ XVIII.
Tiếp đến là những công trình về lịch sử Tây Ban Nha thời kì Đế chế như cuốn
“Imperial Spain 1469-1716” của J.H.Elliot (1963) đã trình bày trọn vẹn giai đoạn
quan trọng nhất trong Lịch sử Tây Ban Nha thời sơ kì cận đại, từ sự thống nhất ngai
vàng giữa Aragon và Castilla năm 1469 đến năm 1716, khi cuộc chiến tranh thừa kế

của “Armada vô địch” năm 1588 khiến Tây Ban Nha chìm sâu vào một sự suy thoái
không lường được [2, tr.55-56].
Công trình “Lịch sử kinh tế của các nước (ngoài Liên Xô) - Thời đại phong kiến
của F.Ia.Poolianxki đã dành dung lượng khá lớn để phân tích những hậu quả kinh tế của
các cuộc phát kiến địa lí, trong đó có sự ra đời của đế quốc thuộc địa. Ở chương IX, tác
giả đã phân tích khá sâu nội dung Lịch sử kinh tế Tây Ban Nha vào các thế kỷ XVIXVII. Trong khi phân tích những nguyên nhân của sự phát triển kinh tế Tây Ban Nha
trong các thế kỷ XVI-XVII, tác giả đã phân tích các hình thức bóc lột thuộc địa của thực
dân Tây Ban Nha. Có thể nói đây là cuốn sách cung cấp nhiều số liệu, tư liệu quý giá cho
người viết khi tìm hiểu về Lịch sử Tây Ban Nha từ thời kì hưng thịnh đến khi suy tàn.
Nhóm thứ hai: Các công trình đề cập đến Lịch sử Philippines và quan hệ
Philippines với các nước trong khu vực thời kỳ thuộc địa Tây Ban Nha
Philippines là thuộc địa của Tây Ban Nha trong vòng 333 năm (1565-1898), sau đó
Mĩ thay thế Tây Ban Nha cai trị Philippines trong nửa thế kỷ (1899 - 1946). Chế độ
thuộc địa đã kìm hãm việc nghiên cứu về lịch sử dân tộc. Cho đến nửa sau thế kỷ XX,
đầu thế kỷ XXI mới bắt đầu có nhiều công trình nghiên cứu của các học giả Philippines
được xuất bản. Tiêu biểu là các tác giả Conrado, Benitez (1954), History of Philippines;
Zaide, Gregorio.F (1957), Philippine Political and Cultural History; Alip, Eufronio.M
(1964), Political and Cultural History of the Philippines; Zaide, Soria.M (1999), The
Philippines – A Unique Nation; Zulueta, Francisco.M – Nebres, A. Briel (2003),


13
Philippine History and Government through the Year; Zaide, Gregorio.F – Zaide,
Sonia (2004), Philippine History and Government ; Agoncillo, Teodoro.A (2006),
History of the Filipino People; Costa, Horacio de la, S.J. (1992), Readings in Philippine
History. Hầu hết những công trình này nghiên cứu lịch sử Philipines một cách hệ thống
từ thời tiền sơ sử đến thời kì hiện đại. Trên cơ sở khai thác nhiều nguồn tài liệu phong
phú về thời kì thuộc địa, các tác giả đã phần nào tái dựng lại một cách đầy đủ và sâu sắc
lịch sử và xã hội Philippines từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX.
Trong công trình “History of Philippines”, tác giả Conrado Benitez đã đề cập