M
Ĩ-

! M
■> 1
— - J.
V

' '
' Ï
« \. *\*_ v' j?

' : c V í ' s
A-e
*N v f
» i*' *. ' l * V-.
' ' V i ' , ^- 1 ^~ i4 *x
>

,T / ;

. I r^ r


ĐẠI HỌC QUỐC GĨA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VẢN
*

TRÂN THĨ K iM LIÊN

LUẬN VÁN THẠC s ĩ
C H U Y Ê N N G À N H : L Ý LU ẬN V Ầ N H Ọ C
M Ả SỐ

: 5.04.01

NGƯỜI H Ư Ó N G D Ẫ N : PGS, PTS N G U Y Ê N X U Â N KÍ NH

HẢ NỘI - 1998
ĐA-

MCC

Giới thuyết kJhài niệm

7

IV/

Phạm vi tư liệu được sử dụng

10

CHƯƠNG MỘT
NỘJ DUNG CỦA l i ộ PHẬN CA DAO PHẢN Ánh d ạ o i,ý .
GIÁO DỤC NHÀN CẢCỈ1
1/

II/

III/

!

Ca dao phản ánh và giáo dục nliững phẩm chai
c a o quý

Ị3

Ca (lao phản ánh và giáo dục những quan hẹ lìnli
cảm lốt đẹp trong gia dinh và dòng họ

25

IV/

Sử dụng sắc tliái tình cảm pliìì hợp với viộc ị;iíio
(lục , khuyên răn
'

S8

V/

Sử dụng Lài Unh nhiổu biện pháp tu từ

kết luận

TÀI I.IÊÜ THAM KllẢO

7Ị

/ ,1
I


MỎ DẦU

I- Lý do chọn dề tài
liât nguổn từ cuộc srtng lao dộng phong phú muỗn iriíUi muốn VC, l;ì
sáng tííc văn hục ngliộ thuật của nhân díln, ca dao trở tliànli lấrn Riroĩií’ pliản
ánh chân lliâl lâm hổn tình cảm liên nlũểu phương (liện cuộc. sốnj>„ Iron}'
những hoàn cảnh lịch sử nhất định của người dân Việl. Nổ lít sản pltíỉin linh
lliần, là nhu Ciiu không t.liể tliiếu trong đời sống t.ình cảm cna ntiAn (Mil.


đổng, gia đình.Nó nhắc nhở nhẹ nhàng, thấm thìa nlifmg vấn (1ồ tình cmn dạo
(lức, lưu ý mõi người có bổn phận giữ gìn tu dưỡng nhân cách góp pliíìn xHy
dựng đạo lý xã hội tốt đẹp, vãn niinli.
Ý nghĩa giáo dục đạo lý, nhân cách của ca dao đã có tác dụng gổp phân
duy ưi, bảo lưu Lruyển thống đạo đức tốt đẹp hàng nghìn năm nay trCn đất
nước ta. Tiếc rằng giá trị giáo dục đạo lý cổ truyền của ca dao chưa được nén
giáo dục hiện đại kế thừa một cách dẩy đù. Như vậy tinh hoa của giáo dục
đạo lý cổ truyền ,di sản lớn lao cùa bao thế hẹ nhân dan lao đôngcó nguy cơ
ílần dần bị xoá mờ trong ký ức nhiểu người, thậm chí cổ người còn cho (li sản
này ]à cổ hủ, lạc hâu.
Tìm ra

những tinh hoa nói

txên để kế thừa học tập chính là môì vấn (lè

khiến chúng ta quan tâm.
3.

Iliôn nay, đất nước bước vào thời kỳ mở cửa họi nhập với thố giới,

mỏ' rông giao lưu văn hoá, phát triển kinh tế thị trường. Bên cạnh viộc tiếp thu
những yếu tố tích cực, một vấn đé nóng bỏng nhức nhối (ló là viộc có nơi, cổ
lúc cluing ta hấp thụ văn lioá ngoại lai Ihiế» chọn lọc. Một số người

mở, vừa là sự hứng chịu. Sự hứng chịu trong quá trình mở cửa được biền
hiện trên hai bỉnh điện tâm lý sùng ngoại và hiện tượng bài ngoại " ( ll 29 )
Qua bơn nghìn nătn lịch sừ dựng nước, giữ nước vẻ vang, tinỉi lliíìn dfln
tộc cố sức sống mạnh mõ như dòng chảy xuyên suốt nhiều Ihòri dại mà lcliỌpp
Iỉiột sức mạnh văn hoá ngoại lai nào cổ thổ đồng hoá, huỷ cliộl dược. ìVti vì,

"đới sống tính thần cửa mỗi dán tộc đểu luôn biến đổi rd phái triển nhưtìỊỉ
nỏ biến đổi theo qui luậi của nó, của cái gốc.,, mội cá ỉ cây càng cao cồng
to, nhiều cành thì gấc càng lớn, càng sứuỳ càng bền chặt. Xã hội In dang
phái triển theo định hướng x ã hội chủ nghĩa của dởn tộc Việt Nam. Cái gếc


của nó càng được vun đắp cho lớn cho sáu, cho bền đ ể làm cho dán tộc
phái iriển mạnh m ẽ ngày càng tươi đẹp và rạng rõ diện mạo Việt nam hơn"
(Ü29)

4. Đấl nước bước vào giai doạn phát triển theo (lịnh hiĩứiig xã liội chủ
nghĩa, muốn xây dựng cuộc sống phồn vinh, xã hôi văn ininh đòi hỏi con
người vừa nắm vOng Lri thức văn hoá khoa học hiện dại vừa cớ nhAn cÆeh đạo
đức tối dẹp. Đảng Cộng sản Việt Nam coi việc giáo dục con người là quốc
sách, ỉà đông lực, là mục đích phát triển xã hội. Xây dựng dạo lý nhâu cách
cao đẹp của con người Việt Nam tương xứng với tầm thời dại hom nay (lang
là yổu cầu cấp thiết góp phần xây dựng nền văn hoá dân tộc. phục vụ sự
nghiệp cách mạng lâu dài của đất nước, nhân dân. Việc kế lliừa linh hoa giáo
dục cổ truyền Việt Nam liên quan trực tiếp đến vấn dề học tạp ca dao, học: IỌp
nến văn học dân gian, một vấn đề đang dược nhiều nhà giáo dục chring 1 Ai
quan tâin.

5. Từ những yêu cầu trên, việc làm sáng tỏ đạo ỉý, nhan cách dược phản

LiCu chuẩn , nguyôn tắc clược dư luận xã hội thừa nhạn , quy điịnh những
hành vi quan hô cửa con người đới với nhau và dối với xã hội .
Đạo đức theo nghĩa hẹp là phắm chất tốt đẹp của con ngtrờí (lo
theo những tiêu chuẩn , nguyên tác được
Q uan

n iộ m

về

dạo

lý , d ạ o

đức

của

diĩ luận xã hội
người

d íln

111

dưỡng

thừa nhạn .

xưa

Một. ngờy iựtì íoạtì íhuỵẩn ìổtỵị
C'ỏíi ỈÌÕÍ1 muôn kiấp tìm ù’oiig ũìỉiỵổn chồi.

+ ’l lìu ỵ ổ n Pổrựy th ỉ m ặ c th u ỵ ổ n r ồ íự Ị

'lỉiuỵởi nan có figiïi ừi ngồi ihuỵổn ũíìtì.

Trong những cAu ca dao vừa dãn, quan niệm sống nhiều klú có vẻ rnílu
Uuiẫn nliau. Kẻ mong ước được leo lên íầng lớp thống lộ srtng Sling sướng ÍIM
nliàn, chê bai người lao đông nghèo hèn. Người lại để cao mỌI cuộc Rống lny
klió khàn, nglico nàn, vấL vả nhưng Ixàn dầy yêu thương ,tình nghĩa. Điêu (ló
cho thấy có nlifîng tác pliẩrn văn ngliẽ dftn gian chịu ảnh hưởng tư tưởng ỊỊÌMĨ
cấp thống t.iị, nhưng dó không phải là nliững yếu tố chủ đạo của văn nghệ (ìíìn
gian. Cư sở chủ yếu của sáng lác dân gian chính là bản thân cuỌo srtn|’ phong
phú, inuôn riuìu inuôn vẻ cỉia nhân dân ]ao động, ]à dạo ]ý, ur liíỏng, lìuli cảm
của nhan dan trong những thời kì lịch sử nhất định. Nlifmg sAnp tác van njL’ItÇ

(ỉược lưu íruyổn, mài giũa Lrong nhân dân dã mang nJifîng màu sắc dạc (liổui
lliời dại và (lịa phương.
DỈI có sự lliay đổi của ttiời đại, có sự vận động iron g tíiời gian, ílỉì
khOng gian lịcli sử (lài lâu, (líì lư tưởng (lạo lý l.rong ca (lao íl nhiều rliịu Anh
hưởng cỉia LƯíưởng tầng lớp lliống tri nhưng giá trị đạo lý văn lioá tốl dẹp (‘ủa
nliíln (líì)i vãn (lược bíìo lưu, gìn giữ l.rong nguổn suối CM dim ítong líinli. Iirơi
mát.

t)


IV - Phạm v i tư liệ u được s ử dụng*
Dối lượng nghiên cứu của chúng tôi là nhữiig lời ca dao cổ IruyÒM pltAn

s a o n h ư q u ế ừ ồ t ì ÍÌOÍÌ

Tíírn nam khô ly i vỏ còn dừứì cạỵ.

Nlìững ai sống có đạo đức thì tiếng thơm của họ sẽ còn mãi :

n


+

bỊgưòi irồ tìg cồ ỵ hạtìh tịg ư ờ i c h ơ i
Tfí trồ n g c ầ ỵ
bọc nlian :
+

Nhiêu điầu phu lấỵ giá ẠỊiiOrg
ìịyưỏị iî'oîig một. mỉôc thỉ thiíôog nhau cùtỊt’ .

■4

Dầì ớ i thfc)fỊg ĩẩỵ b í cùtìg
'D ự rắrự Ị k b tìc g iố r y Ị n h ìữ ự Ị ch u fị< Ị m ộ t g ìồ t ì

vSrtng có nlifln có nghĩa tức là ĩỉn b liiổn hâu :

+

o hioíi tíìì lạigặp ỉồtih
o áơgặp cífí, tan tành như fro.

-+

o hiên tíìỉ lạigặp íồnh
NỉiƯỢa bằtìg ỏ cHĩ lữíi iồtìíì cối con .

Những người sống có nhan bao giờ cũng Jen án “ nhữngngười thâm

độc hiểm sáu , gương treo tày ỉiếp trên đần chẳng soi. “
Sống có ngliLi tức là Irọng lẽ phải, vì việc nghĩa inỉt khAng quản ngại
khó khan , thậm chí hiổm ngiiy đến tính mÇnh . Chàng Thạch Sanh tionfj, cAti
chuyên dân gian cùng tCn là biểu tượng của linh thần xả Uiân vì Itpliìn (tong
tâm thức dan cluing .Biết xả than vì viẹc nghĩa (lã trở íhànbhànti


Người dân vùng Bình Trị Thiên chiCm ngbiôrn :
+

Ciồu sang phi nghĩa không mồíỊg
Khó đồng Lầmnhất ừ í tạo vàtìg cũììg ra.

Ai plii nghĩa sẽ bị tẩy chay , của phi nghĩa ]à của bỏ đi :
+

bịgười mầ phi nghĩa ổừtig chơi
côa mà ph ỉ nghìn Oìấỵ mutfỉ chỏ mồng .

+

'ỉh u ỵén /£>/$ b ố t n g a i b ỗ ir ỏ i
D ò íìg a n g c ó tìg ẵ i te n g ồ i d ờ tìg a tìg ■

+ bỊfiìtc)i Ó1tìg ơố íìgãi ta dãi tgười ckítìg
Anh c m vô ngãi thi ổừng anh CIB

.

NhAn nghĩa được dạt len trên tién bạc :

+

tyhco nhồtì tìghèo tìghh ihời b
ÌỊgĩìồo iiểíì lỊghỏo bọc chằng cho Ịà tighồo.


gương sáng cho mọi người soi vào dấy mà suy ngẫm sửa mình , dể sống lòi
đẹp hưn . Từ việc thể liiộn thái đọ tình cảm đé cao , ủng hộ các hiỌn tượng
lich cực , pliổ phán các biểu hiện tìôu cực , ca dao hướng con người

111

(lưỡng

ròn luyện dể có nhân cách cao đẹp , biết sống ân nghĩa : “ Ăn quả nhớ bẻ

trồng cây , ấn thốc nhớ kể đâm xay giần sàng “ , sống .khoan (lung, dọ
lượng: “ Đấng trượng phu đừng thù mới đáng , đấng anh hùng dìiĩig orìn

mới hay “ , biết trọng dạo lỹ luan thường :
Cử ù'oiig dạo Ịý h êíi úntờíìg
ĨÂm ngỉíòi phẵỉ giữ k j cưứíịg ỉaỏì mẩu.
Dừtìg cậỵ khoe, chỏ tíìo c giàu
Tírìỉ kin còn ỏ irân dẩn còn ỉitìh.
17


B - CẦN CÙ LAO ĐỘNG
Nền sản xuất nông nghiệp thù công gắn bó, phụ ihtiỌc nhiểu vào Illicit
nhiẽn. Người lao động phải đối chọi, vât lộn với thiCn tai, vượt qua muôn
vàn vất vả mới giữ vững sản xuất, đàm bảo cuộc sống. Họ tliấm t hìa nỗi cực
nhọc khi cày ruộng trên cánh đổng nắng chang chang clổ lửa “ mổ hôi thánh

thót ũhư avto raộng cÀỵ

ưải nghiêm cảnh “(it cấy “ với lAm trạng ngổn

lao động hiểu rõ muốn có cuộc sống no ấm, phong lưu hạnh phúc phải chãm
chl, cẩn cù làm việc , không thé trỏng chờ, an bám “ tìgồi mát ữtì bái vồtịg “
hay “ hổ mì&OỊỊ chở sung

Bởi vậy, đù “ dãi íìắqg cíẩtn stĩởrựỊ

“hán mặi. cho

íỉốl, bảti hữìg cho trời", suốt ngày chân lấm tay bùn, họ khOng hổ thở than, bi
quan inà không ít khi tliể hiện niềm lạc quan vui tươi, lìn h yêii lao ríỌng dĩa
họ thật mãnh liêt. Ca đao đã thể hiện tình cảm hăng say, till tưởng ỏ (tAi bằn
lay, tin tưởng vào bản lĩnh vững vàng có thể vượt qua mọi kl)ổ kliãn dể xAy
đựng cuộc sống no ăm :

+

T íờ í n á o c ó p h ụ a i d â u

ỉìạỵ làm ihìgiàu, có ơhí thìnên.

+

Muốn no thìphầi ohm lồm
M ột h ạ t ih ổ a vồng chứ ỉ h ạ t m ổ h ô i.

+

Dôi La vó ơổỵ chồqg cồ/
ơìống nạỵ sương sớm ,vỢ nnỵ sướqg chiểu
Ta nghèo vuiphận ta nghèo

CJòfì như^dạiphú “ ÍAphẩn “do thiồn

Cho đến ngày nay, rất nhiều câu ca dao khuyên nhủ, giáo đục lao
động vừa thể hiện thực tế cuộc sống đồng thời vừa nói lên một mơ ước vổ lẽ
công bằng trong phân phối Ihành quả lao động tiến bộ so với thời đại. Thí
dụ, câu dưới đây mãi mãi khỡng lạc hậu khi người lao động khẳng định :
C ồ k h ó Ịữ ố ì c ó a ic ìỊg ổn
K hông dư ng a i d ễ m aììg p h ẩ n d ồ n ơ h o .

Nguyôn tắc lao đổng ấy là lẽ công bằng đối với mọi người. Ngày nay
nổ đã thàiih hiện thực nhưng nó đã tồn tại cùng với thời gian và mơ ước
hàng ngàn đời cuả quần chứng .

c - YÊU QUÊ HUƠNG ĐẤT NUỚC

Lòng yẽu đất nước trước hết được thể hiện qua lình yôu quẽ hương ,
làng xóm thiết tha , yêu mảnh đất tổ tiên , yêu nơi chồn rail cắt rốn, nuOi
dưỡng mình. Tình yêu quê hương được biểu hiộn muôn vẻ. Ngơời ]ao đông
tự hào vể sự tươi đẹp của cảnh vật thiên nhiên, sự giàu có các sản vật , các
nét đẹp văn hoá ,lẽ h ộ i... của quê nhà :
?,{)


Dầm Đại Từhoỡ sen thơtt íỊgál

Giếng Dại Từ ìiĩtdc mất Ỉroỉig xanh
ỉ Xĩtìg Tô uốn khứa hỉỢtì quanh
D ấ t n u ô i tíé

nhỗ Ìừtìg danh ừ o tìg tìgoài.

Ai vé cầu íịgổi Thanh Toàn
ỉ lợ i dồỵ về với một (đoản (Éo Vỉờ.


Có thể nói một cách không cường điêu rằng, hầu như làng nào cũng cổ
ca đao ca ngợi cảnh đẹp quê hương. Có không ít trường hợp mà (1 (16 cảnh
đẹp được ghi nhận cùng với các dặc sản :
+

Thanh T rí c ố b á n h cu ố n n g o íì
Cn gò

N hạc c ó COỈ1 sô .tẶg ữ ồ tìg

Thanh T íì c ể íìh d ẹ p íìg iíờ i ó ô tỊg
C ó ơ ậỵ sá o ừ ìkr b ê n d o iỊỊỊ híỡ x o íứ ì .

( Thanh Trì là một huyện ngoại thành Iĩà Nội )
+

Dồtìg Dữtìg có phố Kỳ Lừỡ
Có nồng Tô Tụ cổ chùa Tom Thỡíih
im ÌỀÙ x ứ Lọng cù n g anh

Dô công bác OÇ sừìh thành ra cm

Taỵ cẩm bấu rượu nắm íicm
M ẳíịg v u i q u ê n

+

JữỉỢ u h ồ tìg d à o chììờ ũhẩn d ẽ sạ ỵ
Thươtig tứm u chvto d ặ íịíỊ tữấỵ íỊgàỵ
D S tnaạg câ u ơ n ừ v tìg ngtữa d ầ ỵ h ạ n ơ i !

4

D ira tíiiê n hạ mồ c o i

Khôíig ctầu bằng đất Quỳnh D ồi nữa mồ
Trai m iệ t m ồi b ú t n g h iên khoa c ở

Cái chăm nghé tơ ỉụa vá m a / .

Quỳnh Đổi ở Nghệ An .
+

Em là COÍ1 g ó i P h u íg Thiên
D áíi m u mua búL m ua ìỊỊịh ìêìi c h o ơ h ổ rg
Nữa m ai ch ồ n g cứứếm b ầ tĩg tẩ tìg
D ồ c ô n g sớ m bơi vun ịrồ n g c h o rau .

Phụng Thiên là một địa điểm thuộc Thăng Long xưa .
'lình yêu quê hương còn được biểu hiện ở ỷ thức trách nhiệm lo lắng
chung cho công việc trong làng ngoài xóm, cho sự yên bình của những lũy
ư e xanh . Không phải ngẫu nhiên mà người dân Việt có được quê hương
tươi đẹp , giàu nghĩa tinh . Họ đã phải bao lần đứng lên cổrn vfi klií bảo vộ
quê hương. Vì vậy ca dao tạc bia lưu truyền những tấm gương xả thân cứu
nước :

+

7ĨỒU h a o

th ì c ó

su m

v ẩ ỵ th ỉ k h ô n g

Thuê thân phầi dhịu ba ổồtìg

CJÔÍỊ§ SIÍU cồng ích mà không ra g ì
Dèm nằm hống những sểu b i
Sưu cao ihuể tìQiìg, lẩy chi thỡíih nhàn
K ẻ th ò i b ỗ x ứ