Nguyễn Hải Châu (Chủ biên)
Phần một
Giới thiệu chung về đổi mới chương trình,
sách giáo khoa trung học phổ thông
I. Nguyên tắc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông
1. Quán triệt mục tiêu giáo dục
Chương trình và SGK của giáo dục phổ thông phải là sự thể hiện cụ thể của mục tiêu
giáo dục qui định trong Luật giáo dục với những phẩm chất và năng lực được hình thành
và phát triển trên nền tảng kiến thức, kỹ năng chắc chắn với mức độ phù hợp với đối
tượng ở từng cấp học, bậc học. Làm được như vậy thì chương trình và SGK mới đóng
góp một cách hiệu quả vào quá trình chuẩn bị nguồn nhân lực của đất nước trong những
thập kỷ đầu thế kỷ XXI. Với yêu cầu xây dựng mục tiêu đã nêu, chương trình và SGK
phải quan tâm đúng mức đến “dạy chữ” và “dạy người”, định hướng nghề nghiệp cho
người học trong hoàn cảnh mới của xã hội Việt Nam hiện đại.
2. Đảm bảo tính khoa học và sư phạm
Chương trình và SGK giáo dục phổ thông phải là công trình khoa học sư phạm,
trong đó phải lựa chọn được các nội dung cơ bản, phổ thông, cập nhật với những tiến bộ
của khoa học, công nghệ, của kinh tế - xã hội, gần gũi với đời sống và phù hợp với trình
độ nhận thức của học sinh trong từng giai đoạn học tập, gắn bó với thực tế phát triển của
đất nước, tích hợp được nhiều mặt giáo dục trong từng đơn vị nội dung, nâng cao chất
lượng hoạt động thực hành, vận dụng theo năng lực từng đối tượng học sinh. Chương
trình mới sẽ tích hợp nội dung để tiến đến giảm số môn học, đặc biệt ở các cấp học dưới,
tinh giản nội dung và tăng cường mối liên hệ giữa các nội dung, chuyển một số nội dung
thành hoạt động giáo dục để góp phần giảm nhẹ gánh nặng học tập ở các cấp học mà
không giảm trình độ của chương trình.
3. Thể hiện tinh thần đổi mới phương pháp dạy học
Một trong những trọng tâm của đổi mới chương trình và SGK giáo dục phổ thông là
tập trung vào đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt động tích
cực, chủ động của học sinh với sự tổ chức và hướng dẫn đúng mực của giáo viên nhằm
phát triển tư duy độc lập, sáng tạo góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu tự học,
bồi dưỡng hứng thú học tập, tạo niềm tin và niềm vui trong học tập. Tiếp tục tận dụng các

trường ngày càng đậm nét qua các hình thức thích hợp.
6. Quán triệt quan điểm mới trong biên soạn chương trình và sách giáo khoa
Chương trình và sách giáo khoa được thể chế hoá theo Luật Giáo dục và được quản
lý, chỉ đạo đánh giá theo yêu cầu cụ thể của giai đoạn phát triển mới của đất nước, cố
gắng giữ vững ổn định để góp phần không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục phổ
thông, thực hiện tiết kiệm trong sản xuất và sử dụng sách ở các cấp học.
- Chương trình không chỉ nêu nội dung và thời lượng dạy học mà thực sự là một kế
hoạch hành động sư phạm, kết nối mục tiêu giáo dục với các lĩnh vực nội dung và
phương pháp giáo dục, phương tiện dạy học và cách thức đánh giá kết quả học tập của
học sinh, đảm bảo sự phát triển liên tục giữa các cấp học, bậc học, đảm bảo tính liên
thông giữa giáo dục phổ thông với giáo dục chuyên nghiệp.
- Sách giáo khoa không đơn giản là tài liệu thông báo các kiến thức có sẵn mà là
tài liệu giúp học sinh tự học, tự phát hiện và giải quyết các vấn đề để chiếm lĩnh và vận
dụng kiến thức mới một cách linh hoạt, chủ động và sáng tạo.
7. Đảm bảo tính khả thi
Chương trình và sách giáo khoa không đòi hỏi những điều kiện vượt quá sự cố gắng
và khả năng của số đông giáo viên, học sinh, gia đình và cộng đồng. Tuy nhiên, tính khả
thi của chương trình và sách giáo khoa phải đặt trong mối tương quan giữa trình độ giáo
2
dục cơ bản của Việt Nam và các nước phát triển trong khu vực và trên thế giới, giữa giai
đoạn trước mắt và khoảng thời gian từ 10 đến 15 năm tới.
II. Đổi mới giáo dục trung học phổ thông
Đổi mới giáo dục trung học phổ thông (THPT) đã quán triệt các định hướng, các
nguyên tắc chung như đối với các cấp học khác trong giáo dục phổ thông đồng thời chú
trọng những đặc điểm riêng của cấp học này. Dưới đây sẽ trình bày các vấn đề liên quan
đến đổi mới cấp trung học phổ thông.
1. Thực hiện phân ban ở Trung học Phổ thông
a) Cơ sở khoa học và thực tiễn của chủ trương phân ban
- Phân hoá trong dạy học là một nguyên tắc sư phạm, trước hết dựa trên những khác
biệt của học sinh về đặc điểm tâm - sinh lý, năng lực, sở trường, nguyện vọng, hứng thú,

3
thể chuyển đổi linh hoạt, mềm dẻo sao cho đáp ứng được tối đa năng lực, hứng thú, sở
thích, nguyện vọng và nhiều điều kiện cá nhân khác của mỗi học sinh. Mô hình thích hợp
đối với nền giáo dục như vậy là mô hình phân hoá, trong đó càng ở các lớp trên thì sự
phân hoá được thực hiện với nhiều ban hoặc nhiều luồng và phân hoá sâu. Tuy nhiên việc
thực hiện phân hoá trong giáo dục bằng cách phân ban, phân luồng kết hợp với dạy học tự
chọn hoặc hoàn toàn bằng tự chọn đòi hỏi một số điều kiện nhất định về trình độ, năng
lực của người cán bộ quản lý từ cấp trung ương tới địa phương (để tổ chức, quản lý, theo
dõi tiến trình dạy học chung và dạy học tự chọn), của giáo viên (để giảng dạy được các
loại giáo trình được biên soạn ở trình độ khác nhau cho các đối tượng học sinh có nhu cầu
và khả năng nhận thức khác nhau) cũng như về cơ sở vật chất để có thể quản lý và phục
vụ việc học đa dạng của học sinh. Theo kết quả của các công trình nghiên cứu về hệ
thống giáo dục và các hình thức tổ chức học tập trong nhà trường trên thế giới thì hiện
nay hầu như không còn nước nào dạy học theo một chương trình và kế hoạch duy nhất
cho mọi học sinh ở trường THPT.
Đa số các nước phát triển và đang phát triển trên thế giới thực hiện phân hoá dạy học
ở cấp trung học phổ thông bằng cách phân nhiều ban hoặc nhiều luồng kết hợp với môn
học và giáo trình tự chọn hoặc hoàn toàn bằng tự chọn. Chỉ có những nước cũng đang
phát triển ở trình độ thấp hoặc chậm phát triển là chưa thực hiện phân hoá trong giáo dục
hoặc thực hiện phân hoá bằng hình thức phân ban không có môn học tự chọn.
b) Phương án phân ban
+ Về kế hoạch dạy học: Kế hoạch dạy học được thực hiện trong thí điểm phân ban đã
được thiết kế lại theo hướng cân đối lại thời lượng giữa các nhóm môn học thuộc KHTN
và KHXH NV, dành thời gian cho một số nội dung dạy học mới như tin học, dạy học chủ
đề tự chọn. Trong kế hoạch dạy học điều chỉnh phục vụ triển khai đại trà trung học phổ
thông, môn ngoại ngữ ở ban KHXH NV được bố trí thêm thời lượng để trở thành môn
học nâng cao của ban này. Ngoài ra thời lượng dạy học của một số môn học khác cũng
được điều chỉnh cho hợp lí hơn.
+ Về chương trình và sách giáo khoa: Chương trình trung học phổ thông gồm
chương trình chuẩn cho tất cả các môn học; trên cơ sở chương trình chuẩn xây dựng

Văn bản chương trình giáo dục cấp trung học phổ thông đã trình bày mục tiêu cấp
học theo Luật Giáo dục quy định: “Giáo dục trung học phổ thông nhằm giúp học sinh
củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ
thông, có những hiểu biết thông thường về kĩ thuật và hướng nghiệp, có điều kiện lựa
chọn hướng phát triển và phát huy năng lực cá nhân, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung
học chuyên nghiệp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động”.
Căn cứ vào mục tiêu chung được luật định, mục tiêu cụ thể của cấp THPT được xây
dựng, thể hiện qua yêu cầu học sinh học xong cấp THPT phải đạt được ở các mặt giáo
dục: tư tưởng, đạo đức lối sống; học vấn kiến thức phổ thông, hiểu biết kĩ thuật và hướng
nghiệp; kĩ năng học tập và vận dụng kiến thức; về thể chất và xúc cảm thẩm mĩ.
Những yêu cầu này đảm bảo thực hiện mục tiêu chung của giáo dục là “đào tạo con
người Việt Nam phát triển toàn diện”. Song để đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng
giáo dục toàn tiện, tăng cường bồi dưỡng cho thế hệ trẻ lòng yêu nước, yêu quê hương
và gia đình; tinh thần tự tôn dân tộc, lí tưởng xã hội chủ nghĩa; lòng nhân ái, ý thức tôn
trọng pháp luật; tinh thần hiếu học, chí tiến thủ lập thân, lập nghiệp ngoài những giá trị
truyền thống cần được kế thừa và phát triển như lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội,
lòng nhân ái, thái độ quí trọng và nhiệt tình lao động, ý thức trách nhiệm, các kĩ năng
cơ bản, còn có những giá trị mới xuất hiện trong quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế tập
trung, bao cấp sang nền kinh tế có sự chi phối của cơ chế thị trường, từ nền kinh tế
nông nghiệp sang kinh tế công nghiệp và kinh tế tri thức, như: tư duy phê phán và khả
năng sáng tạo; năng lực tổng hợp, chuyển đổi và ứng dụng thông tin vào hoàn cảnh mới
để giải quyết các vấn đề đặt ra, để thích ứng với những thay đổi trong cuộc sống, năng
lực hợp tác và giao tiếp có hiệu quả; năng lực chuyển đổi nghề nghiệp theo yêu cầu mới
của sản xuất và thị trường lao động; năng lực quản lí ... do đó trong nội dung của mục
tiêu cụ thể của giáo dục THPT có một số điểm mới cần được lưu ý như sau:
+ Sống lành mạnh, tự tin, tự tôn dân tộc, có chí lập nghiệp, không cam chịu nghèo
hèn;
5