ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN LỆ HẰNG

THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
NHÓM BÀI HỌC CA DAO THEO ĐỊNH HƯỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CẢM THỤ THẨM MĨ
CHO HỌC SINH LỚP 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN LỆ HẰNG

THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC NHÓM
BÀI HỌC CA DAO THEO ĐỊNH HƯỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CẢM THỤ THẨM MĨ
CHO HỌC SINH LỚP 10
Ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt
Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS. HOÀNG MAI DIỄN


nghiên cứu và đến khi thực hiện đề tài luận văn. Đặc biệt, với tất cả tấm lòng
kính trọng và biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn TS. Hoàng Mai Diễn
đã hết lòng tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu
và hoàn thành luận văn.
Em xin chân thành cảm ơn quý thầy cô Lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào
tạo tỉnh Thái Nguyên; các thầy cô trong Ban Giám hiệu và các đồng nghiệp
Trường THPT Lê Hồng Phong, Trường THPT Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên đã
giúp đỡ nhiệt tình, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho em trong suốt quá trình học tập
và nghiên cứu.
Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè đã tận tình giúp đỡ,
động viên tác giả hoàn thành khóa học và luận văn.
Xin trân trọng cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày 18 tháng 6 năm 2018
Tác giả luận văn

Trần Lệ Hằng

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ................................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN ...................................................................................................... ii
MỤC LỤC ..........................................................................................................iii
DANH MỤC VIẾT TẮT .................................................................................... iv
DANH MỤC CÁC BẢNG .................................................................................. v
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1. Lí do chọn đề tài .............................................................................................. 1
2. Lịch sử vấn đề .................................................................................................. 3
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu ....................................................................... 8

1.4.

Đặc điểm tâm lý lứa tuổi tạo nền tảng cho sự phát triển cảm xúc
thẩm mĩ của HS ....................................................................................... 31

Chương 2. THỰC TRẠNG THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
NHÓM BÀI CA DAO Ở MỘT SỐ TRƯỜNG THPT ....................... 33
2.1.

Nhóm bài học ca dao trong SGK Ngữ văn 10 (Tập 1)............................ 33

2.2.

Thực trạng thiết kế giáo án nhóm bài học ca dao trong SGK Ngữ văn
10 tập 1 tại một số trường THPT............................................................. 35

2.2.1. Thực trạng thiết kế giáo án nhóm bài học ca dao trong một số sách
thiết kế, sách tham khảo .......................................................................... 35
2.2.2. Thực trạng thiết kế giáo án nhóm bài học ca dao trong thiết kế của
một số giáo viên THPT tại tỉnh Thái Nguyên ......................................... 39
2.3.

Thực trạng dạy học nhóm bài học ca dao ở một số trường THPT tại
tỉnh Thái Nguyên ..................................................................................... 42

Chương 3. MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC CA DAO THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CẢM THỤ THẨM MĨ ......... 46
3.1.

Một số hoạt động phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh

Phương pháp thực nghiệm....................................................................... 67

4.4.

Nội dung và cách thức tiến hành thực nghiệm ........................................ 67

4.4.1. Nội dung thực nghiệm ............................................................................. 67
4.4.2. Cách thức tiến hành thực nghiệm ............................................................ 68
4.4.3. Giáo án thực nghiệm ............................................................................... 68
4.5.

Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm ............................................. 79

4.5.1. Phân tích kết quả thực nghiệm ................................................................ 79
4.5.2. Đánh giá kết quả thực nghiệm ................................................................. 79
4.6.

Kết luận chung về thực nghiệm sư phạm ................................................ 79

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................... 84
PHỤ LỤC

v


DANH MỤC VIẾT TẮT
GV

: Giáo viên


Thống kê đơn vị bài học ca dao trong SGK Ngữ văn 10 (Tập 1) ...... 33

Bảng 2.2:

Nhận thức của GV và HS về định hướng năng lực thẩm mĩ
trong dạy học nhóm bài ca dao chương trình Ngữ văn 10 ............ 42

Bảng 2.3:

Khảo sát nhận thức của HS về tầm quan trọng của năng lực
cảm thụ thẩm mĩ ............................................................................ 42

Bảng 2.4:

Khảo sát hoạt động chuẩn bị bài ở nhà của HS............................. 45

v


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Với mục tiêu đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam
theo hướng hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, Nghị quyết số 29 - NQ/TW ngày
04/11/2013 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI đã xác định dạy học theo định
hướng phát triển năng lực HS là một bước đổi mới có tính đột phá. Chương
trình giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình
giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, từ việc quan
tâm học sinh học cái gì đến việc chú trọng học sinh học được gì, không chỉ chú
ý tích cực của học sinh về mặt trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải
quyết vấn đề trong cuộc sống. Cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 29 - NQ/TW,

lực học sinh" (2016), Phạm Văn Khanh đưa ra một số mô hình phát triển phẩm
chất và năng lực cho người học là học để biết, học để làm việc, học để sống
chung và học để làm người. Qua việc phân tích tác giả khẳng định việc dạy học
phát triển phẩm chất, năng lực sẽ làm cho việc dạy và việc học được tiếp cận
gần hơn, sát hơn với mục tiêu hình thành và phát triển nhân cách con người.
Nguyễn Trọng Hoàn trong bài “Hoạt động học tập môn Ngữ văn trong dạy
học định hướng năng lực" Tạp chí Khoa học ĐHSP TP HCM số 7 năm 2016,
từ quan điểm tiếp cận về hoạt động học, tác giả đề xuất xây dựng các tham
chiếu và hướng dẫn học sinh thực hiện “hoạt động học" môn Ngữ văn; đồng
thời khẳng định: "Hướng dẫn hoạt động học chính là hướng dẫn học sinh
phương pháp/cách thức tự chiếm lĩnh và tạo lập, thực hành và vận dụng kiến
thức nhằm đáp ứng yêu cầu linh hoạt của các tình huống thực tiễn, từng bước
tự hình thành và phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất của người học"
[22, tr.92]. Tạp chí Khoa học - Đại học Đồng Nai 2/2016 đã đăng tải bài viết
của Nguyễn Thị Thanh Lâm: “Phát triển năng lực đọc - hiểu cho học sinh
THPT đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông mới”. Trong bài
viết này, tác giả đã đề ra một số biện pháp, kiến nghị để phát triển năng lực đọc
hiểu cho HS THPT theo yêu cầu đổi mới. Phạm Minh Diệu Trường ĐH Giáo
dục, ĐHQG Hà Nội trong đề tài: “Thiết kế quy trình bài học môn Ngữ văn
theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh" đã đề xuất quy trình bài
học môn ngữ văn ở THPT theo định hướng phát triển năng lực HS gồm các
bước: a) Khởi động: b) Nghiên cứu văn bản; c) Tích hợp Tiếng Việt hoặc xen
lồng Tập làm văn; d) Ứng dụng; e) Đánh giá.

4


2.2. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực thẩm mĩ trong môn Ngữ văn
Từ trước đến nay việc tìm hiểu về cảm thụ văn học cũng đã có sự quan tâm
nhất định. Chúng ta có thể kể đến các công trình của các nhà nghiên cứu, phê bình

của nước ta hiện nay người viết Lê Quang Vinh nghiên cứu đặc trưng của văn
học và vai trò của văn học trong giáo dục thẩm mĩ, từ đó đưa ra những phương
hướng và giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục thẩm mĩ của văn học.
Luận án Vấn đề cảm thụ thẩm mỹ (2005) tác giả Lê Đình Lục nêu ra bản chất
và đặc trưng của cảm thụ thẩm mĩ, nâng cao năng lực của cảm thụ thẩm mĩ vì
sự phát triển đời sống tinh thần của con người.
Những công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước là những kiến thức
có giá trị để chúng tôi kế thừa trong việc nghiên cứu và thực hiện định hướng
phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho HS. Tuy nhiên với nhiệm vụ và yêu
cầu của việc phát triển năng lực của HS hiện nay thì những nghiên cứu trên vẫn
thiên về lí thuyết chứ chưa thực sự chú trọng vào việc tổ chức các hoạt động
học tập cụ thể cho HS.
2.3. Phương pháp dạy học ca dao trong trường THPT
Là một thể loại quan trọng trong chỉnh thể của VHDG, ca dao đã trở
thành đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học và đã được thể hiện trong
một số công trình có giá trị:
Cuốn Thi pháp ca dao (NXB Đại học Quốc gia, H, 2004) của tác giả
Nguyễn Xuân Kính là công trình nghiên cứu về đặc trưng thi pháp của ca dao.
Trong cuốn sách “Mấy vấn đề phương pháp giảng dạy - nghiên cứu văn
học dân gian" (NXB Giáo dục, H, 1983) Hoàng Tiến Tựu đề cập đến các vấn
đề liên quan đến các phương pháp nghiên cứu và giảng dạy ca dao theo đặc
trưng thể loại.
Cuốn “Dạy và học thơ ca dân gian" (1986) do Lê Trí Viễn chủ biên đã
giới thiệu các bài phân tích văn bản ca dao trong chương trình phổ thông.
Nguyễn Xuân Lạc với “Đổi mới cách dạy và học VHDG ở trường
THPT" (1990) hướng đến tinh thần phon-clo trong giảng dạy ca dao, tức là
không chỉ chú ý phần ngôn từ mà còn lưu ý đến đời sống của tác phẩm qua
phương thức diễn xướng dân gian.

6

của ca dao.

7


Trong các công trình nghiên cứu kể trên, chúng ta thấy rằng đa số các tác
giả chủ yếu chú trọng về việc dạy ca dao theo đặc trưng thể loại. Nếu có nghiên
cứu về đổi mới dạy học ca dao thì các tác giả cũng đã tìm hiểu ở mặt khái quát:
tinh thần phon-clo hoặc chú ý việc giảng bình, sự khác biệt của ca dao với văn
học viết nhưng chưa thực sự chú ý đến vai trò của bạn đọc HS trong tiếp nhận
ca dao. Trong lĩnh vực dạy học ca dao, định hướng phát triển năng lực cảm thụ
thẩm mĩ cho HS chưa được đề cập.
Trong đề tài nghiên cứu này, chúng tôi sẽ kế thừa thành tựu đã có và vận
dụng trong quá trình thực hiện thiết kế hoạt động dạy học nhằm định hướng và
phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho HS lớp 10.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là phương pháp tổ chức các hoạt
động dạy học các bài học ca dao theo định hướng hình thành và phát triển năng
lực thẩm mĩ cho học sinh lớp 10.
- Phạm vi nghiên cứu là hoạt động dạy học nhóm bài học về ca dao Ca
dao than thân yêu thương tình nghĩa trong SGK Ngữ văn lớp 10 tập 1 theo
định hướng phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh lớp 10.
4. Mục đích nghiên cứu
Với đề tài “Thiết kế hoạt động dạy học nhóm bài học ca dao theo định
hướng phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh lớp 10" người viết
mong muốn vận dụng thành tựu của lí luận dạy học hiện đại vào thiết kế hoạt
động dạy học trong giờ dạy ca dao nhằm khơi dậy niềm say mê, thích thú, phát
huy tính chủ động tích cực và khả năng cảm thụ thẩm mĩ của HS.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu cơ sở lí luận của hoạt động dạy học theo định hướng phát

quả thực nghiệm.
7. Đóng góp của luận văn
Luận văn hướng tới đề xuất một số giải pháp thiết kế hoạt động dạy học
một số bài học ca dao theo hướng phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho HS lớp
10 một cách cụ thể, có thể áp dụng trong thực tiễn giảng dạy ở trường THPT.

9


8. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, TLTK, luận văn gồm có 4 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận.
Chương 2: Thực trạng thiết kế hoạt động dạy học nhóm bài ca dao ở một
số trường THPT.
Chương 3: Một số hoạt động dạy học ca dao theo định hướng phát triển
năng lực cảm thụ thẩm mĩ.
Chương 4: Thực nghiệm.

10


Chương 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1. Lý thuyết về thiết kế hoạt động dạy học
1.1.1. Khái niệm “hoạt động”
Hoạt động với tư cách là khái niệm triết học đã có từ lâu. Nhưng nó mới
trở thành một khái niệm tâm lí học từ đầu thế kỉ XX. Hiện nay, có nhiều định
nghĩa khác nhau về hoạt động.
Theo Từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê (chủ biên), Trung tâm từ điển ngôn
ngữ, HN, 1992: "Hoạt động: Làm việc cụ thể nào đó, ít nhiều quan trọng một

tương tác với nhau trong một không gian và thời gian nhất định nhằm thực
hiện các nhiệm vụ dạy học" [47, tr.10]. Tác giả cũng chỉ rõ đặc trưng của hoạt
động dạy học: "Là một hoạt động có mục đích rõ ràng; có nội dung chương
trình kế hoạch cụ thể; diễn ra trong một môi trường nhất định (lớp học, phòng
thí nghiệm); sử dụng các phương tiện đa dạng (ngôn ngữ, thiết bị, tài liệu); đa
dạng về hoạt động: nhận thức, trí tuệ,vận động, thao tác,… kết quả hoạt động
dạy học được đánh giá thông qua kết quả hoạt động học tập" [47, tr.13].
Hoạt động dạy học là một hoạt động sư phạm mang ý nghĩa xã hội cao.
Hoạt động dạy học là hoạt động được thực hiện theo một chiến lược, chương
trình đã được thiết kế, tác động đến người học nhằm hướng tới mục tiêu hình
thành và phát triển phẩm chất, năng lực của người học. Chủ thể của quá trình
dạy học là GV, chủ thể của hoạt động học là HS tiến hành các hoạt động khác
nhau nhưng không phải là hoạt động đối lập nhau mà song song tồn tại, phát
triển trong cùng một quá trình thống nhất cùng hướng tới một mục đích. Ý kiến
của Davydov: “Các hoạt động dạy - học là các hoạt động cùng nhau của thầy
và trò” [21, tr.84]. Hoạt động dạy của thầy giáo là truyền thụ tri thức, hướng
dẫn, tổ chức và chỉ đạo điều khiển hoạt động của HS. Trong cuốn Tâm lý học lứa
tuổi và tâm lý học sư phạm, các tác giả đã định nghĩa hoạt động dạy học như sau:
“Hoạt động dạy là hoạt động của người lớn tổ chức điều khiển hoạt động của trẻ
nhằm giúp chúng lĩnh hội nền văn hóa xã hội, tạo ra sự phát triển tâm lý, hình

12


thành nhân cách của chúng" [21, tr. 84]. Nói rõ hơn về hoạt động của giáo viên
trong hoạt động dạy học, hai tác giả Hoàng Hòa Bình và Nguyễn Minh Thuyết
trong công trình Phương pháp dạy học tiếng Việt nhìn từ tiểu học, khi đề cập
phương pháp tổ chức hoạt động trong dạy học đã xác định rõ hoạt động của GV
là chuẩn bị “hệ thống các hành động" nhằm tổ chức hoạt động cho HS.
Hoạt động dạy học ở đây được xem xét trong tương quan giữa hoạt động



Bước 7: Rút kinh nghiệm và điều chỉnh thiết kế (nếu có) sau giờ dạy học.
1.1.3.3. Hình thức thiết kế
Thiết kế bài học có thể được trình bày linh hoạt, không nhất thiết gò bó
vào một hình thức nào. Dấu hiệu đổi mới rõ rệt nhất của dạy học theo tinh thần
tích cực hoá người học được thể hiện ở việc người soạn đã xây dựng được một
hệ thống các hoạt động dạy học bao gồm: hoạt động của giáo viên, hoạt động
của học sinh để học sinh có thể chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng qua hoạt
động và hình thành nhận thức, tình cảm, thái độ cùng với kiến thức, kĩ năng và
định hướng phát triển năng lực. Hình thức để tổ chức các hoạt động cũng là
điều giáo viên cần đầu tư để có được những cách thức tiến hành phong phú,
sáng tạo, mới mẻ, hấp dẫn đối với học sinh, đảm bảo đặc trưng bộ môn, phù
hợp với cơ sở vật chất và điều kiện sư phạm của nhà trường.
Thiết kế hoạt động dạy học có thể trình bày theo nhiều cách khác nhau:
Cách 1: Viết hệ thống các hoạt động theo thứ tự tuyến tính từ trên xuống dưới
Hoạt động 1:……….
Hoạt động 2:………
Hoạt động 3:……..
Cách 2: Viết hệ thống các hoạt động theo hai cột:
Hoạt động của GV và HS

Nội dung cần đạt

Cách 3: Viết hệ thống các hoạt động theo ba cột:
Hoạt động của GV

Hoạt động của HS

Nội dung cần đạt