ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ VÂN ANH

THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO MÔN ĐỊA
LÍ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
THPT TỈNH THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ VÂN ANH

THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO MÔN ĐỊA
LÍ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
THPT TỈNH THÁI NGUYÊN
Ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Địa Lí
Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. NGUYỄN PHƯƠNG LIÊN

THÁI NGUYÊN - 2018


Thái Nguyên, tháng 6 năm 2018
Tác giả luận văn

Lê Vân Anh

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .......................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................... ii
MỤC LỤC ................................................................................................................... iii
DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT ........................................................... iv DANH
MỤC CÁC BẢNG ........................................................................................... v MỞ ĐẦU
...................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ...................................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ........................................................................................ 2
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................................ 8
4. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu ............................................................................... 9
5. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu ...................................................................
9
6. Đóng góp của đề tài ................................................................................................ 10
7. Cấu trúc của luận văn.............................................................................................. 11
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG
TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO MÔN ĐỊA LÍ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC HỌC SINH THPT ............. 12
1.1.

Cơ sở lí luận ...................................................................................................... 12


Các nguyên tắc thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo ................................. 49

2.1.1. Nguyên tắc đảm bảo logic của các hoạt động trong một chủ đề hoạt động
trải nghiệm sáng tạo ......................................................................................... 49
2.1.2. Nguyên tắc đảm bảo sự trải nghiệm của học sinh ........................................... 49
2.1.3. Nguyên tắc đảm bảo môi trường để học sinh sáng tạo ....................................
50
2.2.

Những vấn đề cơ bản của thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo môn Địa
lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh THPT ................................... 51

2.2.1. Xác định chuẩn đầu ra hoạt động trải nghiệm sáng tạo môn Địa lí theo
hướng phát triển năng lực học sinh THPT....................................................... 51
2.2.2. Xác định nội dung hoạt động trải nghiệm sáng tạo môn Địa lí theo hướng
phát triển năng lực học sinh THPT .................................................................. 56
2.2.3. Đánh giá hoạt động trải nghiệm sáng tạo môn Địa lí theo hướng phát triển
năng lực học sinh THPT .................................................................................. 59
2.2.4. Qui trình thực hiện hoạt động học tập TNST cho học sinh ............................. 70
Tiểu kết chương 2 ....................................................................................................... 82
Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ................................................................ 83
3.1.

Mục đích thực nghiệm ..................................................................................... 83

3.2.

Nhiệm vụ thực nghiệm..................................................................................... 83

3.3.


: Giáo viên

HS

: Học sinh

KCN

: Khu công nghiệp PPDH

: Phương pháp dạy học SGK

:

Sách giáo khoa
THPT

: Trung học phổ thông

TNST

: Trải nghiệm sáng tạo

iv


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1: Thực trạng nhận định của giáo viên về ý nghĩa của hoạt động trải
nghiệm sáng tạo môn Địa lý ở nhà trường THPT ................................... 44

Những năng lực chung được tất cả các môn học và hoạt động giáo dục góp
phần hình thành, phát triển: Năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp
tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo.
Những năng lực chuyên môn được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua
một số môn học, hoạt động giáo dục nhất định: Năng lực ngôn ngữ, năng lực tính
toán, năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội, năng lực công nghệ, năng lực tin học,
năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất.
Bên cạnh việc hình thành, phát triển các năng lực cốt lõi, chương trình giáo
dục phổ thông còn góp phần phát hiện, bồi dưỡng năng lực đặc biệt (năng
khiếu)
của học sinh.
Để thực hiện được hiệu quả chương trình giáo dục phổ thông mới thì giáo dục
cần quán triệt và thực hiện đầy đủ, đúng đắn nguyên lý giáo dục “học đi đôi với
hành, lý luận gắn liền với cuộc sống, giáo dục nhà trường gắn liền với giáo dục gia
đình và giáo dục xã hội”, nghĩa là "Nhà trường ngày nay là nhà trường hoạt động…
1


Phương pháp giáo dục bằng hoạt động… hoạt động cùng nhau, hoạt động hợp tác
giữa thầy và trò, hoạt động hợp tác giữa trò - trò”, hoạt động giúp học sinh liên hệ,
vận dụng được những điều đã học vào thực tiễn cuộc sống.

2


Học từ trải nghiệm thực tế, trải nghiệm sáng tạo là xu hướng, phương pháp
học mới đã thu hút rất nhiều sự quan tâm của những người làm giáo dục. Mô hình
học tập từ trải nghiệm ngày càng được nhân rộng và thu hút sự tham gia của nhiều
người do tính hiệu quả mà nó đem lại. Học tập trải nghiệm là một quá trình xã hội
bao gồm hoạt động dạy và hoạt động học. Hai hoạt động này được liên hệ bằng

3


có một số tài liệu nghiên cứu, luận văn, luận án về việc tổ chức hoạt động học tập
trải

4


nghiệm sáng tạo chứ chưa nhiều tài liệu nghiên cứu chi tiết về việc thiết kế hoạt
động trải nghiệm sáng tạo theo định hướng phát triển năng lực của học sinh đối
với môn Địa lí. Chính vì vậy trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã tham khảo, tiếp
cận các loại tài liệu đề cập đến những vấn đề chung của hoạt động trải nghiệm sáng
tạo theo định hướng phát triển năng lực, làm cơ sở lý luận cho vấn đề nghiên cứu
như sau:
2.1. Trên thế giới
Trên thế giới, ngay từ giữa thế kỉ XX, nhà khoa học giáo dục nổi tiếng người
Mĩ, John Dewey, với tác phẩm Kinh nghiệm và Giáo dục (Experience and Education)
đã chỉ ra hạn chế của giáo dục nhà trường và đưa ra quan điểm về vai trò của kinh
nghiệm trong giáo dục.
Với triết lí giáo dục đề cao vai trò của kinh nghiệm, Dewey cũng chỉ ra rằng,
những kinh nghiệm có ý nghĩa giáo dục giúp nâng cao hiệu quả giáo dục bằng cách
kết nối người học và những kiến thức được học với thực tiễn. Theo đó, quá trình
giáo dục gồm hai mặt: mặt tâm lí và mặt xã hội, trong đó mặt tâm lí là cơ sở. Vì thế
những gì trẻ em học đều có một điều kiện bắt buộc là phải mang tính xã hội. Nhà
trường có nhiệm vụ chuẩn bị những điều kiện cho trẻ em tự mình tạo dựng kiến
thức cho chính mình bằng toàn bộ các công cụ của chúng: đôi mắt, đôi tai, đôi tay,
đôi chân… và công cụ quan trọng số một là tư duy. Để cho trẻ em phát triển hết tầm,
sẵn sàng sử dụng mọi công cụ của mỗi em, đó chính là sự chuẩn bị đích thực cho
cuộc sống tương lai. Phương pháp thực hiện là phương pháp của năng lực và hứng

nghĩa là, bản chất của hoạt động học là quá trình trải nghiệm. Vận dụng lí thuyết
học từ trải nghiệm của Kolb (1984) để tìm hiểu về hoạt động trải nghiệm sáng tạo,
để phát triển sự hiểu biết khoa học, chúng ta có thể tác động vào nhận thức của
người học; nhưng để phát triển và hình thành năng lực (phẩm chất) thì người học
phải trải nghiệm.
Một số quan niệm khác của các học giả quốc tế cho rằng giáo dục trải nghiệm
coi trọng và khuyến khích mối liên hệ giữa các bài học trừu tượng với các hoạt động
giáo dục cụ thể để tối ưu hóa kết quả học tập (Sakofs, 1995); học từ trải nghiệm
phải gắn kinh nghiệm của người học với hoạt động phản ánh và phân tích (Chapman,
McPhee and Proudman, 1995); chỉ có kinh nghiệm thì chưa đủ để được gọi là trải
nghiệm; chính quá trình phản ánh đã chuyển hóa kinh nghiệm thành trải nghiệm
giáo dục (Joplin, 1995).
Như vậy, các lý thuyết trên đều khẳng định vai trò, tầm quan trọng của hoạt
động, của sự tương tác, của kinh nghiệm đối với sự hình thành nhân cách con
người. Năng lực chỉ được hình thành khi chủ thể được hoạt động, được trải nghiệm.
Những quan điểm này chính là cơ sở lý thuyết cho việc xây dựng hoạt động trải
nghiệm sáng tạo trong giáo dục.
Vận dụng quan điểm học tập trải nghiệm sáng tạo, rất nhiều các quốc gia
trên thế giới đã đưa học tập trải nghiệm sáng tạo vào chương trình giáo dục từ rất
sớm và đạt được hiệu quả cao trong giáo dục.
Tại Châu Âu, trong "Chương trình giáo dục phổ thông Anh Quốc" (2013)- quốc
gia hàng đầu thế giới và châu lục về giáo dục, Trung tâm Widehorizon thành lập năm
2004 (Chân trời rộng mở) như là niềm hi vọng của giáo dục ngoài trời trong đó có dạy
học phiêu lưu - mạo hiểm - một hình thức của hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Tầm
nhìn sứ mạng của tổ chức này đơn giản là: "Chúng tôi tin rằng mỗi đứa trẻ đều có cơ
hội trải nghiệm những tri thức về phiêu lưu mạo hiểm như là một phần được giáo
dục trong cuộc đời chúng". Tầm nhìn chiến lược ấy bắt đầu từ một hiện thực được
cho là khó tin: Hơn 50% trẻ con nước Anh chưa từng biết đến nông thôn, miền
7


với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội!”.
Xác định tầm quan trọng của hoạt động TNST trong dạy học, Nghị quyết Hội
nghị trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo có đề
cập đến vấn đề tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh như là một
phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học. Hoạt động trải nghiệm sáng
tạo bản chất là những hoạt động giáo dục nhằm hình thành và phát triển cho học
sinh phẩm chất tư tưởng, ý chí tình cảm, giá trị và kĩ năng sống và những năng lực
cần có của con người trong xã hội hiện đại. Nội dung của hoạt động trải nghiệm
sáng tạo được thiết kế theo hướng tích nhiều lĩnh vực, môn học thành các chủ điểm
mang tính chất mở. Hình thức và phương pháp tổ chức đa dạng, phong phú, mềm
dẻo, linh hoạt, mở về không gian thời gian, quy mô, đối tượng và số lượng để học
9


sinh có nhiều cơ hội tự trải nghiệm và phát huy tối đa khả năng sáng tạo của các em.

10


Trong Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể Việt Nam sau 2015,
cũng đề cập đến 8 lĩnh vực học tập chủ chốt và hoạt động giáo dục với tên gọi hoạt
động trải nghiệm sáng tạo. Trong đó, hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động
mới với cả 3 cấp học, được phát triển từ các hoạt động tập thể, hoạt động ngoài giờ
lên lớp, ngoại khóa của chương trình hiện hành, được thiết kế thành các chuyên đề
tự chọn nhằm giúp học sinh phát triển các năng lực, kỹ năng, niềm tin, đạo đức
nhờ vận dụng những tri thức, kiến thức, kỹ năng đã học được từ nhà trường và những
kinh nghiệm của bản thân vào thực tiễn cuộc sống một cách sáng tạo thông qua các
hình thức và phương pháp chủ yếu như: tham quan, thực địa, câu lạc bộ, hoạt động
xã hội/tình nguyện, diễn đàn, giao lưu, hội thảo, trò chơi, cắm trại, thực hành lao
động. Điều này cho thấy tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm sáng tạo cũng

12


Thu Anh cũng đưa ra nhiều góc nhìn từ phương diện Địa lí học. Tài liệu đề cập
những vấn đề chung của hoạt động trải nghiệm như khái niệm, đặc điểm; xác định
mục tiêu, yêu cầu, xây dựng nội dung và cách thức tổ chức hoạt động trải
nghiệm sáng tạo trong trường phổ thông; đánh giá hoạt động trải nghiệm với
phương pháp và công cụ cụ thể.
Ở Việt Nam, trong những năm qua hầu hết các nhà trường đã triển khai các
phương pháp, hình thức tổ chức dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ
động, tự học, phát triển năng lực học sinh. Trong đó, nhiều trường đã triển khai các
mô hình trường học gắn với cộng đồng, tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm sáng
tạo. Mặc dù là một hình thức dạy học khá mới mẻ, song đã có một số trường ở nước
ta đưa mô hình học tập này vào thực hiện và bước đầu đạt kết quả tốt: Trường phổ
thông vùng cao Việt Bắc, trường THPT Thái Nguyên, THPT Nguyễn Tất Thành Ở mỗi
trường với đặc thù ở địa phương và thực tiễn của nhà trường, mô hình học tập trải
nghiệm được đưa ra phù hợp.
Tại Thái Nguyên, trường THPT Thái Nguyên đã nghiên cứu và xây dựng
chương trình nhà trường theo định hướng phát triển năng lực của học sinh,
nhà trường đã tổ chức các nhóm nghiên cứu tổng thể chương trình SGK THPT, xây
dựng kế hoạch chi tiết cho từng môn theo định hướng phát triển năng lực học sinh
dựa trên nguyên tắc: phù hợp, phát huy được năng lực học sinh. Đảm bảo tình logic,
tính thống nhất giữa các môn học, đảm bảo thời lượng của các môn học. Đối với
môn Địa lí, trường đã xây dựng chương trình học đơn môn (Địa lí), liên môn (Lịch sử Địa lí) phù hợp theo nhóm môn học tự chọn của học sinh. Trong phân phối chương
trình, các tiết học trải nghiệm sáng tạo được xây dựng chi tiết, cụ thể, phù hợp với
từng nội dung kiến thức, đảm bảo tính khả thi khi triển khai thực hiện.
Qua 3 năm thực hiện, hoạt động trải nghiệm sáng tạo theo định hướng
phát triển năng lực học sinh đối với các môn học nói chung và môn Địa lí nói
riêng tại
trường THPT Thái Nguyên đã thu được nhiều thành quả tốt đẹp. Nhà trường đã tổ

sinh. Các tài liệu này cũng làm rõ khái niệm, nội dung, hình thức tổ chức, của
hoạt động trải nghiệm nhưng chưa có tài liệu nào đề cập cụ thể đến hoạt động
học tập trải nghiệm sáng tạo trong môn Địa lí. Môn học Địa lí với những đặc trưng
riêng, hình thành và phát triển năng lực chuyên biệt của học sinh cần được
nghiên cứu, tiếp cận theo những đặc trưng riêng biệt Mặc dù, chưa có tài liệu
nào đề cập cụ thể đến việc tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo trong
dạy học Địa lí nhưng các công trình nghiên cứu trên là nguồn tài liệu tham khảo
quí giá cho đề tài nghiên cứu của chúng tôi.
3. Mục têu và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn của trải nghiệm sáng tạo,
đề tài tập trung thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo môn Địa lí theo định hướng
phát triển năng lực học sinh tỉnh Thái Nguyên.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa môn Địa lí ở trường THPT.
- Nghiên cứu đặc điểm tâm sinh lý của học sinh THPT.
- Nghiên cứu cách thức và quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo
môn Địa lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THPT.
- Khảo sát thực trạng dạy học môn Địa lí ở trường THPT và thực trạng thiết kế
hoạt động trải nghiệm sáng tạo môn Địa lí theo định hướng phát triển năng lực học
sinh tỉnh Thái Nguyên hiện nay.
15


- Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo môn Địa lí theo định hướng
phát triển năng lực học sinh tỉnh Thái Nguyên.
- Thực nghiệm sư phạm tại một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên
để đánh giá hiệu quả của vấn đề nghiên cứu.
4. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
Tập trung thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho một số bài học có ưu thế