ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN LỆ HẰNG

THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC NHÓM BÀI
HỌC CA DAO THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT
TRIỂN NĂNG LỰC CẢM THỤ THẨM MĨ CHO
HỌC SINH LỚP 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN LỆ HẰNG

THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC NHÓM
BÀI HỌC CA DAO THEO ĐỊNH HƯỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CẢM THỤ THẨM MĨ
CHO HỌC SINH LỚP 10
Ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt
Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS. HOÀNG MAI DIỄN


học tập nghiên cứu và đến khi thực hiện đề tài luận văn. Đặc biệt, với tất cả
tấm lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn TS. Hoàng
Mai Diễn đã hết lòng tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong quá trình học tập,
nghiên cứu và hoàn thành luận văn.
Em xin chân thành cảm ơn quý thầy cô Lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào
tạo tỉnh Thái Nguyên; các thầy cô trong Ban Giám hiệu và các đồng nghiệp
Trường THPT Lê Hồng Phong, Trường THPT Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên đã
giúp đỡ nhiệt tình, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho em trong suốt quá trình học
tập và nghiên cứu.
Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè đã tận tình giúp đỡ,
động viên tác giả hoàn thành khóa học và luận văn.
Xin trân trọng cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày 18 tháng 6 năm 2018
Tác giả luận văn

Trần Lệ Hằng

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ................................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN ......................................................................................................ii
MỤC LỤC ..........................................................................................................iii
DANH MỤC VIẾT TẮT....................................................................................iv
DANH MỤC CÁC BẢNG .................................................................................. v
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1. Lí do chọn đề tài .............................................................................................. 1
2. Lịch sử vấn đề.................................................................................................. 3
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu .......................................................................



1.3.2. Đặc trưng của thể loại ca dao .................................................................. 24

iii


1.4.

Đặc điểm tâm lý lứa tuổi tạo nền tảng cho sự phát triển cảm xúc
thẩm mĩ của HS ....................................................................................... 31

Chương 2. THỰC TRẠNG THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
NHÓM BÀI CA DAO Ở MỘT SỐ TRƯỜNG THPT ....................... 33
2.1.

Nhóm bài học ca dao trong SGK Ngữ văn 10 (Tập 1)............................ 33

2.2.

Thực trạng thiết kế giáo án nhóm bài học ca dao trong SGK Ngữ văn
10 tập 1 tại một số trường THPT............................................................. 35

2.2.1. Thực trạng thiết kế giáo án nhóm bài học ca dao trong một số sách
thiết kế, sách tham khảo .......................................................................... 35
2.2.2. Thực trạng thiết kế giáo án nhóm bài học ca dao trong thiết kế của
một số giáo viên THPT tại tỉnh Thái Nguyên ......................................... 39
2.3.

Thực trạng dạy học nhóm bài học ca dao ở một số trường THPT tại


4.2.

Đối tượng và địa bàn thực nghiệm .......................................................... 66

4.3.

Phương pháp thực nghiệm....................................................................... 67

4.4.

Nội dung và cách thức tiến hành thực nghiệm ........................................ 67

4.4.1. Nội dung thực nghiệm ............................................................................. 67
4.4.2. Cách thức tiến hành thực nghiệm ............................................................ 68
4.4.3. Giáo án thực nghiệm ............................................................................... 68
4.5.

Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm............................................. 79

4.5.1. Phân tích kết quả thực nghiệm ................................................................ 79
4.5.2. Đánh giá kết quả thực nghiệm................................................................. 79
4.6.

Kết luận chung về thực nghiệm sư phạm ................................................ 79

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................... 84
PHỤ LỤC

v


iv


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1:
33

Thống kê đơn vị bài học ca dao trong SGK Ngữ văn 10 (Tập 1)......

Bảng 2.2:

Nhận thức của GV và HS về định hướng năng lực thẩm mĩ
trong dạy học nhóm bài ca dao chương trình Ngữ văn 10............ 42

Bảng 2.3:

Khảo sát nhận thức của HS về tầm quan trọng của năng lực
cảm thụ thẩm mĩ ............................................................................ 42

Bảng 2.4:

Khảo sát hoạt động chuẩn bị bài ở nhà của HS............................. 45

v


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Với mục tiêu đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam

2


Từ những lí do nêu trên, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài: “Thiết kế
hoạt động dạy học nhóm bài học ca dao theo định hướng phát triển năng lực
cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh lớp 10" để nghiên cứu nhằm phát huy năng lực
cảm thụ thẩm mĩ và thêm yêu vốn văn hóa dân tộc cho các em HS.
2. Lịch sử vấn đề
2.1. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực
Chương trình giáo dục theo định hướng phát triển năng lực hay còn được
gọi là “dạy học định hướng phát triển đầu ra" được bàn đến từ những năm 90
của thế kỉ XX và ngày nay trở thành xu hướng giáo dục quốc tế. Ở Việt Nam
trong những năm gần đây cũng có những công trình nghiên cứu, bài viết về vấn
đề đổi mới dạy học theo định hướng phát triển năng lực. Tác giả Nguyễn Văn
Cường trong cuốn “Lý luận dạy học hiện đại" năm 2009 khi nghiên cứu về lí
thuyết phát triển năng lực cũng đã chỉ rõ: “Giáo dục định hướng năng lực nhằm
mục tiêu phát triển năng lực người học, nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của
việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện nhân cách. Giáo dục định
hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện
mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận
dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người
năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp. Chương
trình này nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình
nhận thức" [11, tr.65]. Tài liệu tập huấn: “Dạy học và kiểm tra đánh giá theo
định hướng phát triển năng lực học sinh môn Ngữ văn THPT" của Bộ Giáo dục
và Đào tạo năm 2014 đã định hướng về việc dạy học theo phát triển năng lực
người học, kiểm tra đánh giá theo bốn mức độ. Tài liệu đã khẳng định: “Phải
thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học theo lối “truyền thụ
một chiều" sang dạy học cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng,
hình thành năng lực và phẩm chất" [7, tr.7]. Điều đó cho thấy dạy học theo

lồng Tập làm văn; d) Ứng dụng; e) Đánh giá.

4


2.2. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực thẩm mĩ trong môn Ngữ
văn
Từ trước đến nay việc tìm hiểu về cảm thụ văn học cũng đã có sự quan
tâm nhất định. Chúng ta có thể kể đến các công trình của các nhà nghiên cứu,
phê bình và các nhà giáo đã có những kiến giải sâu sắc đến vấn đề cảm thụ văn
học như:
Năm 1983, cuốn chuyên luận "Cảm thụ văn học và giảng dạy văn học"
của tác giả Phan Trọng Luận đã cung cấp một số hiểu biết khoa học về tính đặc
thù của cảm thụ văn chương, mối quan hệ thẩm mĩ của bạn đọc với tác phẩm,
tính chủ quan, tính khách quan, tính sáng tạo của tiếp nhận và những khái quát
về đặc điểm cũng như tiêu chí phát triển văn học ở bạn đọc. Cuốn sách là một
gợi ý cho phương pháp gợi dẫn cảm thụ tác phẩm văn chương, là tiền đề cho
phương pháp đổi mới dạy học theo hướng coi HS là chủ thể sáng tạo. Vai trò
của cảm thụ văn học tiếp tục được GS. Phan Trọng Luận đưa ra trong bài: "Bạn
đọc học sinh trong mối quan hệ thẩm mĩ với tác phẩm văn học". Tác giả đã
khẳng định "không có cảm xúc sẽ không có cảm thụ thẩm mĩ và cảm thụ văn
học nghệ thuật" [34, tr.50].
Năm 2010, trong cuốn "Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo
loại thể" của tác giả Nguyễn Viết Chữ cũng đã đề cập tới vấn đề: "Lý thuyết câu
hỏi cảm thụ văn chương và sự vận dụng theo loại thể". Từ đó, tác giả đưa ra yêu
cầu có tính nguyên tắc khi xây dựng hệ thống câu hỏi trong cảm thụ văn chương.
Thành tựu của cuốn sách là việc áp dụng trong dạy học tác phẩm thơ trữ tình
hiện đại.
Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hương trong bài "Bồi dưỡng năng lực giao
tiếp thẩm mĩ và giao tiếp xã hội cho học sinh THPT" đã nhấn mạnh vai trò của

một số công trình có giá trị:
Cuốn Thi pháp ca dao (NXB Đại học Quốc gia, H, 2004) của tác giả
Nguyễn Xuân Kính là công trình nghiên cứu về đặc trưng thi pháp của ca dao.
Trong cuốn sách “Mấy vấn đề phương pháp giảng dạy - nghiên cứu văn
học dân gian" (NXB Giáo dục, H, 1983) Hoàng Tiến Tựu đề cập đến các vấn
đề liên quan đến các phương pháp nghiên cứu và giảng dạy ca dao theo đặc
trưng thể loại.
Cuốn “Dạy và học thơ ca dân gian" (1986) do Lê Trí Viễn chủ biên đã
giới thiệu các bài phân tích văn bản ca dao trong chương trình phổ thông.
Nguyễn Xuân Lạc với “Đổi mới cách dạy và học VHDG ở trường
THPT" (1990) hướng đến tinh thần phon-clo trong giảng dạy ca dao, tức là
không chỉ chú ý phần ngôn từ mà còn lưu ý đến đời sống của tác phẩm qua
phương thức diễn xướng dân gian.

7


Trong cuốn “Phân tích tác phẩm văn học dân gian" (1995), tác giả Đỗ
Bình Trị đi sâu vào bản chất, đặc trưng của VHDG.
Tác giả Nguyễn Xuân Lạc trong cuốn: “Văn học dân gian trong nhà
trường" cũng đã đặt ra vấn đề đổi mới trong giảng dạy ca dao.
Tác giả Bùi Mạnh Nhị trong “VHDG những công trình nghiên cứu"
(2001) bước đầu chọn lọc, tập hợp một số công trình nghiên cứu về những vấn
đề lí luận chung cũng như những vấn đề cụ thể của từng thể loại, đề tài, tác
phẩm, nhân vật, cách tiếp cận văn học dân gian… Nhóm biên soạn cũng tập
hợp một số bài phân tích tác phẩm cụ thể để bạn đọc tìm những gợi ý về
phương pháp phân tích văn học dân gian nói chung và tác phẩm của một số thể
loại nói riêng.
Tác giả Nguyễn Viết Chữ: “Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương
theo loại thể" (2004), trong phần VHDG tác giả đã phân chia VHDG làm hai

3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là phương pháp tổ chức các hoạt
động dạy học các bài học ca dao theo định hướng hình thành và phát triển năng
lực thẩm mĩ cho học sinh lớp 10.
- Phạm vi nghiên cứu là hoạt động dạy học nhóm bài học về ca dao Ca
dao than thân yêu thương tình nghĩa trong SGK Ngữ văn lớp 10 tập 1 theo
định hướng phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh lớp 10.
4. Mục đích nghiên cứu
Với đề tài “Thiết kế hoạt động dạy học nhóm bài học ca dao theo định
hướng phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh lớp 10" người viết
mong muốn vận dụng thành tựu của lí luận dạy học hiện đại vào thiết kế hoạt
động dạy học trong giờ dạy ca dao nhằm khơi dậy niềm say mê, thích thú, phát
huy tính chủ động tích cực và khả năng cảm thụ thẩm mĩ của HS.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu cơ sở lí luận của hoạt động dạy học theo định hướng phát
triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học sinh.
Khảo sát và đánh giá thực trạng của việc dạy học ca dao ở một số trường
THPT tỉnh Thái Nguyên theo định hướng phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ.

9


Đề xuất một số giải pháp để phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ cho học
sinh lớp 10 qua việc tổ chức hoạt động dạy học ca dao ở trường THPT.
Xây dựng thiết kế hoạt động tổ chức dạy học nhóm bài học ca dao theo
định hướng phát triển năng lực cảm thụ thẩm mĩ của HS lớp 10.
6. Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu đề tài này chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu
sau:
6.1. Phương pháp phân tích, hệ thống hóa các vấn đề lí thuyết

Chương 3: Một số hoạt động dạy học ca dao theo định hướng phát triển
năng lực cảm thụ thẩm mĩ.
Chương 4: Thực nghiệm.

11


Chương 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1. Lý thuyết về thiết kế hoạt động dạy học
1.1.1. Khái niệm “hoạt động”
Hoạt động với tư cách là khái niệm triết học đã có từ lâu. Nhưng nó mới
trở thành một khái niệm tâm lí học từ đầu thế kỉ XX. Hiện nay, có nhiều định
nghĩa khác nhau về hoạt động.
Theo Từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê (chủ biên), Trung tâm từ điển ngôn
ngữ, HN, 1992: "Hoạt động: Làm việc cụ thể nào đó, ít nhiều quan trọng một
cách có ý thức, có mục đích" [43, tr.423].
Theo quan điểm lý thuyết về hoạt động, A.N.Leonchiev cho rằng hoạt
động “là một tổ hợp các quá trình con người tác động vào đối tượng nhằm đạt
mục đích thỏa mãn một nhu cầu nhất định và chính kết quả của hoạt động là sự
cụ thể hóa nhu cầu của chủ thể" (dẫn theo [21, tr.80]).
Hoạt động là phương thức tồn tại của con người trong xã hội. Hoạt động là
mối quan hệ tác động qua lại giữa con người (chủ thể) và đối tượng (khách thể)
để tạo ra sản phẩm đáp ứng nhu cầu cụ thể của mình.
Hoạt động có các đặc điểm cơ bản sau:
Chủ thể của hoạt động (người thực hiện các hành động) làm việc theo kế
hoạch, ý đồ nhất định. Trong quá trình hoạt động, con người biết cách tổ chức
các hành động tạo thành hệ thống, lựa chọn, điều khiển linh hoạt các hoạt động
phù hợp với đối tượng, hoàn cảnh, tình huống.
Đối tượng của hoạt động là sự vật, tri thức… Con người thông qua hoạt

Để đáp ứng yêu cầu này, cần thiết phải nghiên cứu hoạt động dạy của GV và
hoạt động học của HS xuất phát từ thực tiễn của mỗi quốc gia, dân tộc và xu
thế phát triển của thế giới ngày nay.
1.1.3. Thiết kế hoạt động dạy học
1.3.1.1. Khái niệm
Theo Từ điển Tiếng Việt thì "Thiết kế" là lập tài liệu kĩ thuật toàn bộ, có
tính toán, bản vẽ… để theo đó mà xây dựng công trình, sản xuất thiết bị, sản
phẩm… [43, tr. 495].

14


Trong đề tài Thiết kế bài lên lớp tác phẩm văn chương ở bậc phổ thông cơ
sở theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh miền núi, tác giả
Hoàng Hữu Bội có dẫn ý kiến của Hồ Ngọc Đại trong cuốn "Bài học là gì",
(1985): "Tôi mượn thuật ngữ "Thiết kế" để mô tả giáo án. Giáo án là bản thiết
kế việc làm, đó là chức năng đặc trưng của thầy giáo trong quá trình giáo
dục… Trong mỗi việc làm có hai người tham gia: thầy và trò… Thầy làm gì, rồi
tiếp đó trò làm gì, hoặc thầy trò làm song song như thế nào… sản phẩm (tri
thức khoa học, trình độ nghệ thuật, lối sống) là do chính bàn tay học sinh làm
ra…" [15, tr. 332].
Bùi Minh Đức cũng dùng thuật ngữ "Giáo án" và quan niệm: "Giáo án là
hệ thống các phương án tổ chức hoạt động dạy học của giáo viên trong từng
tình huống cụ thể, trước những bạn đọc học sinh cụ thể" [16, tr.54].
Phan Trọng Luận trong cuốn "Thiết kế bài học tác phẩm văn chương ở
nhà trường phổ thông" Tập I, 1996 có quan niệm như sau: "Bản thiết kế giờ
học không phải là một đề cương nội dung cần truyền thụ qua lời diễn giảng
của GV mà song song, ứng với nội dung trên là một hệ thống thao tác được GV
sắp xếp hợp lí, nhằm hướng dẫn HS từng bước tự xử lí để tiếp cận và chiếm
lĩnh tác phẩm một cách sáng tạo. Do đó, tạo được ở từng chủ thể HS một sự