SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT HÀM RỒNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC
TIẾT ÔN TẬP MÔN ĐỊA LÝ LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT HÀM
RỒNG”

Người thực hiện: Đỗ Thị Hồng Thắm
Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực: Địa lý

THANH HOÁ, NĂM 2020


MỤC LỤC

1.


1. MỞ ĐẦU
1.1. Lí do chọn đề tài
Hiện nay đất nước ta đang trong quá trình đổi mới kinh tế - xã hội, đẩy mạnh
quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa, hội nhập quốc tế, giáo dục luôn được xác
định là "quốc sách hàng đầu". Và đổi mới phương pháp dạy học được xem là một
trong những nhiệm vụ trọng tâm của cải cách giáo dục.
Với xu thế tiến bộ của thời đại, dạy học tích cực có ý nghĩa rất lớn đối với
ngành giáo dục. Bởi dạy học không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức mà
quan trọng hơn cả là dạy cho học sinh phương pháp tự học, tự chiếm lĩnh và vận

- Phương pháp thống kê số liệu
- Phương pháp sử dụng sơ đồ, lược đồ, bản đồ, tranh ảnh
- Phương pháp phân tích
- Phương pháp tổng hợp
- Phương pháp trao đổi, đánh giá
2. NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1. CƠ SỞ LÍ LUẬN
2.1.1. Khái niệm, ý nghĩa sơ đồ tư duy
Sơ đồ tư duy là “con đẻ” của ngài Tony Buzan (sinh năm 1942 tại Luân
Đôn). Ông hiện là tác giả của 92 đầu sách, được dịch ra trên 30 thứ tiếng, xuất bản
trên 125 quốc gia. Phương pháp tư duy bản đồ của ông đã được áp dụng vào việc
học tập, cũng như cuộc sống và đã giúp ích cho hàng trăm triệu người trên toàn thế
giới.
Sơ đồ tư duy hay còn gọi là bản đồ tư duy. Sơ đồ tư duy (Mind map) là
phương pháp được đưa ra để tận dụng khả năng ghi nhận hình ảnh của bộ não. Đây
là cách ghi nhớ chi tiết để tổng hợp hay để phân tích một vấn đề ra thành một dạng
của vấn đề phân nhánh. Khác với máy tính ngoài khả năng ghi nhớ kiểu tuyến tính
(ghi nhớ theo một trình tự nhất định) thì bộ não có khả năng tạo sự liên kết các dữ
liệu với nhau. Phương pháp này khai thác cả hai khả năng này của bộ não.
Đây là một kĩ thuật để nâng cao cách ghi chép. Bằng cách dùng bản đồ tư
duy, tổng thể của một vấn đề được chỉ ra dưới dạng một hình vẽ, trong đó các đối
tượng liên hệ với nhau bằng các đường nối, với cách biểu diễn như vậy giúp học
sinh học tập một cách tích cực, hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình
tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình. Các nhà nghiên cứu cho rằng sơ
đồ tư duy giúp
1/ Sáng tạo hơn.
2/ Tiết kiệm thời gian hơn.
3/ Ghi nhớ tốt hơn.
4/ Nhìn thấy bức tranh tổng thể.


Sơ đồ tư duy được sử dụng phù hợp với mọi điều kiện cơ sở vật chất của nhà
trường, lớp học; giáo viên có thể thực hiện trên bảng phấn, trên vở, trên giấy,...
hoặc có thể thiết kế bằng phần mềm iMindmap. Khai thác tính năng và sử dụng sơ

5


đồ tư duy có hiệu quả là góp phần đổi mới phương pháp dạy học và ứng dụng công
nghệ thông tin một cách dễ dàng và thiết thực.
Hiện nay cơ sở vật chất trang thiết bị của trường tương đối hiện đại, đặc biệt
nhà trường mới lắp đặt các phòng học thông minh, thuận lợi cho giáo viên khi lựa
chọn và vận dụng các phương pháp giảng dạy tích cực. Hơn nữa, trường THPT
Hàm Rồng luôn đi đầu trong phong trào đổi mới phương pháp dạy học, và là
trường đứng trong tp đầu của tỉnh về chất lượng dạy và học. Vì vậy, luôn được sự
quan tâm chỉ đạo sâu sát của Ban Giám Hiệu, sự chú ý của phụ huynh và HS.
2.2.2. Khó khăn
Qua quá trình giảng dạy tôi nhận thấy, nhiều học sinh còn coi nhẹ bộ môn,
coi đây là môn phụ nên không mấy hứng thú với môn học, chưa đầu tư nhiều thời
gian công sức nên giáo viên rất khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức, đổi mới
phương pháp dạy học. Mặt khác, tôi cũng thấy được sự lúng túng, thiếu nhuần
nhuyễn trong việc sử dụng phần mềm thiết kế sơ đồ tư duy cho từng nội dung, hệ
thống kiến thức từng phần, thiết kế và thực hiện các hoạt động dạy học theo
phương pháp dạy học tích cực lấy học sinh làm trung tâm.
Khó khăn lớn nhất là trong một tiết học Địa lí là trong vòng 45 phút giáo
viên phải rèn luyện nhiều kĩ năng địa lí để khai thác tri thức và phát triển tư duy
trong quá trình học tập. Học sinh phải hệ thống hóa được kiến thức đã học, đặc biệt
là mối quan hệ giữa các yếu tố địa lí. Thế nên việc hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư
duy, rèn luyện kĩ năng sử dụng sơ đồ tư duy là rất khó. Vậy làm thế nào để có các
tiết ôn tập hiệu quả, kích thích tính hứng thú học tập của học sinh bằng phương
pháp sử dụng sơ đồ tư duy làm giáo viên luôn trăn trở.

khác nhau để đạt được mục tiêu là HS nắm vững kiến thức. Chẳng hạn bài 11: Tác
động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất, tôi sử dụng tranh ảnh, video kết
hợp với các gợi ý nội dung chính lên bảng để HS khai thác kiến thức và hình thành

8


sơ đồ tư duy

Giải pháp 3. Chuẩn bị hệ thống câu hỏi để phát huy được tính tích cực của HS.
Ví dụ: Bài 6: Hệ quả chuyển động xung quanh Mặt Trời của Trái đất
Giáo viên chuẩn bị kĩ bài soạn trên giáo án với nội dung các câu hỏi hướng
học sinh định hướng kiến thức trọng tâm cần thể hiện lần lượt trên sơ đồ tư duy từ
ý lớn khái quát cho đến ý nhỏ.
Câu 1: Câu hỏi tổng quát: Trái đất chuyển động xung quanh Mặt Trời sinh
ra những hệ quả nào?
Câu 2: Dựa vào kiến thức SGK và Hình 6.3; 6.4; 6.5, em hãy trình hệ quả
của Trái Đất quay quanh Mặt Trời?
Giáo viên hướng dẫn học sinh làm việc với sách giáo khoa, các phương tiện
thiết bị dạy học để khai thác kiến thức và hình thành sơ đồ tư duy.

9


Giải pháp 4. Lựa chọn nội dung để giao cho HS.
Trong tiết 14 ôn tập giữa học kì 1, sự khái quát nội dung kiến thức với dung lượng
lớn nên giáo viên sử dụng phương pháp chia nhóm giao nhiệm vụ để cùng hoàn

thành sơ đồ tư duy. Giáo viên chia lớp làm 9 nhóm nhỏ:
Nhóm 1: Một số phương pháp biểu hiện các đối tượng địa lí trên bản đồ

- Tác động của nội lực, ngoại lực
Nhóm 7: Khí quyển. Sự phân bố của nhiệt độ không khí trên Trái đất
HS hệ thống hóa kiến thức và hoàn thành sơ đồ tư duy theo gợi ý sau:
- Thành phần của không khí
- Các khối khí,Frông
- Bức xạ và nhiệt độ không khí
- Sự phân bố nhiệt độ không khí trên Trái đất
Nhóm 8: Sự phân bố khí áp. Một số loại gió chính
- Sự phân bố khí áp
- Một số loại gió chính
Nhóm 9: Sự ngưng đọng hơi nước trong khí quyển. Mưa
- Độ ẩm tuyệt đối và độ ẩm tương đối
- Sương mù và mây
- Mưa
Các nhóm tổng hợp kiến thức để hoàn thành sơ đồ tư duy của nhóm mình.
11


Giải pháp 5. Thiết kế, sử dụng sơ đồ tư duy theo nội dung ôn tập
Trong tiết 14 ôn tập giữa học kì I. Mục tiêu là củng cố hệ thống hóa kiến
thức cơ bản từ bài 1 đến bài 16.
Giáo viên trên cơ sở hệ thống câu hỏi ôn tập đã dặn học sinh chuẩn bị trước
ở nhà và lập bản đồ tư duy của cá nhân mình, giáo viên kiểm tra sự chuẩn bị của
học sinh.Giáo viên chuẩn bị sơ đồ tư duy trước ở nhà, sau khi học sinh thể hiện
xong, giáo viên trình chiếu sơ đồ tư duy theo hướng xuất hiện dần các kiến thức từ
nhánh chính đến nhánh con cho học sinh đối chiếu, tham khảo. Với cách ôn tập
bằng sơ đồ tư duy có sự chắt lọc những nội dung quan trọng, thực sự đã mang lại
cho học sinh cái nhìn trực quan, dễ hiểu, dễ nhớ.

2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm


Giỏi

Khá

TB

SL

%

SL

%

SL

48

26

54,2

22

45,8

0

42


2
10C8

7,1

Qua đây ta thấy lớp 10C12 các tiết học có sử dụng sơ đồ tư duy học sinh học
tập tích cực và kết quả cao hơn. Việc thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học
môn Địa lí ở trường THPT Hàm Rồng là hoàn toàn khả thi, qua việc dạy và học với
sơ đồ tư duy đã giúp học sinh học tập hào hứng, tích cực và đạt kết quả học tập cao
hơn. Việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học còn giúp hs tự học một cách có hiệu
quả, phù hợp với nhịp độ, trình độ nhận thức, giúp hs chủ động, tự giác, hào hứng
trong học tập, biết hệ thống hóa kiến thức và tránh được học vẹt trong môn Địa
13


lí.Với việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học có thể giúp GV thay đổi phương
pháp dạy học giúp GV có thể tổ chức các hoạt động tự học, ôn tập cho HS ngay
trên lớp truyền thống.
3. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
3.1. Kết luận
Qua một thời gian nghiên cứu, tìm hiểu đề tài trên cơ sở lý luận và thực tiễn
đến nay đề tài của chúng tôi đã hoàn thành, bước đầu đạt được các kết quả sau:
- Đề tài đã thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học ôn tập nhằm giúp
HS dễ hiểu, dễ học, có thể vận dụng các kiến thức vào giải quyết các sự vật hiện
tượng trong cuộc sống. Hơn nữa, đề tài này giúp HS phát huy khả năng tự học, chủ
động, sáng tạo, hệ thống hóa kiến thức một ccahs lô gic, mạch lạc.
- Qua quá trình tổ chức thực nghiệm đề tài tại trường. Kết qủa đã chứng tỏ
được rằng việc thiết kế sơ đồ tư duy trong dạy học giúp học sinh nắm vững kiến
thức hơn, hệ thống hóa kiến thức và phát huy được tính chủ động tích cực của học


15


TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Nguyễn Dược (chủ biên) và các tác giả. Lí luận dạy học địa lý. Trường
ĐHSP Hà Nội I, 1991.
[2]. Nguyễn Dược – Mai Xuân San. Phương pháp giảng dạy địa lý. NXB
Giáo Dục, 1983
[3]. PGS. TS Nguyễn Đức Vũ. Đổi mới phương pháp dạy học ở trung học
phổ thông – NXB giáo dục, 2005
[4]. PGS. TS Nguyễn Đức Vũ. Phương tiện dạy học địa lý ở trường THPT.
NXB giáo dục, 2006.
[5]. GS.TS Lê Thông (chủ biên) và các tác giả. Địa lí lớp 10. NXB Giáo dục
2007.
[6]. Các trang Web.