XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ
TRONG DẠY-HỌC ĐỊA LÍ
PHẦN I - MỞ ĐẦU
1/ Lí do chọn đề tài:
- Xuất phát từ thực tiễn của việc đổi mới CT-SGK Địa lí 10, 11,12 và
thực tiễn của việc giảng dạy môn địa lí ở trường THPT trong năm vừa qua.
- Khuynh hướng dạy học phát triển nhằm chuyển từ trạng thái học tập
thụ động sang chủ động lĩnh hội tri thức ở học sinh.
- Hiện nay ở trong các trường phổ thông một thực trạng dáng buồn là
hầu hết các em học sinh vẫn còn xem nhẹ và đều chưa yêu thích môn học
Địa lý như các môn học khác do nhiều nguyên nhân khác nhau.
- Vì vậy là một giáo viên giảng dạy môn Địa lý trong trường Phổ thông
với mong muốn tìm ra cho mình một phương pháp dạy học tích cực, phù
hợp với đối tượng học sinh. Phần nào làm thay đổi suy nghĩ của học sinh về
môn Địa lý, giúp các em cảm thấy dễ học, dễ hiểu và tăng hứng thú khi học
bộ môn.
Với những lí do trên tôi đã chọn đề tài :
XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY HỌC
NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HỌC TẬP MÔN ĐỊA LÝ Ở TRƯỜNG
PHỔ THÔNG.
2/ Tình hình nghiên cứu:
-Trong giảng dạy địa lí PTTH có 5 loại sơ đồ được dùng:
+ Sơ đồ cấu trúc.
+ Sơ đồ dạng bảng.
+ Sơ đồ quá trình.
+ Sơ đồ địa đồ học.
+ Sơ đồ logic.
-Tuy nhiên giáo viên thường rất ít khi sử dụng chính vì vậy mà khả năng đạt
hiệu quả cao trong 1 tiết giảng dạy là rất thấp.
1
- Việc nghiên cứu và thử nghiệm để đi đến ứng dụng cho tất cả giáo viên địa

- Phương pháp toán học
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm.
PHẦN II-NỘI DUNG VÀ KẾT QỦA NGHIÊN CỨU
A/ Cơ sở của việc lựa chọn sáng kiến
- Cấu trúc nội dung chương trình và sách giáo khoa địa lí 10, 11,12 có sử
dụng sơ đồ
- Trong quá trình giảng dạy nhiều giáo viên rất ngại sử dụng sơ đồ ( có thể
do nhận thức về phương pháp này, do sợ thiếu thời gian lên lớp , tốn kém…)
- Sử dụng sơ đồ giúp học sinh dễ học, dễ ghi nhớ , tăng khả năng hệ thống
hóa kiến thức .Góp phần hình thành kỹ năng phân tích, so sánh đối chiếu tốt
hơn.
B/ Nội dung đề tài:
1/ Các loại sơ đồ:
*Sơ đồ cấu trúc: là loại sơ đồ thể hiện các thành phần, yếu tố trong một
chỉnh thể và mối quan hệ giữa chúng.
SƠ ĐỒ CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM
*Sơ đồ dạng bảng: Là loại sơ đồ thể hiện mối liên hệ, sự so sánh hoạc nêu
đặc điểm của các đối tượng theo một cấu trúc nhất định.
3
- Ví dụ dạy Bài 15 :Bảo vệ môi trường và phòng chống thiên tai.SGK lớp
12.
Nội dung phần 2 có thể xây dựng thành bảng tổng hợp kiến thức như
sau:
Các
thiên
tai
Ngập lụt Lũ quét Hạn hán
Nơi
hay xảy
ra

Thiệt hại về tính
mạng và tài sản của
dân cư….
Mất mùa, cháy
rừng, thiếu
nước cho sản
xuất và sinh
hoạt.
Nguyên
nhân
- Địa hình thấp.
- Mưa nhiều, tập
trung theo mùa.
- Ảnh hưởng của
thuỷ triều.
- Địa hình dốc.
- Mưa nhiều, tập
trung theo mùa.
- Rừng bị chặt phá.
- Mưa ít.
- Cân bằng ẩm
<0.
Biện
pháp
phòng
chống
- Xây dựng đê
điều, hệ thống
thuỷ lợi.
- Trồng rừng, quản lý

- Sơ đồ phải sử dụng phù hợp với nội dung, kiểu bài và đối
tượng cần nghiên cứu.
- Sơ đồ phải đảm bảo tính lôgic, chính xác khoa học.
*Tính sư phạm, tư tưởng: Sơ đồ phải có tính khái quát hóa cao, qua sơ đồ
học sinh có thể nhận thấy ngay các mối quan hệ khách quan, biện chứng.
*Tính mĩ thuật: Bố cục của sơ đồ phải hợp lí, cân đối, nổi bật trọng tâm và
các nhóm kiến thức.
3/ Các bước xây dựng:
*Các sơ đồ đã có ở sách giáo khoa, sách giáo viên địa lí 10, 11,12 nhưng chủ
yếu-phần lớn là do giáo viên tự xây dựng từ nội dung bài học, phù hợp với ý
tưởng sử dụng phương pháp, phương tiện dạy học khác nhau.
*Thông thường cấu tạo một sơ đồ có các đỉnh và các cạnh (đỉnh có thể là 1
khái niệm, 1 thuật ngữ, 1 địa danh trên lược đồ, bản đồ; cạnh là các đường,
đoạn thẳng ( có hướng
hoặc vô hướng )nối các đỉnh hoặc biểu hiện tượng trưng hình dáng của sự
vật-hiện tượng địa lí.
* Các bước xây dựng 1 Sơ đồ:
- BƯỚC 1: Lựa chọn nội dung, dạng bài có thể xây dựng sơ đồ phù hợp.
- BƯỚC 2: Tổ chức các đỉnh của sơ đồ ( chọn kiến thức cơ bản, vừa đủ, mã
hoá một cách ngắn gọn, cô đọng, súc tích, bố trí các đỉnh trên một mặt phẳng
).
- BƯỚC 3: Thiết lập các cạnh ( các cạnh nối những nội dung ở các đỉnh có
liên quan )
- BƯỚC 4: Hoàn thiện ( kiểm tra lại tấc cả để điều chỉnh sơ đồ phù hợp với
nội dung dạy học và logic nội dung, đảm bảo tính thẩm mĩ và dể hiểu ).
7
4/ Cách xây dựng một sơ đồ:
- Giáo viên nghiên cứu nội dung chương trình giảng dạy, lựa chọn ra những
bài, những phần có khả năng áp dụng phương pháp sơ đồ có hiệu quả nhất.
Tiếp theo giáo viên phân tích nội dung bài dạy, tìm ra những khái niệm cơ

Hệ quả Toàn cầu hóa Khu vực hóa
Tích cực
Tiêu cực
VÍ DỤ 2: Sử dụng sơ đồ trong việc định hướng nhận thức của học sinh-
dùng vào lúc mở đầu bài học:
-Để cho học sinh nắm bắt và hiểu được cấu trúc nội dung của các ngành kinh
tế Trung Quốc “Bài 10-Trung Quốc-Tiết 2-Kinh tế”
9
CN chế
tạo
CN sản
xuất điện
tử
CN XD
công trình
công cộng
CN dệt
-Sơ đồ:
VÍ DỤ 3: Sử dung sơ đồ trong việc giảng bài mới
- Trên cơ sở sơ đồ-Phân bố dân cư Trung Quốc, giáo viên yêu cầu học sinh
phân tích, kết hợp với hình 10.4-Phân bố dân cư Trung Quốc-> Trình bày sự
phân bố dân cư chênh lệch giữa các vùng, giữa thành thị và nông thôn ở
Trung Quốc?
- Sơ đồ:
10
- Giáo viên vừa hướng dẫn học sinh khám phá các mối quan hệ song song
với việc hoàn thành sơ đồ ( vừa dạy vừa vẽ ) -> đây là cách dạy học có sự
tham gia tích cực của học sinh.
VÍ DỤ 4: Sử dụng sơ đồ để thể hiện toàn bộ kiến thức học sinh đã
lĩnh hội

đạt 60%/ lớp. Nếu không sử dụng chỉ đạt 50%/lớp.
- Giảng dạy các khối lớp 10, 11 (có sử dụng đèn chiếu ) thì việc sử dụng sơ
đồ nhiều hơn, thuận tiện hơn. Học sinh nắm và hiểu nội dung qua sơ đồ
nhanh hơn, đạt trên 90%/lớp.
- Sử dụng sơ đồ ở khối lớp 12 sẽ giúp GV giảm thời gian truyền thụ kiến
thức lý thuyết, tăng tính lôgic và khả năng hệ thống hóa kiến thức của bài
học.

13
Sau khi tiến hành giảng dạy thực nghiệm ở mỗi bài, mi khi lp c
bit lp 12 tụi đã tiến hành kiểm tra đánh giá kết quả nhận thức của học sinh
thông qua bài trắc nghiệm khác quan. Kết quả thu đợc nh sau:
* Bảng tổng hợp kết quả của 4 lp khi 12
Lớp
Số
HS
Điểm kết quả thực nghiệm
Điểm giỏi
(9 10)
Điểm khá
(7 8)
Điểm TB
(5 6)
Không đạt
(0 > 4)
HS % HS % HS % HS %
TN12a2,4 77 21 27 32 42 19 25 5 6
ĐC12a3,5 78 15 20 31 40 23 30 9 10
* So sánh kết quả nhận thức của hai lớp thực nghiệm và đối chứng qua
biểu đồ:

Th nht: Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc s dng s
nhm nng cao nhn thc v hiu qu trong dy hc a lý trng THPT.
Th hai: Việc vn dụng các phơng pháp dạy học mới một cách linh hoạt
trong quá trình tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh; Thông qua một
vài ví dụ cụ thể trong chơng trình Địa lí THPT.
Th ba: Vic s dng s trong dy hc a lý ó giỳp tụi s dng
cỏc phng phỏp dy hc c linh hot hn, hiu qu hn; t ú cng giỳp
hỡnh thnh hc sinh phng phỏp hc tp mi chuyn t tip thu th ng
sang ch ng nhn thc, phỏt huy ht kh nng t duy v tớnh tớch cc ca
hc sinh.
Th t:Vic i mi phng phỏp trong dy-hc a lớ 10, 11,12 l cp
thit nhng vic ỏp dng t hiu qa cao l cn thit hn, chớnh vỡ vy
i vi giỏo viờn cho dự cú s dng phũng ốn chiu hay trc tip dy ti lp
thỡ cn u t nghiờn cu xõy dng v s dng c phng phỏp s .
Th nm: ó tiến hành thực nghiệm và khẳng định tính đúng dắn, khả thi
của đề tài.
2/ Kin ngh:
Sau khi nghiên cứu có sở lí luận và đa vào thực nghiệm trong các nhà tr-
ờng phổ thông, tôi có thể đa ra một số ý kiến đề xuất sau:
- Đối với giáo viên: Trớc hết giáo viên cần phải nắm vững nội dung ch-
ơng trình; các n v kiến thức địa lí c bn, nõng cao v kin thc tớch hp
cú phn liờn h thc t. Để tổ chức cho học sinh các hoạt động nhận thức phù
hợp với trình độ học tập của các em v s dng hiu qu cỏc s a lý thì
trong quá trình soạn giáo án giáo viên cần phải có sự đầu t chuẩn bị kĩ lỡng.
Giỏo viờn phi đọc từng phần nội dung kiến thức trong bài và vạch ra đợc ph-
17
ơng pháp cũng nh cỏc dng s kin thc phù hợp cho học sinh nhằm giúp
cho ngời học có cơ hội tip thu cng nh thể hiện năng lực học tập của mình.
Trong quỏ trỡnh i mi phng phỏp dy hc bn thõn giỏo viờn phi quan
tõm hn n vic xõy dng v s dng s trong ging dy, xem õy l

lý kinh tế xã hội thế giới ở tr ờng THPT Luận án tiến sĩ, Hà Nội, 1994.
7. Nguyễn Đức Vũ, Phạm Thị Sen. Đổi mới phơng pháp dạy học Địa lý ở Trung học
phổ thông. NXB Giáo dục, Hà Nội,2006.
8. Phạm Viết Vợng. Tài liệu bồi dỡng giáo viên Địa lí, NXB Đại học s phạm Hà Nội,
Hà Nội, 2004.
9. Tài liệu bồi dỡng giáo viên dạy chơng trình và SGK thí điểm lớp 11. Viện nghiên
cứu Địa lí, Hà Nội, 2004.
10. Tài liệu bồi dỡng giáo viên thực hiện chơng trình SGK lớp 10 THPT. NXB Hà
Nội, Hà Nội, 2004.
11. Tạp chí giáo dục. Kì 1 10/2006.
12. Tâm lý đại cơng. Khoa tâm lý - Đại học s phạm Thái nguyên, 2003.
19