BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH


LÊ THỊ NGỌC TRÂM

CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÊNH
LỆCH THU NHẬP RÒNG CỦA NGÂN HÀNG
THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP. Hồ Chí Minh – Năm 2019


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH


LÊ THỊ NGOC TRÂM

CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÊNH
LỆCH THU NHẬP RÒNG CỦA NGÂN HÀNG
THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
Chuyên ngành: Tài chính– Ngân hàng
Mã số: 8340201

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. NGUYỄN THỊ UYÊN UYÊN


1.3 Phạm vi nghiên cứu........................................................................................ 4
1.4 Phương pháp nghiên cứu............................................................................... 4
1.5 Bố cục.............................................................................................................. 4
1.6 Ý nghĩa nghiên cứu........................................................................................ 5
CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC...............................7
2.1 Thước đo khả năng sinh lời của ngân hàng - chênh lệch thu nhập ròng. . .7
2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến chênh lệch thu nhập ròng.................................9
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU................................................. 27
3.1 Dữ liệu nghiên cứu....................................................................................... 27
3.2 Phương pháp nghiên cứu............................................................................. 29
3.2.1 Mô hình nghiên cứu - mô tả biến.......................................................... 29
3.2.2 Phương pháp nghiên cứu – Quy trình thực hiện................................. 38
3.2.2.1 Phương pháp nghiên cứu................................................................... 38
3.2.2.2 Quy trình thực hiện............................................................................ 39
CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU............................................................ 40
4.1 Mô tả thống kê.............................................................................................. 40
4.2 Ma trận tương quan..................................................................................... 42
4.3 Lựa chọn phương pháp ước lượng............................................................. 44


4.4 Kết quả và thảo luận.................................................................................... 45
CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN..................................................................................... 52
5.1 Tóm tắt kết quả nghiên cứu........................................................................ 52
5.2 Hàm ý chính sách......................................................................................... 53
5.2.1 Đối với các nhà quản lý ngân hàng....................................................... 53
5.2.2 Đối với các nhà hoạch định chính sách................................................ 55
5.3 Hạn chế đề tài............................................................................................... 56
5.4 Hướng nghiên cứu tiếp theo........................................................................ 57
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC

Tỷ lệ thu nhập lãi cận biên

TNLT

Thu nhập lãi thuần

TNTL

Thu nhập từ lãi

VIF

Nhân tử phóng đại phương sai

XHTD

Xếp hạng tín dụng


DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 1.1: Chênh lệch thu nhập ròng của các NHTM tại VN từ năm 2013 đên
năm 2017………………...…………………………………………………………..3
Bảng 2.1: Bảng tóm tắt các yếu tố được sử dụng trong các mô hình nghiên cứu
……………………………………………………………………………...………18
Bảng 3.1: Danh sách NHTM cổ phần trong mẫu nghiên cứu của Luận văn …...…26
Bảng 3.2: Kỳ vọng dấu hồi quy các biến trong mô hình ….…………...………….35
Bảng 4.1: Mô tả thống kê ……………………………………......………………..39
Bảng 4.2: Ma trận tương quan giữa các biến độc lập và INTSPREAD1……...…..41
Bảng 4.3: Ma trận tương quan giữa các biến độc lập và INTSPREAD2…...……..42


ABSTRACT
The paper explores the factors that affect the interest rate spread of 25 commercial
banks in Vietnam in the period of 2006 - 2017. The paper uses GMM method to
regress and analyze internal factors on bank characteristics including credit risk,
bank size, operating costs, profits, liquidity and external factors in terms of industry
and macroeconomic characteristics, including: level of industry concentration,
economic growth and inflation. Research results show that: banks which are facing
higher credit risks, larger scale, larger operating costs, and higher profits often tend
to increase the interest rate spread. On the contrary, banks with good liquidity will
often have relatively lower interest rate spread than banks with poor liquidity. In
addition, the more concentration on Vietnamese banking industry is, the more
Vietnam's economy growth will be, and high inflation will help banks operating in
Vietnam achieve a higher interest rate spread. The quantitative results in the study
can provide suggestions to commercial banks on capital mobilization, credit output,
and managing the balance of factors: credit risk, scale, cost, operations, profits and
liquid assets to optimize interest rate spread, which is one of the indicators to
evaluate the performance of banks in income growth.

Key words: Interest rate spread, bank commercial, level of industry concentration,
bank size.


1

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
1.1 Lý do chọn đề tài.
Cũng như các doanh nghiệp khác, ngân hàng phải có các khoản tài sản để
đưa vào hoạt động kinh doanh và tạo ra lợi nhuận. Sự tồn tại bền vững của bất kỳ tổ
chức tài chính nào với mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận đều gắn liền với khả năng sinh

chi phí nhân viên càng cao; chi phí hoạt động càng cao; nắm giữ nhiều tài sản rủi ro;
năng lực cạnh tranh càng lớn; nền kinh tế tăng trưởng càng cao; lãi suất ngắn hạn và
lãi suất dài hạn càng cao thì sẽ làm gia tăng chênh lệch thu nhập ròng của các ngân
hàng trong mẫu nghiên cứu. Hay như Dumicic và Ridzak (2013) nghiên cứu các yếu
tố quyết định chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng ở các quốc gia thuộc khu
vực Trung và Đông Âu cho thấy: các ngân hàng có chi phí hoạt động càng lớn; thu
nhập ngoài lãi càng nhiều; nắm giữ càng nhiều tài sản thanh khoản; rủi ro tín dụng
càng cao; lãi suất liên ngân hàng càng cao thì sẽ làm giảm mức chênh lệch thu nhập
ròng của các ngân hàng. Năm 2018, Mwamtambulo và Ntulo nghiên cứu các yếu tố
ảnh hưởng đến chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng ở Tanzania cho thấy
rằng, khi các ngân hàng thu được thu nhập ngoài lãi càng lớn thì sẽ làm giảm mức
chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng.
Nhìn chung, có rất nhiều yếu tố tác động đến chênh lệch thu nhập ròng của
ngân hàng. Sự tác động của các nhân tố đó có thể làm tăng hoặc giảm chênh lệch
thu nhập ròng của NHTM tại các quốc gia khác nhau. Ở Việt Nam, mặc dù hiện nay
nguồn thu của các ngân hàng đã được đa dạng hóa từ các nguồn thu nhập ngoài lãi
cho vay như kinh doanh ngoại hối, phí. Tuy nhiên, thu nhập từ lãi cho vay vẫn
chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng cơ cấu thu nhập của các NHTM, trên 70% tổng
thu nhập của các NHTM (Nguyễn Minh Sáng và các cộng sự, 2014). Vì vậy, việc
nghiên cứu về chênh lệch thu nhập ròng cũng như các yếu tố tác động đến chênh
lệch thu nhập ròng là rất quan trọng, từ đó có thể đánh giá tính hiệu quả trong hoạt
động kinh doanh, khả năng quản lý nợ và tài sản của các NHTM Việt Nam giai đoạn
từ năm 2005 đến năm 2017. Các nhà kinh tế học cho rằng, một mức chênh lệch thu
nhập ròng cao đóng vai trò cản trở việc mở rộng trung gian tài chính cần thiết cho
sự tăng trưởng, phát triển của một nền kinh tế. Tuy nhiên, một mức chênh lệch thu
nhập ròng cao còn cho thấy ngân hàng hoạt động hiệu quả trong tăng


3


thanh khoản; lợi nhuận ngân hàng; quy mô ngân hàng; chi phí hoạt động; mức độ
tập trung ngành ngân hàng; tăng trưởng kinh tế và lạm phát.
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Luận văn phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chênh lệch thu nhập ròng của
25 NHTM tại Việt Nam trong giai đoạn 2006 – 2017 dựa trên dữ liệu là dạng dữ
liệu bảng và để tránh nội sinh tồn tại trong mô hình nghiên cứu, tác giả sử dụng
phương pháp ước lượng GMM hệ thống 2 bước để hồi quy phương trình nghiên
cứu.
1.5 Bố cục
Luận văn bao gồm 5 chương:
Chương 1: Giới thiệu. Trong chương này Luận văn cứu trình bày lý do
chọn đề tài, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu đồng thời đưa ra phương pháp
nghiên cứu và ý nghĩa mà đề tài mang lại.


5

Chương 2:Tổng quan các nghiên cứu trước. Luận văn giới thiệu tổng quan
lý thuyết về các thước đo khả năng sinh lợi của các ngân hàng: ROE, ROA và chênh
lệch thu nhập ròng. Sau đó Luận văn tiến hành tổng quan các yếu tố tác động chênh
lệch thu nhập ròng thông qua bằng chứng thực nghiệm trước đây tại các quốc gia.
Cuối cùng, Luận văn tóm tắt các nghiên cứu về các yếu tố và sự tác động tuơng
quan của chúng với chênh lệch thu nhập ròng của ngân hàng.
Chương 3: Phương pháp nghiên cứu. Chương này Luận văn thể hiện quy
trình thực hiện, mô hình nghiên cứu bao gồm các yếu tố nào, kỳ vọng tương quan
của các yếu tố đó như thế nào? Đồng thời trình bày dữ liệu nghiên cứu, cách đo
lường các biến số và phương pháp mà Luận văn dùng để ước lượng mô hình nghiên
cứu.
Chương 4: Kết quả nghiên cứu. Trước khi tiến hành ước lượng ảnh hưởng
của các yếu tố đến chênh lệch thu nhập ròng, đề tài thực hiện thống kê mô tả các



7

CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
2.1 Thước đo khả năng sinh lời của ngân hàng - chênh lệch thu nhập ròng
Đo lường khả năng sinh lợi của một ngân hàng có nhiều thước đo. Cũng như
nhiều doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khác, tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở
hữu (ROE) và tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản (ROA) cũng là hai chỉ số tiêu biểu
dùng để đánh giá khả năng sinh lợi của ngân hàng.
ROA là chỉ số lợi nhuận cho biết lợi nhuận ròng ngân hàng đạt được từ một
trăm đồng đầu tư vào tổng tài sản.
ợ

=

ổ

ℎ ậ
à

ả

ó ì ℎ

ò

100%

â

sinh thêm nhiều hoạt động kinh doanh khác như kinh doanh chứng khoán, công cụ
phái sinh, dịch vụ bảo lãn, giao dịch ngoại hối…. Tuy nhiên, phải nhấn mạnh rằng,
huy động vốn từ tiền gửi khách hàng và cho vay luôn là hoạt động chính đem về
doanh thu chính cho ngân hàng xuyên suốt từ trước đến nay, cho nên Chênh lệch
thu nhập ròng mới là chỉ số đặc trưng đánh giá khả năng sinh lời của ngân hàng.
Có nhiều định nghĩa khác nhau về chênh lệch thu nhập ròng của ngân hàng
trong các bài nghiên cứu trên thế giới. Như trong bài nghiên cứu của Chirwa và
Mlachila (2004), tác giả đã chỉ rõ có đến sáu định nghĩa khác nhau về chênh lệch
thu nhập ròng của các ngân hàng trong phân tích kinh tế. Chúng có thể được phân
thành hai nhóm: hướng tiếp cận hẹp và hướng tiếp cận rộng. Theo đó, Brock và
Rojas-Suarez (2000) phân biệt giữa định nghĩa hẹp và rộng về chênh lệch thu nhập
ròng bằng cách loại trừ hoặc bao gồm các khoản phí và hoa hồng liên quan đến các
giao dịch cho vay và tiền gửi. Việc bao gồm các khoản phí và hoa hồng phản ánh
toàn bộ chi phí ngân hàng phải trả cho người gửi tiền và thu nhập ngân hàng có
được từ người đi vay. Dựa vào đó, bài Luận văn sử dụng hai cách định nghĩa về
chênh lệch thu nhập ròng trong phân tích như sau:
Định nghĩa theo hướng tiếp cận rộng:
(1)
ℎê ℎ ệ ℎ ℎ

ℎậ

ò

=
∑ à

ả sinh ã

Thu nhập từ lãi thuần (TNLT) là tổng thu nhập lãi từ các khoản cho vay


∑

ề

ử

=

Xét về góc độ kinh tế, đối với hầu hết các ngân hàng, chênh lệch thu nhập
ròng đại điện cho một phần quan trọng trong thu nhập hoạt động. Chênh lệch thu
nhập ròng tăng cho thấy các ngân hàng quản trị tài sản tốt. Ngược lại chênh lệch thu
nhập ròng có xu hướng thấp cho thấy lợi nhuận ngân hàng đang bị co hẹp.
Xét về góc độ lợi ích xã hội, chênh lệch thu nhập ròng ở mức nào là tốt, mức
nào là xấu vẫn còn là vấn đề cần phải làm rõ (Doliente,2005). Một mức chênh lệch
thu nhập ròng thấp có thể cho thấy sự cạnh tranh hoạt động hiệu quả của ngân hàng.
Tuy nhiên nếu một môi trường kinh tế mà các ngân hàng yếu kém được phép hoạt
động và thực hiện chiến lược cấp tín dụng với lãi suất cho vay thấp để tăng thị phần
thì tỷ lệ chênh lệch thu nhập ròng thấp chưa thể khẳng định là tốt. (Doliente, 2005).
Tóm lại, điểm quan trọng của tất cả các mô hình đều nhấn mạnh rằng, tồn tại
một mức chênh lệch thu nhập ròng tối ưu khi các ngân hàng đối mặt với rủi ro kinh
tế, sự cạnh tranh của các ngân hàng trong thị trường mà ngân hàng đang hoạt động,
và khẩu vị rủi ro của các nhà quản trị ngân hàng (Hanweck và Ryu, 2005).
2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến chênh lệch thu nhập ròng
Angbazo (1997) nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến chênh lệch thu nhập
ròng của các ngân hàng ở Mỹ bằng cách phân tích dữ liệu dạng bảng của 286
NHTM có tổng tài sản từ 1 tỷ USD trở lên từ năm 1989 đến năm 1993. Trong
nghiên cứu này, chênh lệch thu nhập ròng được đo lường bởi chênh lệch giữa thu
nhập lãi thuần trên tổng tài sản. Bên cạnh đó, nghiên cứu sử dụng các yếu tố độc lập
về đặc điểm ngân hàng gồm: rủi to tín dụng; rủi ro phá sản; rủi ro lãi suất; rủi ro

chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng trong mẫu nghiên cứu. Bên cạnh đó,
quy mô và chi phí hoạt động của ngân hàng được tìm thấy có mối tương quan âm
với chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng ở mức ý nghĩa thống kê 10%. Điều
này cho thấy rằng các ngân hàng có quy mô càng lớn và chi phí hoạt động càng cao
sẽ càng giảm mức chênh lệch thu nhập ròng của họ.
Gunter và các cộng sự (2013) nghiên cứu các yếu tố quyết định chênh lệch
thu nhập ròng của các ngân hàng ở Áo bằng cách phân tích dữ liệu dạng bảng với
1011 NHTM từ năm 1996 đến năm 2012. Trong nghiên cứu này, tương tự như hai


11

nghiên cứu trên chênh lệch thu nhập ròng được đo lường bởi chênh lệch giữa thu
nhập lãi thuần trên tổng tài sản. Bên cạnh đó, nghiên cứu sử dụng các yếu tố độc
lập: (1) các đặc điểm ngân hàng bao gồm dư nợ cho vay; tiền gửi khách hàng; thu
nhập từ phí và dịch vụ; chi phí nhân viên; chi phí hoạt động khác; vốn cấp 1; tài sản
có trọng số rủi ro; rủi ro tín dụng; năng lực cạnh tranh và (2) các đặc điẻm ngành và
kinh tế vĩ mô bao gồm: tăng trưởng kinh tế; lạm phát; lãi suất ngắn hạn và lãi suất
dài hạn. Ở đây tác giả sử dụng phương pháp hồi quy OLS và FGLS và tìm thấy
rằng: dư nợ cho vay; chi phí nhân viên; chi phí hoạt động khác; tài sản có trọng số
rủi ro; năng lực cạnh tranh; tăng trưởng kinh tế; lãi suất ngắn hạn và lãi suất dài hạn
có mối tương quan dương với chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng ở mức ý
nghĩa 10%. Kết quả này phản ánh rằng các ngân hàng có năng lực cạnh tranh càng
lớn; cho vay càng nhiều; chi phí nhân viên càng cao; chi phí hoạt động khác càng
cao; nắm giữ nhiều tài sản rủi ro; tăng trưởng kinh tế càng cao; lãi suất ngắn hạn
càng cao và lãi suất dài hạn càng cao thì sẽ làm gia tăng chênh lệch thu nhập ròng
của các ngân hàng trong mẫu nghiên cứu. Bên cạnh đó, tiền gửi khách hàng; thu
nhập từ phí và dịch vụ; vốn cấp 1; rủi ro tín dụng và lạm phát được tìm thấy có mối
tương quan âm với chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng ở mức ý nghĩa
thống kê 10%. Điều này cho thấy rằng các ngân hàng có tiền gửi khách hàng càng

Phương pháp hồi quy OLS được sử dụng trong mô hình nghiên cứu của bài nghiên
cứu và tìm thấy rằng, chi phí hoạt động; thu từ phí và dịch vụ có mối tương quan
dương với chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng ở mức ý nghĩa 10%. Kết quả
này phản ánh rằng các ngân hàng có chi phí hoạt động càng cao; thu từ phí và dịch
vụ càng lớn thì sẽ làm gia tăng chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng trong
mẫu nghiên cứu. Bên cạnh đó, biến giả đại diện ngân hàng nước ngoài được tìm
thấy có mối tương quan âm với chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng ở mức
ý nghĩa thống kê 10%. Điều này cho thấy rằng các ngân hàng nước ngoài thì có mức
chênh lệch thu nhập ròng thấp hơn các ngân hàng nội địa. Ngoài ra các yếu tố khác
không tác động đáng kể đến chênh lệch thu nhập ròng.
Dabla – Norris và Floerkemeier (2007) nghiên cứu các yếu tố quyết định
chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng ở Armenia bằng cách phân tích dữ liệu
dạng bảng với 20 NHTM từ năm 2002 đến năm 2006. Trong nghiên cứu này, chênh


13

lệch thu nhập ròng được đo lường : (1) chênh lệch giữa thu nhập từ lãi trên cho vay
và chi phí từ lãi trên tiền gửi khách hàng và (2) tỷ lệ thu nhập lãi thuần trên tổng tài
sản. Bên cạnh đó, nghiên cứu sử dụng các yếu tố độc lập: (1) các đặc điểm ngân
hàng bao gồm chi phí hoạt động; quy mô ngân hàng; thu nhập ngoài lãi; vốn an
toàn; lợi nhuận; thanh khoản; tiền gửi khách hàng và (2) các đặc điểm ngành và
kinh tế vĩ mô bao gồm mức độ tập trung ngành; tăng trưởng kinh tế; lạm phát; lãi
suất thị trường liên ngân hàng; sự thay đổi trong tỷ giá hối đoái. Bài nghiên cứu này
sử dụng phương pháp hồi quy OLS và tìm thấy rằng chi phí hoạt động; lợi nhuận;
mức độ tập trung ngành; tăng trưởng kinh tế; lãi suất thị trường liên ngân hàng và
sự thay đổi trong tỷ giá hối đoái có mối tương quan dương với chênh lệch thu nhập
ròng của các ngân hàng ở mức ý nghĩa 10%. Kết quả này phản ánh rằng các ngân
hàng có chi phí hoạt động càng cao; lợi nhuận càng lớn; ngành ngân hàng càng tập
trung; nền kinh tế càng tăng trưởng; lãi suất thị tường liên ngân hàng càng cao và tỷ

Maudos và Solis (2009) nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng chênh lệch thu
nhập ròng của các ngân hàng ở Mexico bằng cách phân tích dữ liệu dạng bảng với
43 NHTM từ năm 1993 đến năm 2005. Trong nghiên cứu này, chênh lệch thu nhập
ròng được đo lường bởi tỷ lệ thu nhập lãi thuần trên tổng tài sản. Bên cạnh đó,
nghiên cứu sử dụng các biến độc lập: (1) các đặc điểm ngân hàng bao gồm năng lực
cạnh tranh; chi phí hoạt động; rủi ro tín dụng; vốn chủ sở hữu; rủi ro thị trường; quy
mô ngân hàng; thu nhập ngoài lãi; thanh khoản; chất lượng quản trị; dư nợ cho vay
và (2) các đặc điểm kinh tế vĩ mô bao gồm tăng trưởng kinh tế và lạm phát. Hơn thế
nữa, nghiên cứu sử dụng phương pháp hồi quy GMM và tìm thấy rằng năng lực
cạnh tranh; chi phí hoạt động; vốn chủ sở hữu; rủi ro tín dụng; rủi ro thị trường;
thanh khoản có mối tương quan dương với chênh lệch thu nhập ròng của các ngân
hàng ở mức ý nghĩa 10%. Kết quả này phản ánh rằng các ngân hàng có năng lực
cạnh tranh càng cao; chi phí hoạt động càng lớn; vốn chủ sở hữu càng cao; rủi ro tín
dụng càng lớn; rủi ro thị trường càng lớn và nắm giữ càng nhiều tài sản thanh khoản
thì sẽ làm gia tăng chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng trong mẫu nghiên
cứu. Bên cạnh đó, chất lượng quản trị, thu nhập ngoài lãi và dư nợ cho vay được tìm
thấy có mối tương quan âm với chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng ở mức
ý

nghĩa thống kê 10%. Điều này cho thấy rằng các ngân hàng càng có chất lượng

quản trị càng tốt; thu nhập ngoài lãi càng cao và dư nợ cho vay càng nhiều thì sẽ


15

làm giảm mức chênh lệch thu nhập ròng của các ngân hàng. Các yếu tố còn lại
không có tác động đáng kể đến chênh lệch thu nhập ròng.
Dumicic và Ridzak (2013) nghiên cứu các yếu tố quyết định chênh lệch thu
nhập ròng của các ngân hàng ở các quốc gia thuộc khu vực Trung và Đông Âu bằng