Những vấn đề lý luận chung về kinh tế tư nhân ở nước ta
I - Bản chất, vai trò của kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta
1. Quá trình phát triển, đổi mới tư duy về vị trí, vai trò của kinh tế tư
nhân trong phát triển kinh tế ở nước ta
Với những thành tựu thu được sau hơn 20 năm đổi mới đã chứng minh
tính đúng đắn của Đảng trong việc không ngừng đổi mới nhận thức, quan điểm,
chính sách về vấn đề sở hữu và các thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên
Chủ nghĩa xã hội ở nước ta.
Trước đây, trên phương diện lý luận, chúng ta thừa nhận nền kinh tế
trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội có nhiều thành phần, nhưng trên thực
tế cũng như trong hành động không thực sự thừa nhận nền kinh tế nhiều thành
phần. Nền kinh tế được chia thành : kinh tế xã hội chủ nghĩa (gồm kinh tế quốc
doanh và kinh tế tập thể) và kinh tế phi xã hội chủ nghĩa (gồm kinh tế tư bản tư
nhân, kinh tế cá thể, tiểu chủ…). Với chủ trương sớm xây dựng và phát triển
kinh tế xã hội chủ nghĩa chiếm tỷ trọng lớn trong lĩnh vực sản xuất và lưu thông
bằng làn sóng quốc doanh hoá, tập thể hoá thông qua các biện pháp hành chính
là chủ yếu. Các thành phần kinh tế phi XHCN thì bị ngăn cấm không cho phát
triển, bị thu hẹp dần, cải tạo và dần bị xoá bỏ… Trong khi kinh tế quốc doanh
và kinh tế tập thể, bên cạnh những thành tích đóng góp vào công cuộc bảo vệ
xây dựng miền Bắc XHCN và giải phóng miền Nam thống nhất đất nước thì các
khu vực này ngày càng bộc lộ những yếu kém, làm cho tình trạng trì trệ, kém
phát triển và khủng hoảng kinh tế - xã hội tăng lên và dẫn đến công cuộc đổi
mới từ năm 1986.
Sự nghiệp đổi mới, trong đó có đổi mới kinh tế do Đảng ta khởi xướng và
lãnh đạo đã thừa nhận trên cả lý luận và thực tiễn của nền kinh tế nhiều thành
phần trong thời kỳ quá độ lên CNXH, trong đó có kinh tế tư nhân.
Đại hội lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (12-1986), sau khi phê
phán “những biểu hiện nóng vội muốn xoá bỏ ngay các thành phần kinh tế phi
XHCN, nhanh chóng biến kinh tế tư bản tư nhân thành quốc doanh”, mắc bệnh
“chủ quan, duy ý chí, giản đơn hoá”, “chưa thật sự thừa nhận những quy luật

vốn), đăng ký kinh doanh và hoạt động theo quy định của pháp luật. Trong
khuôn khổ pháp luật, chủ doanh nghiệp của tư nhân có quyền tự do kinh doanh
và chủ động trong mọi hoạt động kinh doanh (trừ một số ngành nghề mà pháp
luật cấm sản xuất kinh doanh) và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về hoạt
động sản xuất kinh doanh của mình. Quyền sở hữu về tư liệu sản xuất, quyền
thừa kế về vốn, tài sản và các quyền và lợi ích hợp pháp khác của chủ doanh
nghiệp tư nhân, các thành viên công ty được Nhà nước bảo hộ theo pháp luật.
Ở nước ta hiện nay đang có nhiều cách lý giải khác nhau về kinh tế tư
nhân : Có người cho kinh tế tư nhân đồng nghĩa với kinh tế tư bản tư nhân, có
người lại đồng nhất kinh tế tư nhân với kinh tế ngoài quốc doanh. Quan điểm
hiện nay của Đảng Cộng sản Việt Nam nêu ở Hội nghị Trung ương 5 khoá IX (3
– 2002) : “kinh tế tư nhân gồm kinh tế cá thể, tiểu chủ và khuyến khích tư bản
tư nhân hoạt động dưới hình thức hộ kinh doanh cá thể và các loại hình doanh
nghiệp tư nhân…” Như vậy, do chưa có sự thống nhất chung nên đến nay vẫn
có thể hiểu khái niệm kinh tế tư nhân qua các cấp độ khác nhau :
- Theo cấp độ khái quát nhất : kinh tế tư nhân là khu vực kinh tế nằm
ngoài quốc doanh (ngoài khu vực kinh tế nhà nước), bao gồm các doanh nghiệp
trong và ngoài nước, trong đó tư nhân nắm trên 50% vốn đầu tư.
- Theo cấp độ hẹp hơn : kinh tế tư nhân gồm kinh tế cá thể, tiểu chủ và
kinh tế tư bản tư nhân.
Do có những quan niệm khác nhau về kinh tế tư nhân nên số liệu thống
kê về loại hình kinh tế này cũng rất khác nhau, khó theo một hệ thống nhất quán
theo các năm. Nhưng có thể khái quát chung về khái niệm kinh tế tư nhân như
sau :
Kinh tế tư nhân là loại hình kinh tế dựa trên sở hữu tư nhân về tư liệu sản
xuất và tương ứng với phương thức quản lý, phân phối phù hợp với hình thức sở
hữu đó.
2.2. Bản chất của kinh tế tư nhân
Bản chất của các thành phần kinh tế do quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất
quyết định. Kinh tế tư nhân dựa trên quan hệ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất,

3. Các loại hình kinh tế tư nhân
Kinh tế tư nhân được hình thành trên cơ sở sở hữu tư nhân về tư liệu sản
xuất. Sở hữu tư nhân được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, đan xen
nhau từ đó hình thành nhiều loại hình tổ chức kinh tế tư nhân khác nhau.
Kinh tế tư nhân bao gồm : các hộ kinh doanh cá thể, tiểu chủ và doanh
nghiệp tư nhân. Luật doanh nghiệp đã được Quốc hội nước Cộng hoà XHCN
Việt Nam khoá IX, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 29/11/2005 đã quy định việc
thành lập, tổ chức quản lý và hoạt động của các loại hình doanh nghiệp:
- Công ty trách nhiệm hữu hạn : công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành
viên trở lên và công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên
- Công ty cổ phần
- Công ty hợp danh
- Doanh nghiệp tư nhân
- Nhóm công ty
3.1. Các hộ sản xuất kinh doanh cá thể tiểu chủ
Địa bàn, ngành nghề hoạt động của loại hình này chủ yếu chuyên sản
xuất nông, lâm, ngư nghiệp có tính chất tự sản, tự tiêu, buôn bán nhỏ. Chủ yếu
là sử dụng lao động của gia đình, quy mô nhỏ, vốn ít. Nhưng hiện nay có một số
lượng lớn hộ sản xuất kinh doanh đang hoạt động nên có một vị trí quan trọng
trong khu vực kinh tế tư nhân.
Đối với một số hộ sản xuất kinh doanh ở quy mô lớn hơn như trang trại,
nuôi trồng thuỷ sản, … có thể thuê mướn thêm lao động.
3.2. Công ty trách nhiệm hữu hạn
3.2.1. Công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên
Công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên là doanh nghiệp trong
đó :
- Thành viên có thể là tổ chức, cá nhân; số lượng thành viên không vượt
quá năm mươi
- Thành viên không chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản
khác của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn cam kết góp vào doanh

Doanh nghiệp tư nhân không được phát hành bất kỳ loại chứng khoán
nào.
Mỗi cá nhân chỉ được phép thành lập một doanh nghiệp tư nhân.
3.6. Nhóm công ty
Nhóm công ty là tập hợp các công ty có mối quan hệ gắn bó lâu dài với
nhau về lợi ích kinh tế, công nghệ, thị trường và các dịch vụ kinh doanh khác.
Nhóm công ty bao gồm các hình thức sau :
- Công ty mẹ - công ty con
- Tập đoàn kinh tế
- Các hình thức khác
4. Tính tất yếu khách quan tồn tại và phát triển kinh tế tư nhân ở nước ta
Phát triển kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN
là một xu hướng tất yếu, một chủ trương đúng đắn và nhất quán của Đảng. Bởi
vì :
- Trong xã hội có giai cấp, sở hữu tư nhân và kinh tế tư nhân luôn mang
trong nó một động lực mạnh mẽ - động lực cá nhân, một thuộc tính tồn tại lâu
dài với đời sống con người và xã hội loài người. Việc theo đuổi lợi ích thiết thân
của bản thân con người trong thời đại hiện nay vẫn chưa thể mất đi, do đó, nó
đòi hỏi phải hình thành một cơ chế vừa có thể kích thích con người, vừa có thể
thực hiện mục tiêu xã hội. Đó chính là cơ chế thị trường cùng với sự tồn tại
khách quan của các hình thức sở hữu đa dạng, trong đó sở hữu tư nhân và tương
ứng với nó là thành phần kinh tế tư nhân được coi là động lực quan trọng của sự
phát triển.
Nếu so sánh đối chiếu với các hình thức sở hữu khác, thì các nhà kinh tế
học đã thừa nhận rằng, trong nền kinh tế thị trường, sở hữu tư nhân về tư liệu
sản xuất là hình thức sở hữu phù hợp hơn cả.. Quan hệ sở hữu tư nhân về tư liệu
sản xuất đã xác định được quan hệ hàng hoá, xác định được quan hệ lợi ích
được thực hiện trong hàng hoá bởi một đặc trưng chủ yếu của nền kinh tế thị
trường là thừa nhận lợi ích cá nhân. Thực tế cho thấy, nếu không có sự giao
dịch, chuyển nhượng tài sản giữa các doanh nghiệp, giữa các cá nhân sản xuất