TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT
KHOA SƯ PHẠM

-------------------------

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN
THAM GIA CUỘC THI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU
KHOA HỌC NĂM HỌC 2019 -2020

ĐỀ TÀI
BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG KHÁI
QUÁT HÓA CHO TRẺ 5-6 TUỔI TRONG HOẠT
ĐỘNG LÀM QUEN VỚI TOÁN TẠI TRƯỜNG
MẦM NON TRÀ MY THÀNH PHỐ THỦ DẦU
MỘT
NHÓM NGÀNH: KHOA HỌC GIÁO DỤC
Nhóm sinh viên thực hiện:
Trịnh Tú Lệ
Nguyễn Thị Ngọc Hà
Trần Thị Ngọc Nhi
GVHD: Đỗ Thị Quỳnh Ngọc
NĂM HỌC: 2019– 2020

1


UBND TỈNH BÌNH DƯƠNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT
THUYẾT MINH ĐỀ TÀI
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN
Năm Học 2019 - 2020

Đơn vị công tác (Khoa, Phòng): Khoa sư phạm
Địa chỉ nhà riêng:
Điện thoại nhà riêng:
Di động: 0905784488
E-mail:
8. Nhóm sinh viên thực hiện đề tài:
2


Sinh viên chịu trách nhiệm chính: (Họ tên, email, điện thoại)
Họ và tên: Trịnh Tú Lệ
Email:
Số điện thoại: 0327568601
Các thành viên tham gia đề tài( Không quá 4 người):
TT
1

2

3

Họ và Tên

Lớp, Khóa

Trịnh Tú Lệ

Khoa Sư phạm, Khóa 2018-2022

Nguyễn Thị Ngọc Hà


4


CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT
HTBT:

Hình thành biểu tượng

KQH:

Khái quát hóa

MĐ:

Mức độ

5


MỤC LỤC
Phần, chương, mục

Trang

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

1


4

8. Đóng góp mới của đề tài

4

9. Cấu trúc của đề tài

4

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề

5

1.2. Một số khái niệm cơ bản

8

1.2.1. Khái quát hóa

8

1.2.2 Khả năng; khả năng khái quát hóa

13

1.2.3 Phát triển khả năng khái quát hóa cho trẻ 5 – 6 tuổi



CỦA TRẺ 5-6 TUỔI

TRONG HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG TOÁN

2.1 Khái quát về quá trình điều tra thực trạng

29

2.1.1 Mục đích điều tra thực trạng

29

2.1.2 Đối tượng điều tra thực trạng

29

2.1.3 Nội dung điều tra thực trạng

29

2.1.4 Phương pháp điều tra thực trạng

29

2.2 Kết quả điều tra thực trạng

31

2.2.1. Nhận thức của giáo viên về phát triển khả năng KQH cho


3.2 Một số biện pháp.

49

3.3 Thiết kế một số giáo án HTBT toán cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi

54

nhằm phát triển khả năng khái quát hóa
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

1. Kết luận

69

2. Kiến nghị

70
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
7


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Thế kỷ XXI với sự thay đổi mạnh mẽ của xã hội để tiếp thu một nền văn
minh phát triển cao, đó là nền văn minh trí tuệ, trong đó con người đứng
ở vị trí trung tâm. Trong nền văn minh ấy trình độ khoa học phát triển
cao cùng với sự bùng nổ thông tin, đòi hỏi con người phải có những

8


Từ kiến thức chuyên môn đã được đào tạo kết hợp với việc tiếp thu
phương pháp giáo dục tiên tiến hiện đại tôi đã chắt lọc và đưa ra sáng
kiến kinh nghiệm “Một số biện pháp phát triển khả năng khái quát hóa
cho trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động làm quen với toán”.
2. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển khả năng khái quát hóa
cho trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động làm quen với toán. Từ đó, đề xuất một số
biện pháp nhằm góp phần phát triển khả năng KQH cho trẻ ở lứa tuổi này.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu
- Khả năng khái quát hóa của trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động làm quen với
toán
3.2. Đối tượng nghiên cứu
- Biện pháp phát triển khả năng khái quát hóa cho trẻ 5-6 tuổi trong hoạt
động làm quen với toán
4. Phạm vi nghiên cứu
- Nghiên cứu sự phát triển khả năng KQH của trẻ 5-6 tuổi trong hoạt động
làm quen với toán ở trường mầm non Trà My trên địa bàn thành phố Thủ Dầu
Một.
- Đề xuất một số biện pháp phát triển khả năng KQH cho trẻ 5-6 tuổi trong
hoạt động này.
5. Giả thuyết khoa học
- Nếu xây dựng và vận dụng các biện pháp một cách khoa học, hợp lý trên
cơ sở đặc điểm lứa tuổi và đặc trưng của hoạt động làm quen với toán thì có thể
phát triển khả năng KQH cho trẻ 5-6 tuổi.
6. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận.

văn gồm có 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài
Chương 2: Thực trạng phát triển khả năng khái quát hóa của trẻ 5-6
tuổi trong hoạt động làm quen với toán.
10


Chương 3: Một sô biện pháp phát triển khả năng khái quát hóa cho
trẻ 5 – 6 tuổi trong hoạt động làm quen với toán.
Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
1.1.1. Những công trình nghiên cứu khái niệm khái quát hóa của trẻ
5-6 tuổi trên thế giới
Khái quát hóa là một năng lực đặc thù của tư duy con người. Nó giữ một
vị trí quan trọng trong quá trình lĩnh hội hệ thống các biểu tượng chung, các ký
hiệu, ngôn ngữ và các khái niệm. Do đó, KQH có vai trò quan trọng trong hoạt
động của con người nói chung cũng như trong việc giúp trẻ chiếm lĩnh những
khái niệm khoa học ở trường phổ thông. Vì vậy, việc nghiên cứu vấn đề tư duy
và khái quát hóa của trẻ em được rất nhiều nhà tâm lý học quan tâm không chỉ
ở Việt Nam mà còn ở cả trên toàn thế giới.
Đại diện cho tâm lý học phương Tây:
* J.Piaget (1896-1980) - nhà tâm lý học người Thụy Sĩ. Ông đã có những
đóng góp to lớn trong việc tìm hiểu quá trình phát triển trí tuệ của trẻ. Ông là
người đề ra thuyết “Thao tác trí tuệ” và các giai đoạn phát triển nhận thức của
trẻ em và cho rằng: Tư duy của trẻ phát triển liên tục qua các giai đoạn và dựa
trên cơ sở của sự phát triển các thao tác tư duy. Ông đã chia quá trình phát triển
trí tuệ thành 4 giai đoạn như sau:
- Giai đoạn 1 (Từ sơ sinh đến 2 tuổi): Giai đoạn cảm giác - vận động (Giai

tập trong sự phát triển tư duy của trẻ. Trong đó, đặc biệt chú ý đến nội dung và
biện pháp phát triển tư duy dưới ảnh hưởng của luyện tập.
Nhà tâm lý học người Mỹ Gbeuner, ông đã nghiên cứu về tâm lý học trẻ em
và quá trình nhận thức. Ông mô tả sự phát triển trí tuệ giống như một quá trình
đi từ hành động thực tiễn đền các mẫu hình tượng và cuối cùng là đi đến các biểu
12


tượng. Trong tác phẩm “Tâm lý học nhận thức”, ông đã nghiên cứu khái quát
hóa và vai trò của nó ở các mức độ khác nhau trong hoạt động trí tuệ.
Trong khi đó, các nhà tâm lý học Đông Âu và Liên Xô (cũ) lại tiến hành
những nghiên cứu của mình theo 2 hướng chính:
Hướng 1: Nghiên cứu tư duy là nghiên cứu quá trình phân tích - tổng hợp,
đặc biệt mối quan hệ giưa chúng là khái quát hóa - trừu tượng hóa.
Hướng 2: Nghiên cứu tư duy như là một hệ thống với các thao tác nhập và
theo cơ chế nhập tâm.
Hai hướng trên trong tâm lý học sư phạm được thể hiên trong hai loại
nghiên cứu dạy học cụ thể:
- Thuyết hình thành khái niệm: những nhà nghiên cứu đại diên cho hướng
này như: D.N. Bogoia Vlenskyi, Na. Mentrinxlaia, L.Vzankov, Klannova ….
Theo hướng nghiên cứu này các tác giả cho rằng động lực quan trọng trong việc
phát triển trí tuệ của trẻ chính là sự nỗ lực tích cực vượt qua được khó khăn gặp
phải trong quá trình lĩnh hội các tri thức mới.
- Thuyết hình thành các thao tác trí tuệ: Đại diện cho thuyết này có các
nhà tâm lý học: A.L. Leonchep, P.A. Ganperi, L.X. Vugotxki…. Những nhà
nghiên cứu theo hướng này cho rằng: cách thức quan trọng để phát triển tư duy
trẻ em chính là việc điều khiển các giai đoạn hình thành thao tác tư duy bằng
con đường chuyển từ ngoài vào trong.
1.1.2. Những công trình nghiên cứu về khái quát hóa của trẻ ở Việt
Nam.

năng khái quát hóa cho trẻ thông qua các hoạt động có chủ đích như: Làm quen
với môi trường xung quanh, làm quen với đồ vật và thiên nhiên…. Nhưng vấn
đề về thực trạng khả năng khái quát hóa của trẻ mẫu giáo trong hoạt động HTBT
toán ít được quan tâm đúng mức.
1.2. Một số khái niệm cơ bản
1.2.1. Khái quát hóa
a. Khái niệm
14


Khái quát hóa được xác định là một quá trình tư duy và là một trong những
vấn đề tâm lý được nhiều người quan tâm nghiên cứu dưới nhiều góc độ và
được định nghĩa khác nhau:
Theo A.V.Daparoget: “KQH là việc hợp nhất trong ý nghĩ những sự vật
và hiện tượng của hiện thực có một số thuộc tính chung nào đó”.
Các tác giả Phạm Minh Hạc, Lê Khanh, Trần Trọng Thủy trong giáo trình
Tâm lý học: “KQH là quá trình con người dùng trí óc để hợp nhất nhiều đối
tượng khác nhau nhưng có chung những thuộc tính, liên hệ, quan hệ… nhất
định thành một nhóm, một loại”.
Tác giả Trần Thị Ngọc Trâm thì cho rằng: “KQH là một năng lực đặc thù
của tư duy con người, có vai trò quan trọng trong sự phát triển trí tuệ của mỗi
người. Đó là hình thức phản ánh những dấu hiệu và phẩm chất chung của các
sự vật và hiện tượng.”
Từ các khái niệm trên, chúng ta có thể rút ra khái niệm chung nhất như
sau: KQH là quá trình tư duy để nhận ra những dấu hiệu chung của một nhóm
sự vật, hiện tượng, từ đó đưa về một nhóm, loại và loại trừ những điểm khác
nhau giữa chúng đồng thời thể hiện chúng bằng ngôn ngữ.
b. Bản chất khái quát hóa
KQH là một quá trình mà trước tiên chủ thể phải tìm và xác định những
dấu hiệu chung giống nhau giữa các đối tượng để đưa chúng vào một nhóm hay

khái niệm.
KQH hình thành mối quan hệ đặc biệt từ đó mở ra các bản chất của các
đối tượng, dần dần đi đến cái chung của nhóm đối tượng.
Khác với các hình thức phản ánh các hiện tượng khách quan khác, KQH
phản ánh các đặc điểm và thuộc tính chung của các sự vật, hiện tượng trong
hiện thực khách quan, phản ánh các mối quan hệ nguồn gốc của một hệ thống
trọn vẹn nào đó. Kết quả là khái quát hóa giúp hình thành các khái niệm mà
theo L.X. Vưgotxki đã xác định thì khái quát hóa là một hành vi từ ngữ đặc biệt
16


của ý nghĩ. Còn V.V. Đavuwđop thì cho rằng khái quát hóa đã giúp tổng hợp
lại các dấu hiệu trừu tượng từ đó tạo nên khái niệm.
Như vậy, KQH là một thao tác tư duy phức tạp và diễn ra bằng con đường
phân tích, tổng hợp, so sánh để tìm ra những dấu hiệu chung giống nhau hay
bản chất của các sự vật, hiện tượng và tìm tên gọi để biểu đạt chúng. Phân tích,
so sánh, tổng hợp là các thao tác tư duy tham gia vào quá trình KQH và KQH
được coi là sự tồng hợp ở mức cao.
* Khái quát hóa là sản phẩm của tư duy.
KQH bao giờ cũng là hình thức phản ánh cái chung, cái giống nhau nào
đó được tách ra từ hai hay nhiều sự vật, hiện tượng riêng lẻ và liên kết lại thành
hệ thống trọn vẹn nào đó.
Những thuộc tính mà KQH phản ánh có thể là những thuộc tính giống
nhau theo dấu hiệu bề ngoài hoặc thuộc tính bản chất. Do vậy, những bản chất
thuộc tính đồng thời là thuộc tính chung cho một nhóm nào đó nhưng những
thuộc tính giống nhau chưa hẳn là thuộc tính bản chất. Việc tách những dấu hiệu
chung bản chất để liên kết các sự vật trên cơ sở loại bỏ các thuộc tính bên ngoài
không bản chất giúp trẻ lĩnh hội những khái niệm đơn giản, dễ dàng.
Như vậy, khái niệm là sự phản ánh khái quát toàn bộ một nhóm các đối
tượng giống nhau có dấu hiệu chung bản chất. Khái niệm không mang hình

niệm sơ đẳng ban đầu.
- Khái quát hóa lý luận (KQH nội dung) là: Quá trình chủ thể phát hiện và
tìm thấy những bản chất ẩn bên trong, các mối quan hệ mang tính quy luật của
sự vật, hiện tượng. KQH lý luận giúp cá nhân tiếp thu những khái niệm khoa
học.
Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng đặc điểm tư duy của trẻ mẫu giáo
gắn liền với việc lĩnh hội các tri thức kinh nghiệm, các khái niệm sơ đẳng ban
đầu. Vì vậy, KQH của trẻ chủ yếu là khái quát hóa kinh nghiệm, với kết quả
của nó là một sự phân loại nào đó.
18


Phân loại chính là đưa các sự vật, hiện tượng riêng lẻ thành một nhóm,
một loại dựa trên những dấu hiệu chung đã xác định trước đó.
Để quá trình KQH này (KQH kinh nghiệm) được diễn ra, chủ thể phải tiến
hành các thao tác sau:
- Trước tiên, chủ thể phải tìm và xác định những dấu hiệu chung, giống
nhau (bản chất hoặc không bản chất) giưa các đối tượng riêng lẻ và đưa chúng
vào một nhóm hay một loại dựa trên các dấu hiệu chung đó.
- Kế tiếp, là nhìn thấy các dấu hiệu chung đó ở một số đối tượng riêng lẻ
khác và xếp chúng vào một nhóm cho trước sao cho phù hợp.
Như vậy, trong KQH kinh nghiệm điều quan trọng đầu tiên là phải xác
định được dấu hiệu chung (bản chất hay không bản chất) của các đối tượng
được khái quát. Việc này được thực hiện dựa trên cơ sở của quá trình phân tích,
tổng hợp từng đối tượng khác nhau. Từ đó, chủ thể đối chiếu, so sánh tìm ra
những sự giống nhau và khác nhau giữa chúng. Sau đó, chủ thể trừu tượng hóa
chúng tức là dùng trí óc để gạt bỏ, loại ra những mặt, những phần, những dấu
hiệu riêng lẻ khác không cần thiết, chỉ giữ lại những yếu tố cần thiết. Cuối cùng,
chủ thể tiến hành thao tác KQH nghĩa là hợp nhiều đối tượng khác nhau thành
một nhóm theo những thuộc tính chung và thể hiện chúng bằng từ ngữ (đặt tên

củng cố và phát triển với gia tốc ngày càng cao hơn.
KQH của trẻ có đặc diểm là mang tính phiếm họa nhanh, có nghĩa là trẻ
hợp nhất các đối tượng giống nhau theo một cái gì đó cảm tính. Có thể thấy
nguyên nhân rõ nhất là do tư duy của trẻ còn mang nặng màu sắc trực quan cảm
tính và xúc cảm mạnh. Những dấu hiệu nào gây ấn tượng mạnh mẽ và đập ngay
vào mắt trẻ dễ làm cơ sở để trẻ hợp nhất chúng.
Một đặc điểm nổi bật khác nữa là quá trình khái quát hóa của trẻ chủ yếu
là khái quát hóa kinh nghiệm, do đặc trưng tư duy của trẻ mẫu giáo là thao tác
tư duy tổ hợp đơn giản. Trẻ dựa vào các biểu tượng đã có để liên kết và phân
loại các đối tượng theo nhiều dấu hiệu khác nhau. Trên cơ sở tích lũy kinh
nghiệm hoạt động mà trẻ hình thành được những khái niệm.
20


Như vậy, khả năng KQH của trẻ có được phải thông qua các thao tác tư
duy gắn liền với ngôn ngữ và KQH của trẻ mầm non của trẻ chủ yếu là KQH
kinh nghiệm và mang tính phiếm họa nhanh.
1.2.3 Sự phát triển khả năng khái quát hóa của trẻ 5 - 6 tuổi
KQH là một chỉ số quan trọng để đánh giá sự phát triển của trí tuệ của trẻ.
Khả năng KQH xuất hiện khi tư duy của trẻ đạt đến một mức độ nhất định nào
đó. Kết quả nghiên cứu của nhiều nhà khoa học đã chứng tỏ khả năng KQH có
từ lúc trẻ 2 - 3 tuổi và phát triển mạnh mẽ lúc trẻ 5 - 6 tuổi với các mức độ khác
nhau.
Đối với trẻ từ 2 - 3 tuổi, sự khái quát ban đầu của trẻ mang nét độc đáo,
riêng biệt. Đó là trẻ khái quát những điểm giống nhau bên ngoài, dễ đập vào
mắt của đối tượng và khái quát bằng hành động. Tức là khi quan sát các sự vật,
hiện tượng, trẻ chú ý những nét bên ngoài trực tiếp đập vào mắt đứa trẻ khái
quát những nét đó theo điểm giống nhau giữa chúng. Đầu tiên trẻ KQH những
dấu hiệu chung giống nhau (bên ngoài) về màu sắc, kích thước, tên gọi, tính
chất (cứng - mềm), chức năng, môi trường sống ở mức độ đơn giản của đối

- Khái quát các sự vật có ý nghĩa trên cơ sở chỉ nghĩa đúng bằng từ - tên gọi.
- Khái quát trên cơ sở tách một dấu hiệu chung cho các dấu hiệu chung
cho các đối tượng khác nhau, nhưng không phải là dấu hiệu bản chất.
- Khái quát trên cơ sở tính chất chung các dấu hiệu cơ bản được trẻ tách ra
trong các đối tượng khác nhau.
L.X. Vgotxki đã chỉ ra quá trình hình thành KQH ở trẻ mẫu giáo trong mối
quan hệ với sự phát triển ngôn ngữ diễn ra theo các cấp độ sau:
- Trình độ lộn xộn: Sự hình thành tổ hợp không hoàn chỉnh, hỗn độn, tách
một chùm đối tượng không liên quan với nhau về nguồn gốc bên trong và các
quan hệ giữa các bộ phận của nó (theo dấu hiệu ngẫu nhiên nào đó).
- Trình độ tổ hợp: Liên kết các đối tượng và các ấn tượng cụ thể về chúng
vào các nhóm. Các nhóm này gồm các đối tượng cụ thể liên kết với nhau dựa

22


trên cơ sở bổ sung cho nhau theo một dấu hiệu nào đó và tạo thành một thể trọn
vẹn.
- Trình độ tiền khái niệm: Lựa chọn, liên kết một nhóm đối tượng theo một
dấu hiệu chung nào đó.
- Trình độ khái niệm: Từ những hình ảnh và các mối liên hệ rời rạc, từ tư
duy tổ hợp, từ tiền khái niệm trên cơ sở sử dụng từ ngữ làm phương tiện hình
thành cấu trúc đặc thù gọi là khái niệm với nghĩa đích thực của từ này.
Theo L.X. Vưgotxki thì trình độ mới trong sự phát triển của KQH đạt được
bằng con đường cải tổ từ trình độ KQH trước đó, bằng con đường khái quát các
đối tượng đã được khái quát trong hệ thống trước đó.
L.Giunhicova đã đưa ra các giai đoạn của sự phát triển KQH của trẻ mẫu
giáo theo cơ chế chuyển dần vào trong như sau:
- Giai đoạn 1: Trẻ thực hiện các hành động khái quát thực tiễn nhưng chưa
nhận ra dấu hiệu chung, chưa tìm được từ ngữ biểu thị cho nhóm. Trong giai

sau đó theo loại đối tượng..
Dựa trên kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học, chúng ta có thể đưa ra
các mức độ phát triển KQH của trẻ mẫu giáo như sau:
- Mức độ 1: Thấp: Trẻ không biết thể hiện KQH trong cả hành động lẫn
lời nói.
- Mức độ 2: Trung bình: Trẻ biết thực hành phân loại, chia nhóm nhưng
chưa biết giải thích đúng sự giống nhau của các đối tượng trong một nhóm,
chưa biết dùng từ ngữ để gọi tên cho nhóm.
- Mức độ 3: Khá: Trẻ biết thực hành phân loại các sự vật theo dấu hiệu
chung, biết giải thích đúng sự giống nhau của các đối tượng trong một nhóm
nhưng chưa biết dùng từ ngữ để gọi tên chung cho nhóm.
- Mức độ 4: Tốt: Trẻ biết thực hành phân loại các sự vật theo dấu hiệu
chung, biết giải thích sự giống nhau của các đối tượng trong một nhóm và biết
sử dụng từ ngữ để gọi tên chung cho nhóm.
24


Các kết quả nghiên cứu trên còn cho thấy có thể đánh giá khả năng KQH
của trẻ mẫu giáo qua:
- Hành động chọn xếp các đối tượng riêng lẻ vào một nhóm (loại) theo dấu
hiệu chung nào đó.
- Khả năng biểu đạt dấu hiệu chung đó bằng ngôn ngữ.
Như vậy, khả năng KQH của trẻ là một trong các yếu tố đánh giá sự phát
triển tư duy của trẻ. Việc phát triển khả năng KQH là một việc làm cần thiết và
quan trọng đối với trẻ mẫu giáo. Nếu chúng ta tổ chức tốt việc phát triển khả
năng khái quát hóa ở trẻ 5 - 6 tuổi thì sẽ tạo nền tảng giúp trẻ phát triển tốt tư
duy lô gic, và tiếp thu tốt các môn học sau này ở trường phổ thông.
1.3 Hoạt động làm quen với toán cho trẻ 5-6 tuổi
1.3.1. Bản chất của hoạt động hình thành biểu tượng toán cho trẻ 5-6 tuổi
Trong cuộc sống hiện nay, việc hình thành các biểu tượng toán học cho trẻ