ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
----------

DƢƠNG NGỌC KIÊN

QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI HOẠT
ĐỘNG TÔN GIÁO TRÊN ĐỊA BÀN
THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Khoa học quản lý

Hà Nội, tháng 10/ 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
----------

DƢƠNG NGỌC KIÊN

QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI HOẠT
ĐỘNG TÔN GIÁO TRÊN ĐỊA BÀN
THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Khoa học quản lý
Đào tạo thí điểm

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Thanh Xuân


1.1. Cơ sở lý luận của quản lý nhà nƣớc về tôn giáo................................9
1.1.1. Những khái niệm.............................................................................9
1.1.2. Cơ sở pháp luật, mục đích, nội dung, phương pháp quản lý nhà
nước đối với các hoạt động tôn giáo.....................................................177
1.2. Khái lƣợc về các tôn giáo trên địa bàn thành phố Hà Nội...........244
1.2.1. Khái quát tình hình tôn giáo Thành phố Hà Nội......................244
1.2.2. Đường hướng hoạt động của các tôn giáo.................................277
* Tiểu kết chƣơng 1.................................................................................344
CHƢƠNG 2. THỰC TRẠNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI
VỚI HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC TÔN GIÁO TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH
PHỐ HÀ NỘI.............................................................................................. 355
2.1. Thực trạng hoạt động của các tôn giáo trên địa bàn thành phố Hà Nội
355
2.1.1. Cơ cấu tổ chức của các tôn giáo trên địa bàn Thành phố.........355
2.1.2. Thực trạng tín đồ các tôn giáo trên địa bàn Thành phố............399
2.1.3. Tình hình hoạt động của hàng ngũ chức sắc, chức việc tôn giáo
................................................................................................................ 455
2.1.4. Thực trạng cơ sở thờ tự của các tôn giáo...................................566
2.2. Công tác quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động tôn giáo trên địa bàn
thành phố Hà Nội.....................................................................................599
2.2.1. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo của cấp uỷ Đảng về tôn giáo..........599
2.2.2. Công tác phối hợp vận động quần chúng tôn giáo của hệ thống
dân vận, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị cơ sở................699
2.2.3. Công tác quản lý nhà nước đối với các hoạt động tôn giáo......777
2.2.4. Công tác đấu tranh chống địch lợi dụng tôn giáo.......................91


2.2.5. Thành tựu, hạn chế trong công tác quản lý nhà nước đối với hoạt
động tôn giáo trên địa bàn Hà Nội và nguyên nhân............................933
* Tiểu kết chƣơng 2.................................................................................988

Thanh Xuân, người hướng dẫn khoa học tận tình và chu đáo trong suốt quá trình
nghiên cứu và hoàn thành luận văn này.

Tôi xin trân trọng cảm ơn Trường Đại học KHXH&NV, Phòng Sau Đại học
đã giúp đỡ cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu để hoàn thành chương
trình Thạc sỹ này.
Xin gửi lời cảm ơn trân trọng đến các thầy, cô trong Khoa Khoa học quản lý,
Trường Đại học KHXH&NV đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học
tập.

Hà Nội, ngày 25 tháng 10 năm 2014
Tác giả

Dương Ngọc Kiên


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

UBND
CSVN
BHG
HĐMV
HĐGX
NXB
QLNN


PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Hà Nội với vị trí là Thủ đô, đồng thời là trung tâm chính trị - hành chính

hạng: cấp Quốc gia khoảng 1.200 di tích; cấp Thành phố khoảng 900 di tích.
Trong những năm gần đây, công tác quản lý nhà nước đối với các hoạt
động tôn giáo đã đáp ứng về cơ bản nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo
của chức sắc, nhà tu hành, tín đồ các tôn giáo trên địa bàn thành phố.
Tuy nhiên, bên cạnh đó, hoạt động của một số tổ chức tôn giáo, chức
sắc tôn giáo có nhiều diễn biến phức tạp, không tuân thủ các quy định của
pháp luật. Mặt khác, công tác quản lý nhà nước đối với các hoạt động tôn giáo
vẫn còn có một số hạn chế. Nhận thức của một bộ phận cán bộ, Đảng viên về
chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về tôn giáo còn có sự bất cập,
thiếu nhất quán tạo mâu thuẫn trong công tác quản lý, gây bức xúc trong nhân
dân và đồng bào có đạo.
Vì vậy, công tác quản lý nhà nước đối với các hoạt động tôn giáo cần
nhanh chóng được tổng kết, đánh giá chính xác thực trạng, rút ra những bài
học kinh nghiệm; từ đó, đề ra các chủ trương, giải pháp quản lý phù hợp, định
hướng hoạt động của các tôn giáo trên địa bàn Thành phố Hà Nội theo hướng
tuân thủ pháp luật, gắn bó, đồng hành cùng đất nước và dân tộc, góp phần ổn
định tình hình chính trị - tôn giáo tại Thủ đô. Đây là một đòi hỏi cấp bách cả
về lý luận và thực tiễn. Vì thế, tôi chọn đề tài: “Quản lý nhà nước đối với
hoạt động tôn giáo trên địa bàn Thành phố Hà Nội hiện nay” làm luận văn
tốt nghiệp của mình.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Từ trước đến nay, hoạt động của các tôn giáo và công tác quản lý hành
chính nhà nước đối với hoạt động trên tại địa bàn thành phố Hà Nội đã được
tiếp cận ở một số góc độ khác nhau trong một số xuất bản phẩm như:
-

Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam, PGS.TS

Nguyễn Đức Lữ (chủ biên), Nxb Tôn giáo (2007). Công trình đề cập đến chủ



GS.Đặng Nghiêm Vạn (2012), Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn

giáo ở Việt Nam, Nxb.Chính trị, là cuốn sách cung cấp những kiến thức căn
bản và quan trọng về lý luận tôn giáo học mác-xít đồng thời người đọc có thể
nhìn nhận được khái quát thực trạng một số tôn giáo ở Việt Nam.
-

GS.TS Đỗ Quang Hưng (2003) với hai cuốn sách: Nhà nước và giáo

hội và Bước đầu tìm hiểu mối quan hệ nhà nước và giáo hội, Nxb.Tôn giáo,

3


tác giả đã lý giải sâu sắc về vai trò, chức năng và mối quan hệ của nhà nước
thế tục đương đại đối với tổ chức giáo hội các tôn giáo và Vấn đề tôn giáo
trong cách mạng Việt Nam- lý luận và thực tiễn,Nxb Lý luận chính trị; Lê
Hữu Nghĩa và Nguyễn Đức Lữ (2003), Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và
công tác tôn giáo, Nxb Tôn giáo; PGS. TS Ngô Hữu Thảo- chủ nhiệm đề
tài(1998), Mối quan hệ giữa chính trị và tôn giáo trong thời kỳ mở rộng giao
lưu quốc tế và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở
nước ta hiện nay, đề tài khoa học cấp bộ; PGS. TS Hoàng Minh Đô- Chủ
nhiệm đề tài (2002), Đạo Tin lành ở Việt Nam-Thực trạng, xu hướng phát
triển và những vấn đề đặt ra hiện nay trong công tác lãnh đạo, quản lý, thuộc
đề tài độc lập cấp nhà nước,…
-

PGS.TS Hoàng Minh Đô (2007), Dòng tu Công giáo ở nước ta hiện


(Mục sư Bùi Hoành Thử), Kitô giáo ở Hà Nội (Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn
Hồng Dương), Giáo hội Phật giáo Việt Nam từ Đại hội đến Đại hội (19812012) (Văn phòng Hội đồng Trị sự - Giáo hội Phật giáo Việt Nam),
Về các đề tài khoa học, tiêu biểu có các công trình như Đổi mới nội dung,
phương pháp công tác vận động quần chúng tôn giáo, xây dụng cơ sở chính trị
Công giáo Hà Nội góp phần thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới thủ đô của
Ban Dân vận Thành ủy Hà Nội (1998); Đề tài khoa học: Hoạt động của đạo Tin
lành ở Hà Nội: Thực trạng và giải pháp của Ban Tôn giáo Thành phố Hà Nội
(2003),... Đồng thời, còn một số công trình nghiên cứu (trong đó có một phần đề
cập đến hoạt động của các tôn giáo và công tác quản lý nhà nước đối với các
hoạt động tôn giáo trên địa bàn thành phố Hà Nội) hiện lưu trữ tại Viện Nghiên
cứu Tôn giáo, Trung tâm Khoa học về Tín ngưỡng và Tôn giáo – Học viện Chính
trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Trung tâm Thông tin – Ban Tôn giáo Chính phủ...
Đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu đầy đủ, toàn diện về hoạt động của
các tôn giáo trên địa bàn thành phố Hà Nội trên phương diện quản lý nhà nước.
Tuy nhiên, các công trình trên sẽ được sử dụng như tài liệu tham khảo trực tiếp,
kế thừa bổ ích cho quá trình thực hiện Luận văn.

3. Mục tiêu nghiên cứu
Làm rõ thực trạng công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động của các
tôn giáo trên địa bàn thành phố Hà Nội thời gian qua. Từ đó, đề xuất giải pháp

5


nhằm góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với các hoạt
động tôn giáo trên địa bàn thành phố Hà Nội thời gian tới.
4. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu trên phương diện quản lý nhà nước của
chính quyền và hệ thống chính trị của thành phố Hà Nội đối với hoạt động của
các tôn giáo: Phật giáo, Công giáo, Tin lành, Cao Đài, Baha’i, Hồi giáo, Minh



đã được đáp ứng về cơ bản. Hầu hết các hoạt động tôn giáo diễn ra theo
hướng chấp hành các quy định của Pháp luật.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác quản lý nhà
nước đối với các hoạt động tôn giáo trên địa bàn thành phố Hà Nội vẫn còn có
những bất cập, hạn chế như: trình độ, năng lực của cán bộ làm công tác quản
lý còn hạn chế, sự thay đổi về tổ chức, đội ngũ làm công tác quản lý; sự phối
hợp, thống nhất trong tham mưu, chỉ đạo, thực hiện công tác quản lý của các
cấp, các ngành chưa thống nhất, đồng bộ, kịp thời... Bên cạnh đó, bản thân nội
tại các tổ chức tôn giáo trên địa bàn thành phố Hà Nội cũng còn có diễn biến
phức tạp như quan điểm sai lệch, vọng ngoại, sự lấn lướt chính quyền,...
trong hoạt động của một bộ phận chức sắc, tín đồ các tôn giáo. Những vấn đề
trên đã làm hạn chế rất nhiều những thành tựu trong công tác quản lý nhà
nước đối với các hoạt động tôn giáo trên địa bàn Thủ đô.
Do đó, việc nghiên cứu toàn diện hoạt động của các tôn giáo và công
tác quản lý nhà nước đối với các hoạt động này trên địa bàn thành phố, đánh
giá kết quả đã thực hiện được, những hạn chế, thành công, nguyên nhân để từ
đó đề ra phương hướng, giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác
quản lý nhà nước đối với các hoạt động tôn giáo trên địa bàn Thành phố Hà
Nội là việc cần thiết về lý luận và có tính ứng dụng thực tiễn cao.
8. Phƣơng pháp nghiên cứu
Luận văn được tiến hành trên cơ sở vận dụng lý luận của chủ
nghĩa
Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, Nhà nước về
tôn giáo và quản lý hành chính nhà nước về tôn giáo.
-

Luận văn sử dụng phương pháp phỏng vấn thường đối với một số cán


Quản lý là biểu hiện mối quan hệ giữa con người với con
người, đó là
quan hệ giữa chủ thể quản lý với đối tượng quản lý.
-

Quản lý là tác động có ý thức,

-

Quản lý là tác động bằng quyền lực,

-

Quản lý là tác động theo quy trình,

-

Quản lý là phối hợp các nguồn lực,

-

Quản lý nhằm thực hiện mục tiêu chung,

-

Quản lý tồn tại trong một môi trường luôn biến đổi.

Như vậy, quản lý là một hệ thống bao gồm những nhân tố cơ bản: chủ
thể quản lý, đối tượng quản lý, mục tiêu quản lý, công cụ, phương tiện quản
lý, cách thức quản lý (có ý thức, bằng quyền lực, theo quy trình) và môi

mặt tổng thể hay xét như một quy trình, quản lý có những vai trò sau: định
hướng, thiết kế, duy trì và thúc đẩy, điều chỉnh, phối hợp.
*

Nhà nước: Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị,

một bộ máy chuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế và thực hiện các chức năng quản
lý đặc biệt nhằm duy trì trật tự xã hội với mục đích bảo về địa vị của giai cấp
thống trị trong xã hội.
-

Đặc điểm của nhà nước: Các nhà nước trong lịch sử có sự khác nhau

về bản chất, nhưng đều có đặc điểm chung. Những đặc điểm của nhà nước
cho phép phân biệt nhà nước với các tổ chức chính trị - xã hội do giai cấp
thống trị tổ chức ra.
Nhà nước là một tổ chức quyền lực chính trị công cộng đặc biệt, thiết
lập một quyền lực công cộng đặc biệt tách ra khỏi xã hội (không hòa nhập vào
dân cư như xã hội nguyên thủy), đó là quyền lực nhà nước. Để thực hiện
quyền lực này và quản lý xã hội, nhà nước tạo ra lớp người chuyên làm nhiệm
vụ quản lý, họ được tổ chức thành các cơ quan và hình thành nên bộ máy

10


cưỡng chế để duy trì địa vị và bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị, buộc các giai
cấp và tầng lớp dân cư trong xã hội phải phục tùng ý chí giai cấp thống trị.

Nhà nước quản lý dân cư theo lãnh thổ, phân chia lãnh thổ thành các
đơn vị hành chính. Việc phân chia này không phụ thuộc huyết thống, chính

giáo là cái có sẵn, đó là một đấng siêu nhiên, thần thánh nào đó điều khiển xã
hội, từ đó nảy sinh niềm tin tôn giáo.
E. Tylor đã viết: “Có lẽ nên đặt niềm tin vào những thực thể tinh
thần
(hay siêu nhiên) như một định nghĩa tối thiểu về tôn giáo” [73,2]. Quan điểm
trên của Tylor có thể nói là phát ngôn của các nhà duy tâm khẳng định sự tồn
tại không phụ thuộc vào con người của đáng thần thánh, siêu nhiên và tôn
giáo chính là biểu hiện niềm tin của con người đối với đấng siêu nhiên đó.
Đối lập với các nhà duy tâm, các nhà duy vật biện chứng mà tiêu biểu
là Mác- Ăngghen cho rằng tôn giáo không thể do bất cứ một đấng siêu nhiên
nào tạo nên. Tôn giáo là sản phẩm của lịch sử, của con người, do con người
sáng tạo ra rồi lại bị nó chi phối, “con người sáng tạo ra tôn giáo chứ không
phải tôn giáo sáng tạo ra con người”[73,1]. Phát triển quan điểm của Mác,
Ăngghen đã chỉ rõ tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ánh thần thánh hóa
những lực lượng trần thế áp bức con người trong sinh hoạt hàng ngày. Trong
tác phẩm “Chống Đuy-rinh”, Ăngghen viết: “Tất cả mọi tôn giáo chẳng qua
là sự phản ánh hư ảo vào đầu óc con người những lực lượng ở bên ngoài chi
phối cuộc sống hàng ngày của họ, chỉ là sự phản ánh trong đó những lực
lượng trần thế đã mang hình thức siêu trần thế”[73,2].
Sau Mác - Ăngghen, nhiều nhà khoa học khác cũng đã nêu lên những
định nghĩa về tôn giáo xuất phát từ quan điểm của mình. Từ góc độ thế giới
quan, tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội; từ góc độ tâm lý học, tôn giáo là
một dạng biểu hiện đặc thù của tình cảm thành tín ngưỡng; từ góc độ xã hội

12


học và chính trị học, tôn giáo là một thể chế trong cơ cấu xã hội; từ góc độ
nhận thức luận, tôn giáo là hệ thống nhận thức dưới hình thức niềm tin không
cần kiểm chứng; từ góc độ thể chế, tôn giáo là những cộng đồng người có



Cơ sở tôn giáo là nơi thờ tự, tu hành, nơi đào tạo người chuyên
hoạt
động tôn giáo, trụ sở của tổ chức tôn giáo và những cơ sở khác của tôn giáo
được Nhà nước công nhận.
Tín đồ là người tin theo một tôn giáo và được tổ chức tôn giáo thừa
nhận.

-

Nhà tu hành là tín đồ tự nguyện thực hiện thường xuyên nếp sống

riêng theo giáo lý, giáo luật của tôn giáo mà mình tin theo.
Chức sắc là tín đồ có chức vụ, phẩm sắc trong tôn giáo.” [70,
điều 3]
*
-

Mối liên hệ giữa các khái niệm

Quản lý nhà nước: Quản lý đóng vai trò hết sức quan trọng trong

việc duy trì và phát triển xã hội loài người. Trên thực tế, hoạt động quản lý đã
tồn tại từ rất lâu và mang nhiều hình thức khác nhau trong mỗi thời kỳ khác
nhau. Một trong các hình thức quản lý xã hội tiên tiến nhất mà xã hội loài người
đang áp dụng chính là quản lý nhà nước. Quản lý nhà nước là một hình thức
quản lý được thực hiện ở cấp vĩ mô, trong phạm vi một quốc gia, một chế độ xã
hội. Đây chính là việc tổ chức và điều chỉnh các quan hệ xã hội một cách có ý
thức dưới một hình thức tổ chức xã hội đạt trình độ cao - Nhà nước. Quản lý nhà

nước trên cơ sở pháp luật đối với hành vi hoạt động của con người và các quá
trình xã hội, do các cơ quan trong hệ thống hành chính nhà nước từ trung
ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện những mục tiêu, chức năng và nhiệm
vụ của nhà nước.
Ở

một số nước, chẳng hạn như Cộng hòa Pháp, do tồn tại thể chế đa

nguyên, đa đảng, quản lý được chia làm hai hình thức khác nhau: quản lý
công và quản lý tư, khái niệm quản lý công có nội hàm gần giống với khái
niệm quản lý nhà nước được thừa nhận ở nước ta. Quản lý tư là hình thức
quản lý mà chủ thể quản lý không phải là nhà nước và một trong các lĩnh vực
xã hội không đặt dưới sự quản lý hành chính công chính là tôn giáo. Điều này
khác với Việt Nam. Ở Việt Nam, cơ cấu vận hành xã hội là Đảng lãnh đạo,
Nhà nước quản lý và nhân dân làm chủ. Nước ta chỉ có một Đảng duy nhất

15