12.4. CÁC QUY LUẬT HOẠT ĐỘNG THẦN KINH CẤP
CAO

Gồm các nội dung sau:

12.4.1. Quy luật chuyển từ hưng phấn
sang ức chế
12.4.2. Quy luật lan tỏa và tập trung
12.4.3. Quy luật cảm ứng qua lại
12.4.4. Quy luật tính hệ thống
12.4.5. Quy luật về mối tương quan
giữa cường độ
kích thích và cường độ phản xạ có
điều kiện.

Não là cơ quan trung ương phát triển mạnh nhất và có cấu tạo tinh vi nhất
của hệ thần kinh. Tuy não bộ chỉ là một tập hợp hàng tỉ nơ ron thần kinh,
nhưng hoạt động của nó lại có những quy luật riêng. Hoạt động thần kinh cấp
cao được xây dựng trên cơ sở hai quá trình thần kinh cơ bản là hưng phấn và
ức chế.
Hoạt động thần kinh cấp cao được thể hiện qua hoạt động hành vi của
con người và động vật trong cuộc sống hàng ngày. Toàn bộ hoạt động thần
kinh cấp cao đều tuân thủ 5 quy luật sau:
12.4.1. Quy luật chuyển từ hưng phấn sang ức chế
Quy luật này cho thấy mối liên hệ giữa hưng phấn và ức chế. Quá trình
chuyển từ hưng phấn sang ức chế có thể diễn ra một cách nhanh chóng, đột
ngột. Ví dụ, có những cháu bé vừa mới rồi còn cười đùa, mà ngay sau đó đã
lăn ra ngủ. Nhưng sự chuyển hóa ấy cũng có thể xảy ra một cách dần dần,
qua một số giai đoạn. Quá trình chuyển từ hưng phấn sang ức chế trải qua 4
pha khác nhau:

nói, báo với người thân hay những người bạn đang ở gần rồi sau đó từ từ hết
la hét, cười nói, đi đứng bình thường.
+ Quy luật lan tỏa. Một kích thích lúc đầu có thể chỉ gây hưng phấn hay
ức chế cục bộ trên một vài vùng não xác định. Nhưng nếu kích thích đủ
mạnh, thì quá trình ức chế, hưng phấn có thể lan tỏa dần sang các trung khu
khác của não. Lan tỏa có tác dụng huy động các bộ phận trong cơ thể tham
gia mỗi lúc mỗi nhiều vào một hành động chung, nhằm tăng hiệu quả phản
ứng.
Ví dụ, quá trình từ buồn ngủ, ngáp, “díp mắt”, ngủ gật, rồi ngủ say thực
sự, chính là quá trình lan toả của một ức chế từ một điểm ban đầu nào đó trên
vỏ não. Và quá trình ngược lại, từ ngủ đến thức dậy – là quá trình tập trung
của ức chế sau khi đã lan rộng khắp vỏ não.
Quy luật lan toả có tác dụng huy động các bộ phận trong cơ thể tham gia
mỗi lúc một nhiều vào một hành động chung nhằm tăng hiệu quả phản ứng.
Lan tỏa ức chế trên não còn mang tính chất bảo vệ.
12.4.3. Quy luật cảm ứng qua lại
Cảm ứng là khả năng gây ra quá trình đối lập ở xung quanh mình (cảm
ứng không gian) hoặc tiếp sau mình (cảm ứng thời gian) của các quá trình
thần kinh cơ bản (hưng phấn và ức chế).
Ví dụ: khi một điểm nào đó trên vỏ não hưng phấn thì sẽ làm cho các điểm
khác ở xung quanh ở vào trạng thái ức chế. Đó là cảm ứng theo không gian,
hay còn gọi là cảm ứng đồng thời. Hoặc một điểm nào đó của vỏ não lúc này
ở trạng thái ức chế, thì sau một thời gian, cũng chính điểm đó lại chuyển sang
trạng thái hưng phấn mà không cần tác động hỗ trợ của một tác nhân ngoại lai
nào. Đó là hiện tượng cảm ứng theo thời gian, hay còn gọi là cảm ứng nối
tiếp.
Người ta phân biệt một số hiện tượng cảm ứng sau:
- Cảm ứng dương tính (hay cảm ứng hỗ trợ, cùng hướng): là hiện tượng
tăng cường độ hoạt động của các nơron sau tác động của các kích thích âm
tính. Ví dụ, khi gây phản xạ nhảy, hai trung khu trên vỏ não gây sự co các cơ

thống phối hợp chức năng tinh xảo của toàn bộ cơ thể.
12.4.5. Quy luật về mối tương quan giữa cường độ kích thích và
cường độ phản xạ có điều kiện.
Trong thực tế, cường độ của ổ hưng phấn thường phụ thuộc vào ý nghĩa
sinh học, điều kiện tác động của kích thích và tình trạng sức khỏe của con vật.
Chính vì vậy, phản xạ có điều kiện chỉ hình thành được khi kích thích có điều
kiện yếu hơn so với tác nhân cũng cố không điều kiện. Ví dụ, với con chó đã
ăn no, ta không thể tạo được phản xạ có điều kiện về tiêu hóa. Ngược lại, con
chó đói thì bất kỳ kích thích dửng dưng nào cũng có thể kết hợp với thức ăn
để tạo phản xạ có điều kiện tiết nước bọt.
Cường độ của các kích thích có điều kiện thay đổi cũng ảnh hưởng đến
quá trình hình thành phản xạ có điều kiện. Quá trình hình thành phản xạ có
điều kiện đối với các kích thích yếu thường khó khăn và kéo dài hơn so với
các kích thích mạnh, nhưng cường độ kích thích không được vượt quá
ngưỡng.

Về đầu trang