cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng phương pháp dạy học trực
quan trong dạy học môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông
1.1 Một số khái niệm liên quan
1.1.1 Phương pháp dạy học trực quan
1.1.1.1 Trực quan:
Trực quan là quá trình quan sát, nhận biết sự vật hiện tượng bằng các giác
quan của con người.
1.1.1.2 Phương tiện trực quan:
Phương tiện trực quan là các phương tiện dạy học (vật thật, vật tượng trưng,
mô hình, tranh vẽ, sơ đồ, . . .) diễn tả một đối tượng nào đó. Nói cách khác,
phương tiện trực quan là những phương tiện (công cụ) mà giáo viên và học sinh sử
dụng trong quá trình dạy học nhằm cung cấp tri thức, rèn luyện kỹ năng cho học
sinh thông qua sự tri giác trực tiếp bằng các giác quan.
Dựa vào tác động của tài liệu trực quan vào các giác quan người ta chia ra:
phương tiện trực quan nghe, phương tiện trực quan nhìn, phương tiện trực quan
nghe nhìn ...
Dựa vào nguồn gốc, người ta xếp phương tiện trực quan thành hai nhóm cơ bản:
+ Nhóm phương tiện trực quan nhân tạo: Nhóm này gồm có mô hình, hình vẽ, sơ
đồ nguyên lí, đồ thị, sơ đồ khối, sơ đồ lắp ráp. Những phương tiện trực quan này
dùng để phác họa bản chất, cấu tạo chính của vật phẩm kĩ thuật hay một quá trình
sản xuất công nghiệp. Nó dùng để phản ánh những mối liên hệ giữa các hiện tượng
vật lí, kĩ thuật và thao tác thực hành kĩ thuật.
+ Nhóm phương tiện trực quan tự nhiên: Nhóm này bao gồm vật thật, sản phẩm kĩ
thuật. Loại phương tiện này có tác dụng giới thiệu cấu tạo, quá trình hoạt động của
các máy móc, thiết bị.
Ngoài ra các thao tác (hoặc động tác) mẫu của giáo viên cũng là phương tiện
trực quan sinh động trong việc giới thiệu các hành động, thao tác kĩ thuật.
1.1.1.3 Phương pháp dạy học trực quan:
Phương pháp dạy học trực quan là phương pháp dạy học trong đó sử dụng các
vật thể kỹ thuật, các quá trình công nghệ, các phương tiện gián tiếp và các thao tác
kỹ thuật công nghệ nhằm giúp học sinh trực tiếp cảm giác, tri giác tài liệu mới trên

sánh, phân biệt, tóm tắt, liên hệ, xác định, giải thích ... được về đối tượng nhận
thức).
+ Hình thành và rèn luyện một số kĩ năng: đọc hiểu sơ đồ cấu tạo, sơ đồ
nguyên lý hoạt động của các cơ cấu, hệ thống; nhận biết các dấu hiệu cơ bản để
phân biệt các loại động cơ đốt trong, ôtô.
+ Phát triển tư duy kĩ thuật và năng lực kĩ thuật. Cụ thể là: từ sơ đồ hình
dung được vị trí, hình dạng và công dụng của các bộ phận chính trên động cơ đốt
trong, ôtô; khái quát được nguyên lí hoạt động của các bộ phận trên sơ đồ cấu tạo
và chỉ ra ứng dụng thực tế của nó.
+ Hình thành thế giới quan khoa học và nhân cách, định hướng nghề nghiệp.
Mục tiêu này là cơ sở để đánh giá chất lượng dạy học môn kĩ thuật công
nghiệp lớp 11 phổ thông.
1.2 Cơ sở lí luận củaviệc sử dụng phương pháp dạy học trực quan.
1.2.1 Cơ sở khoa học của phương pháp dạy học trực quan trong dạy học môn
kĩ thuật công nghiệp phổ thông
1.2.1.1 Cơ sơ triết học
Chúng ta đều biết rằng mọi lý thuyết bắt nguồn từ thực tiễn. Vì vậy lí luận
về nhận thức coi thực tiễn là cơ sở, là động lực, mục đích đồng thời là tiêu chuẩn
kiểm tra kiến thức.
Theo quan điểm duy vật biện chứng quá trình nhận thức trải qua ba giai
đoạn: giai đoạn nhận thức cảm tính, giai đoạn nhận thức lí tính, giai đoạn tái sinh
cái cụ thể và cái trừu tượng. Vấn đề này Lênin đã chỉ ra: ”Từ trực quan sinh động
đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn đó là con đường biện
chứng của nhận thức chân lí, nhận thức thực tại khách quan”.
Quan điểm này cho rằng trực quan là xuất phát điểm của nhận thức, tức là
trực quan là nguồn cung cấp tri thức. Sự trực quan sinh động được đặc trưng bởi
quá trình tâm lí đó là: cảm giác, tri giác biểu tượng, các quá trình tình cảm và ý chí.
Sự nhận thức này mới chỉ phản ánh được các thuộc tính bên ngoài, thuộc tính
không bản chất. Tuy nhiên, ở đây đã xuất hiện yếu tố cơ sở của tư duy (hình ảnh
trực quan). Để nhận thức được bản chất của sự vật và hiện tượng cần xử lí các

nghiệm. Việc sử dụng các phương tiện trực quan trong dạy học nhằm giúp học sinh
quan sát và từ đó giúp học sinh thu nhận các thông tin về những mặt, những thuộc
tính, những mối liên hệ – quan hệ của cái cụ thể hiện thực. Tuy vậy quan sát phải
gắn bó với tư duy trừu tượng, trên cơ sở khái quát hoá thì nó mới để lại dấu vết
mạnh mẽ trong ý thức học sinh. Nhà giáo dục học Liên Xô Usinxki đã khẳng định
rằng: ”Trong ý thức học sinh chỉ để lại dấu ấn sâu sắc nhất khi giáo viên tác động
cùng lúc đến nhiều giác quan học sinh, có nghĩa vừa giảng giải vừa đưa cho học
sinh xem thậm chí cho học sinh cảm giác các sự vật cần nghiên cứu”. Vì vậy khi
giảng bài giáo viên vừa phải giảng bài vừa đưa cho học sinh xem các tranh vẽ, mô
hình, phim ảnh hay vật thật, . . . để tăng độ rõ của ấn tượng.
Những nghiên cứu về tâm lí trong dạy học cho thấy rằng mỗi giác quan của
con người có khả năng tri giác một khối lượng thông tin khác nhau trong cùng một
thời gian. Để đánh giá khả năng tri giác thông tin trong một đơn vị thời gian, người
ta đưa ra khái niệm năng lực dẫn thông của đường tiếp thu thông tin học tập. Năng
lực dẫn thông là khả năng tiếp nhận thông tin trong một đơn vị thời gian. Với các
giác quan cụ thể người ta đã rút ra đuợc: Năng lực dẫn thông của đường tiếp thu
thông tin bằng thị giác là lớn hơn nhiều (khoảng 100 lần) so với thính giác. Điều
đó được giải thích là vì: khác với lời nói (thông tin đến với học sinh chậm, chủ yếu
theo con đường thính giác một cách từ từ theo trình tự và ý nghĩa của từng từ, câu
nói), thông tin truyền theo con đường thị giác cùng một lúc cho một hình ảnh trọn
vẹn với tất cả các chi tiết của đối tượng nhận thức. Điều này nói lên được nhiều ưu
điểm của phương pháp dạy học trực quan so với phương pháp dạy học dùng ngôn
ngữ nhưng không thể coi là tối ưu và vạn năng được, vì nó phụ thuộc vào nhiều
yếu tố khác.
Như vậy người giáo viên phải biết sử dụng hợp lý khả năng dẫn thông của
các đường tiếp thu thông tin để ghi lại các thông tin học tập trong ý thức học sinh.
1.2.1.3 Yêu cầu của bản thân môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông.
Đối tượng nghiên cứu của phân môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông
là nghiên cứu một loại máy móc cụ thể, ứng dụng rộng rãi trong thực tế. Nhưng
các loại máy này lại được xây dựng trên cơ sơ lí thuyết mà học sinh chưa đủ kiến