Nguyễn Trãi không chỉ là một nhà quân sự, một nhà chính trị, một nhà ngoại giao
mà ông còn là một nhà văn, nhà thơ có vị trí quan trọng trong lịch sử văn học của
dân tộc – vị trí kết tinh và mở đường của một nhà văn lớn. Nguyễn Trãi là một “ngôi
sao khuê” hội tụ ánh sáng văn học của năm thế kỷ trước đó đồng thời tỏa rạng con
đường phát triển của văn học dân tộc.
Khác với nhiều tác giả văn học giai đoạn trước, thậm chí hơn cả nhiều tác giả văn
học giai đoạn sau, trong sáng tác của Nguyễn Trãi đã có một quan niệm văn chương
tiến bộ và nhất quán. Giá trị thơ văn của ông tập trung chủ yếu trong ba tác phẩm lớn
là “Quân trung từ mệnh tập”, Quốc âm thi tập” và “Bình Ngô đại cáo”. Và tiêu biểu
cho dòng văn chính luận của ông là tác phẩm “Bình Ngô đại cáo”.
Cùng nằm trong hệ thống văn chính luận của Nguyễn Trãi nhưng “Bình Ngô đại
cáo” có một vị trí đặc biệt. Đây là một trong những tác phẩm lớn nhất của văn học
Việt Nam thời trung đại, từng được gọi là “Thiên cổ hùng văn” (áng văn hùng tráng
của muôn đời).
“Bình Ngô đại cáo” là áng văn yêu nước lớn của dân tộc, áng văn chói ngời tư
tưởng nhân văn, là tác phẩm có sự kết hợp tuyệt diệu giữa mục đích chính trị và
nghệ thuật văn chương trong loại hình văn chính luận.
Về nội dung, “Bình Ngô đại cáo” là bản tuyên ngôn về chủ quyền độc lập dân
tộc, là bản cáo trạng tội ác của kẻ thù, là bản anh hùng ca về cuộc khởi nghĩa Lam
Sơn. Qua đây thấy được tấm lòng yêu nước thương dân chói ngời tư tưởng nhân
nghĩa của Nguyễn Trãi.
Bình Ngô đại cáo trước hết là một văn kiện lịch sử. Cuối năm 1427 (cũng có
những tài liệu cổ cho rằng đầu năm 1428) được lệnh của Lê Lợi, Nguyễn Trãi
viết Bình Ngô đại cáo và văn bản này được công bố tháng 4 năm 1428 bố cáo cho
toàn quân dân biết sự nghiệp bình Ngô đã hoàn toàn thắng lợi, quân thù đã thảm bại
và phải cút khỏi nước ta, một vận hội mới đã mở ra cho giang sơn xã tắc.
1
Mở đầu tác phẩm, Nguyễn Trãi đã nêu nguyên lý chính nghĩa làm chỗ dựa, làm
căn cứ xác đáng để triển khai toàn bộ nội dung của bài Cáo. Trong nguyên lý chính
nghĩa của mình ông đã đưa ra hai nội dung chính: một là nguyên lý có tính chất
chung cho các dân tộc, của nhiều thời đại; hai là chân lý về sự tồn tại độc lập, có chủ

Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên xưng đế một phương
Tuy mạnh yếu từng lúc khác nhau
Song hào kiệt đời nào cũng có.
Những thực tế khách quan mà Nguyễn Trãi đưa ra là chân lý không thể phủ nhận.
Khi nêu chân lý khách quan, đồng thời ông đã phát biểu một cách hoàn chỉnh quan
niệm của mình về quốc gia, dân tộc. Đoạn văn này được xem là tiêu biểu và kết tinh
học thuyết về quốc gia, dân tộc của Nguyễn Trãi. So với “Nam quốc sơn hà” của Lý
Thường Kiệt thì học thuyết này phát triển cao hơn bởi tính toàn diện và sâu sắc của
nó.
Nêu chân lý khách quan về sự tồn tại độc lập, có chủ quyền của dân tộc Đại Việt,
để tăng thêm sức thuyết phục, Nguyễn Trãi đã dùng biện pháp so sánh, so sánh ta
với Trung Quốc, đặt ta ngang hàng với Trung Quốc, ngang hàn về trình độ chính trị,
tổ chức chế độ, quản lý quốc gia (Triệu, Đinh, Lý, Trần ngang hàng với Hán,
Đường, Tống, Nguyên). Trong “Nam quốc sơn hà” ý thức dân tộc được thể hiện
mạnh mẽ và sâu sắc qua từ ‘đế” thì đến “Bình Ngô đại cáo” Nguyễn Trãi tiếp tục
niềm tự hào dân tộc đó: “các đế nhất phương”.
Cảm hứng chính nghĩa tất yếu sẽ dẫn đến cảm hứng căm thù kẻ xâm lược, vì
chúng là phi nghĩa là tàn bạo. Khi tố cáo tội ác của giặc Minh xâm lược “Bình Ngô
đại cáo vừa thể hiện lòng yêu nước vừa chứa đựng tư tưởng nhân văn sâu sắc.
Nguyễn Trãi vạch trần luận điệu bịp bợm “phù Trần diệt Hồ” của giặc Minh, chỉ
rõ âm mưu cướp nước ta của chúng:
Nhân họ Hồ chính sự phiền hà
Quân cuồng Minh thừa cơ gây họa
3
Việc nhà Hồ cướp ngôi nhà Trần chỉ là một nguyên nhân – đúng hơn là một
nguyên cớ để giặc Minh thừa cơ gây họa, chỉ là một cách mượn gió bẻ măng mà
thôi. Âm mưu thôn tính nước ta vốn có sẵn, có từ lâu trong đầu óc của “thiên triều”.
Điều đáng lưu ý ở đây là, khi vạch rõ âm mưu xâm lược của giặc Minh thì
Nguyễn Trãi đứng trên lập trường dân tộc còn khi tố cáo chủ trương cai trị thâm độc
và tội ác của giặc thì tác giả lại đứng trên lập trường nhân bản.

Nhơ bẩn thay nước Đông Hải không rửa hết mùi
Lấy cái vô hạn (trúc Nam Sơn) để nói cái cô hạn (tội ác của giặc), dùng cái vô
cùng (nước Đông Hải) để nói cái vô cùng (sự nhơ bẩn của kẻ thù), câu văn đầy hình
tượng và đanh thép đó đã cho ta cảm nhận sâu sắc tội ác “lẽ nào trời đất dung tha, ai
bảo thần dân chịu được” của giặc Minh xâm lược.
Đứng trên lập trường nhân bản hơn nữa là đứng về quyền sống của người dân vô
tội để tố cáo,lên án giặc Minh. “Bình Ngô đại cáo” chứa đựng những yếu tố của bản
tuyên ngôn nhân quyền.
Với nguồn cảm hứng dồi dào, phong phú Nguyễn Trãi dành phần lớn trang viết
để khắc họa lại quá trình cuộc khởi nghĩa Lam Sơn từ những ngày đầu khó khăn
gian khổ đến những ngày thắng lợi vẻ vang. Đây là đoạn văn dài nhất của bài Cáo.
Là người có năng lực hồi tưởng tuyệt vời, Nguyễn Trãi có khả năng tái hiện lại
tất cả diễn biến giai đoạn đầu của cuộc khởi nghĩa. Nhưng trong bài cáo tác giả chủ
yếu tập trung khắc họa hình tượng Lê Lợi và lại chủ yếu làm nổi bật đời sống tâm lý
của người anh hùng. Đây quả là một vấn đề có ý đồ nghệ thuật của tác giả.
Lúc Nguyễn Trãi viết bài cáo này thì Lê Lợi đã trở thành hoàng đế với vương
miện rực rỡ hào quang chiến thắng, cần phải tái hiện lại hình tượng Lê Lợi buổi đầu
khởi nghĩa, vẫn là để ca ngợi nhưng không quá mức thành xu phụ. Trong con người
Lê Lợi có sụ thống nhất giữa con người bình thường và lãnh tụ cuộc khởi nghĩa.
Lê Lợi – con người bình thường từ nguồn gốc xuất thân đến cách xưng hô khiêm
nhường, nhưng Lê Lợi là người có lòng căm thù giặc sâu sắc, có lý tưởng hoài bão
5