Hát thứ lễ - hát bội xưa ở Bình Định

Hát thứ lễ - một kiểu hát bội xưa hết sức độc đáo và đầy say mê cuốn hút - là nét
đẹp văn hóa trong sinh hoạt dân gian của người dân Bình Đị

Nằm gần làng tuồng Nhơn Hòa, huyện An Nhơn - Bình Định của lão tổ Đào Tấn,
nên người dân đất võ không chỉ mê mà rất rành hát bội. Xưa kia thường các chức sắc
trong vùng, các đại hào, đại phú khi được lên phẩm hàm, hay mua được chức sắc, làm
được nhà lớn...đều tổ chức hát lễ, còn gọi là hát thứ lễ để tỏ lòng biết ơn...

Ngày xưa muốn tổ chức hát thứ lễ thì việc đầu tiên là gia chủ phát giấy mời, chọn ngày
giờ dựng rạp, làm lễ hát án.

Rạp thường dựng ở ruộng vườn, trước đình chùa hoặc miếu... nơi có mặt bằng rộng rãi
cho dân xem. Mặc dù là dựng tạm, nhưng rạp rất vững chắc, có sàn lát ván, trụ gỗ hoặc
bằng gốc tre được trang trí đẹp. Mặt trước sân khấu là đôi câu liễn đối, nghi môn hương
án đặt sát tấm màn thay cho phông hậu bây giờ.

Ngay từ giữa buổi chiều, gánh hát đã "tựu án" tức tập hợp tới rạp. Dẫn đầu đoàn hát nhất
thiết phải là tốp mẻ đèn rồi đến ông bầu, diễn viên, nhạc công. Mẻ đèn là người chuyên lo
ánh sáng cho đêm diễn. Người ta đổ dầu phụng hay dầu dừa vào các mẻ đèn. Mẻ đèn có
dạng như chiếc đĩa đáy sâu, to bằng chiếc nón, có quai treo lên bốn cột sân khấu chiếu
sáng suốt đêm.

Sau khi tựu hát, ban hát cử người tham gia buổi cúng tế và chuẩn bị lễ vật để cúng tổ hát
bội trước khi hát.

Để tham gia phần lễ tế, thường là hai đến bốn diễn viên hóa trang, phục trang, mũ mão
riêng, đứng hai bên sân khấu. Gia chủ qùy chính giữa án thờ và làm lễ theo sự hướng
dẫn, hô xướng của người học trò lễ.



Các vị khách đặc biệt thường được mời cầm chầu, thường là một đến ba người bố trí ở
chầu giữa, và hai chầu trái đặt hai phía diễn viên, sát sân khấu. Người cầm chầu thường là
chức sắc, lão làng nhưng nhất thiết phải là người biết đánh chầu. Vì tiếng trống chầu
trong hát bội là một bộ phận của dàn nhạc, hơn thế nữa, nó còn là nhạc trưởng, là nhà phê
bình trực diện của buổi hát. Việc nhận tiền thù lao của ban hát bội thường có hai cách
theo thỏa thuận. Một là gia chủ trả một khoản có chừng. Còn ở các đám hát thứ lễ của
xóm, làng, đình, miếu... thì hát thưởng. Đoàn hát hay thì thưởng nhiều, hát dở thì thưởng
ít. Các buổi hát thường được khán giả xem đông hơn vì theo "cơ chế thị trường" khá rành
mạch. Còn buổi hát khác thì do hát hay không cũng vậy, dở cũng vậy cho nên nhiều khi
diễn viên không nhiệt tình trong biểu diễn.

Trước kia, hát thưởng thường có thẻ bằng tre sơn một đầu đỏ, mỗi thẻ quy ra bao nhiêu
tiền có chừng. Sau này không dùng thẻ mà dùng tiền lẻ cột thành xâu đặt cạnh người cầm
chầu giữa. Nếu hát hay, đúng cách thì tùy theo tiếng trống mà ném tiền lên sân khấu
nhiều hay ít. Khán giả xung quanh nhiều khi hứng chí còn rút tiền "thưởng" lên sân khấu
trong tiếng trống "khen" đổ hồi thúc giục. Nếu hát sai tuồng, lỗi điệu thì bị ăn tiếng gõ
"tang" vào tang trống đến ê mặt người cầm chầu.

Hát bội độc đáo và say mê như vậy cho nên nó trở thành một nét văn hóa thấm đẫm trong
sinh hoạt dân gian của người Bình Định:

Bầu Đông đóng Lý Phụng Đình
Dẫu chồng có đánh thì mình cũng đi

Ngày nay, ở Bình Định có gần mười đoàn hát bội không chuyên và nhà hát tuồng Đào
Tấn được nhà nước bao cấp trả lương, song những đêm hát bội như ngày xưa thì đã vơi
dần.

Đến độ xuân kỳ mới có vài đêm hát án ở các làng chài trong lễ cầu ngư hoặc lễ Vía Bá ở