PGS. TS. NGUYN VN YN
BÀI GING
DUNG SAI
LP GHÉP

Chng 2: Dung sai lp ghép tr trn
2.1. Dung sai kích thc
2.1.1. Quy đnh v dung sai kích thc
2.1.2. Min dung sai và sai lch c bn
2.1.3. Dung sai ca kích thc
2.2. Quy đnh lp ghép
2.2.1. H thng l, h
 thng trc
2.2.2. Kiu lp u tiên
2.2.3. Ký hiu kiu lp tr trn trên bn v
Chng 3: Dung sai các yu t hình hc
3.1. Sai lch hình dng và v trí tng đi gia các b mt
3.1.1. Biu din dung sai hình dng và v trí tng đi
3.1.2. Chn dung sai hình dng và v trí tng đi
3.2.  nhám b mt
Chng 4: Dung sai các lp ghép đin hình
4.1. Dung sai lp ghép then bng, then bán nguy
t
4.2. Dung sai lp ghép then hoa
4.3. Dung sai lp ghép  ln
4.4. Dung sai lp ghép ren
4.5. Dung sai truyn đng bánh rng
4.5.1. Sai s gia công bánh rng
4.5.2.  chính xác truyn đng bánh rng
4.5.3. Ghi cp chính xác và dng khe h mt bên
Chng 5: Chui kích thc và cách ghi kích thc
5.1. Chui kích thc
5.1.1. Các khái nim c bn
5.1.2. Gii bài toán thun
5.1.3. Gii bài toán nghch theo đi ln chc nng

23
25
25
25
27

29
29
30

30

31
2
5.1.5. Gii bài toán nghch theo phng pháp tính
xác sut
5.2. Ghi kích thc cho bn v c khí
5.2.1. Nhng nguyên tc ch yu cn đm bo khi
ghi kích thc
5.2.2. Chn phng án ghi kích thc chiu dài cho
bn v chi tit máy

32
33

33


Trình bày các khái nim v lp ghép: mi ghép có đ dôi, mi ghép có
khe h, kiu lp cht, kiu lp lng, kiu lp trung gian.
Trong chng này còn đ cp đn vn đ tính đi ln chc nng ca chi
tit máy.

Chng 2: Dung sai lp ghép tr trn
Nghiên cu dung sai kích thc dng trc và kích thc dng l ca chi
tit máy. Chn sai lch gii hn trên, sai lch gii hn di ca kích thc
trc, kích thc l, đ đm bo mi ghép có đc tính theo yêu cu. Cách ghi
kiu lp trên bn v k thut.
Chng 3: Dung sai các yu t hình hc ca chi tit máy
Trình bày các sai lch v hình dng: đ phng ca mt phng; đ thng
ca đng thng; đ tròn, đ côn, đ tr ca mt tr. Các sai lch v v trí
tng quan: đ song song, đ vuông góc, đ đng tâm, đ giao nhau, đ đi

4
xng, đ đo mt đu, đ đo hng kính. Sai lch cht lng b mt, đ
nhám ca b mt. Hng dn cách chn giá tr cho phép ca các sai lch trên,
và cách biu din các sai lch, giá tr cho phép ca sai lch trên bn v k
thut.
Chng 4: Dung sai các lp ghép đin hình
Tp trung nghiên cu mi ghép then bng, mi ghép then hoa, mi ghép
 ln lên trc và lên bc; m
i ghép ren. Hng dn cách chn kiu lp ghép,
và biu din kiu lp trên bn v. Trong chng này còn quan tâm đn dung
sai truyn đng bánh rng. Nguyên nhân dn đn các sai s, các thông s đánh
giá sai lch trong truyn đng bánh rng, cách chn giá tr sai lch cho phép,
và cách biu din dung sai truyn đng bánh rng trên bn v.

Chng 5: Chui kích thc và cách ghi kích thc

gim kích thc, ký hiu là d (Hình 1.1).
+ Kích thc nhóm l, khi ct gt thêm s làm
tng kích thc, ký hiu là D (Hình 1.2).
- Giá tr ca kích thc đc xác đnh bng cách
đo.
S d
ng dng c đo chính xác, phng
pháp đo thích hp, đo nhiu ln s nhn đc kt qu đo vi đ chính xác cao.
- Sai s khi gia công chi tit máy:
Khi gia công không th đt đc giá tr đúng nh mong mun, do có
các nguyên nhân sau:
+ Máy không chính xác.
+ Dao không chính xác.
+ Gá đt không chính xác.
+ H thng công ngh: MGDC b bin dng.
+ Rung đng do lc ct thay đi.
+ Giãn n không đu do nhit đ thay đi.
Ví d: cn gia công 100 chi tit trc có
đng kính 20 mm, ta s nhn đc các chi tit có
kích thc đng kính dao đng trong khong 20,03 mm đn 19,99 mm.
Nh vy lot chi tit có kích thc
d
dn
= 20 mm
d
max
= 20,03 mm,
d
min
= 19,99 mm,


φ22
Hình 1.2: Các kích
thc dng l
d
min
d
dn
d
m
d
max
Hình 1.3: Sai lch ca kích
thc gia công

6
- Ngoài ra, kích thc còn đc phân thành nhng loi sau:
+ Kích thc thc,
+ Kích thc đo đc,
+ Kích thc thc theo k thut (kích thc đo đc + dung sai ca
dng c đo.
+ Kích thc danh ngha,
+ Kích thc gii hn,
- Biu din kích thc và sai lch kích thc trên s đ (Hình 1.3).

 đánh giá mc
đ chính xác gia công
chi tit máy, ngi ta
tin hành gia công mt
lot N chi tit (s lng

- d
m
,
y = dp/dx,
σ là sai lch bình phng
trung bình
σ
2
=
Nx
N
i
i
/
1
2
∑
=

Theo lý thuyt xác sut, có
99,73% kích thc ca
lot chi tit nm trong
khong x
max
- x
min
= 6σ.
d
m
d

IT = es - ei
es gi là giá tr sai lch trên cho phép
ei là giá tr sai lch di cho phép

Nu ta chn phng pháp gia công không hp lý, min phân b 6σ
không nm trong min dung sai IT, s có ph phm. Nu min phân b 6σ quá
nh hn IT, có ngha là chúng ta đã gia công chính xác cao hn so vi yêu
cu, làm tng giá thành ca chi tit. Phng pháp gia công hp lý nht (đm
bo không có ph phm, và giá gia công r), khi mà 6σ = IT và min phân b
kích thc trùng vi min dung sai.

Dùng xác sut đ kho sát sai s gia công kích thc ch có th s dng
trong trng hp sn xut hàng lot. Sau khi kho sát lot chi tit gia công đu
tiên, ta có th chn đc phng pháp gia công thích hp hn, hoc điu
chnh máy đ loi b các chi tit ph phm.

1.2. Lp ghép
- Mi ghép: Lp chi tit trc vào chi
tit bc s đc mt mi ghép. Trên
hình 1.6 biu din mi ghép tr trn.
+ Mi ghép có đ dôi gi là
mi ghép cht.  dôi ký hiu
là N, N = d - D.
+ Mi ghép có khe h gi là
mi ghép lng. Khe h ký hiu
là S, S = D - d
- Kiu lp: Khi xem xét các mi ghép ghép ca lot chi tit bc A vi lot chi
tit trc B, ngi ta phân bit:
+ Kiu l
p cht: Tt c các mi ghép ca lot chi tit lp ghép vi nhau

max
= ei - ES
S
max
= D
max
- d
min
= ES - ei
S
min
= D
mim
- d
max
= EI - es
Cn c vào yêu cu làm vic ca
mi ghép, khi thit k chúng ta phi chn
các giá tr cho phép [N
max
], [N
min
] hoc
[S
max
], [S
min
]. Mi ghép đt yêu cu, khi
đ dôi hoc khe h nm trong gii hn
cho phép.

mi ghép không đt yêu cu.
- Khi thit k, ngi ta c gng chn dung sai kích thc ca chi tit máy mt
cách hp lý, đ chi tit máy tho mãn tính đi ln chc nng.
- Trong sn xut hàng lot, nu mi chi tit ca lot đu đt tính đi ln chc
nng thì lot chi tit đó đt tính đi ln chc nng hoàn toàn. Nu có mt hoc
mt s chi tit trong lot không đt tính đi ln chc nng, thì lot chi tit đó
đt tính đi ln chc nng không hoàn toàn.

Hình 1.7: Min dung sai ca kích
thc trc, kích thc l
Sai lch ca
kích thc l

Sai lch ca
kích thc truc

Kích thc
danh ngha
es
ei
ES
EI

9
CHNG 2
DUNG SAI LP GHÉP TR TRN2.1. Dung sai kích thc
2.1.1. Quy đnh v dung sai kích thc

tit trc và bc (Hình 2.1) có kích thc danh
ngha d = D = 60 mm, đ chính xác cp 7. Tra
bng 4.2 ta có
IT
d
= IT
D
= 30µm = 0,03mm.
Mun có mi ghép cht ta phi b trí min
dung sai ca trc mn  phía trên min dung
Φ60
Hình 2.1: Mi ghép tr trn

10
sai ca l (Hình 2.2). Mun có mi ghép lng ta phi b trí min dung sai ca
trc nm  phía di min dung sai ca l (Hình 2.3).
TCVN quy đnh 27 cách b trí min dung sai (so vi kích thc danh
ngha) cho kích trc, và 27 min dung sai cho kích thc l.
Mim dung sai ca kích thc trc đc ký hiu bng ch in thng:
a, b, c, cd, d, e, ef, f, g, h, j, j
s
, k, m, n, p, r, s, t, u, v, x, y, z, za, zb, zc
Min dung sai ca kích thc l đc ký hiu bng ch in hoa:
A, B, C, CD, D, E, EF, F, G, H, J, J
S
, K, M, N, P, R, S, T, U, V, X, Y,
Z, ZA, ZB, ZC
V trí ca min dung sai đc xác đnh bi sai lch c bn (Hình 2.4).
IT
d

T
D

B

T
D
T
D
T
D
J
S
T
d

j
s
T
d

T
d

a

f

T
d

đc ghi trên bn v nh sau (Hình 2.5):
- Ghi kích thc danh ngha, sai lch c bn và đ
chính xác kích thc
Ví d: Φ50n7 ; Φ150K7; 230h8 ; 130J
S
7
- Ghi kích thc danh ngha, kèm theo sai lch trên
và sai lch di
Ví d:
042,0
017,0
50
+
+
Φ
;
012,0
028,0
150
+
−
Φ
; 230
-0,072
;
02,0
130
±

Nu sai lch trên, hoc sai lch di bng 0 thì không ghi s 0; nu sai lch

Φ50n7

130
±0,02

Hình 2.5: Ghi dung sai

12
2.2.1. H thng l, h thng trc
Khi lp nhiu trc trên mt
chi tit bc, ngi ta dùng
h thng
l c bn
. Min dung sai ca l c
đnh, có sai lch c bn kiu H. 
có đc tính khác nhau ca các mi
ghép, ta thay đi min dung sai ca
kích thc trc (Hình 2.6).
Khi lp nhiu bc trên mt chi
tit trc, ngi ta dùng
h thng
trc c bn
. Min dung sai ca trc
c đnh, có sai lch c bn kiu h.
 có đc tính khác nhau ca các
mi ghép, ta thay đi min dung sai
ca kích thc l (Hình 2.7).

ghép, ta có th dùng kiu lp kt hp gia h thng l và h th
ng trc theo
T
d
T
D1

T
D2

T
D3

d
dn

Hình 2.7: Lp theo h thng trc c bn
Hình 2.8: Ghi mi ghép tr trn
Φ
60
8
7
e
H

T
D
T
d1


T3
1

T2
1

T1
1

L1
1
= B
1

L2
1
L3
1
T4
T3
n5
m5
k5
j
S
5
h5
g5
f6
n6

3
= B
3
L3
3
L1
4
= B
4
L3
4
L5
4
L1
5
= B
5
m7
k7
j
S
7
h7
f8
h8, h9
f9, e9
d9
j
S
10

b11, c11
a11, b11
h12
b12
h14
h15
h16

tiêu chun; nu vn không tìm đc kiu lp tho mãn đc tính đã cho ca mi
ghép, lúc đó ta có th kt hp min dung sai bt k ca trc và l đ đc mi
ghép có đc tính đúng theo yêu cu. 2.2.3. Ghi ký hiu kiu lp tr trn trên bn v
Sau khi xác đnh đc tính ca mi ghép, chn đ chính xác cho kích
thc trc, kích thc l, chn h thng lp ghép, chn dng sai lch c bn
(hay min phân b dung sai) cho kích thc trc, kích thc l, chúng ta ghi
kiu lp lên bn v.
Kiu lp bao gm kích thc danh ngha, sai lch c bn và cp chính
xác ca kích thc l
 ghi trên t s, sai lch c bn và đ chính xác ca trc
ghi di mu s (Hình 2.8).
Trong nhiu tài liu thit k, cng nh trong các tp bn v chi tit máy,
các kiu lp đc ghi theo tiêu chun TCVN ban hành nm 1963 (TCVN c).
Ví d:
- Kiu lp cht C1, C2, C3, C4,
- Kiu lp trung gian T1, T2, T3
3
, T4
1