Mối quan hệ giữa đức tin và lý trí trong triết
học Tây Âu Trung cổ Nguyễn Thị Vân Hà Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
Luận văn ThS. ngành: Tôn giáo học; Mã số: 60 22 90
Ngƣời hƣớng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thanh Huyền
Năm bảo vệ: 2012 Abstract. Nghiên cứu điều kiện, tiền đề ra đời và thực chất mối quan hệ giữa đức tin
và lý trí trong triết học Tây Âu trung cổ. Phân tích quan niệm của các nhà triết học
tiêu biểu trong triết học Tây Âu trung cổ về mối quan hệ giữa đức tin và lý trí. Đánh
giá quan niệm của các nhà triết học Tây Âu trung cổ về mối quan hệ giữa đức tin và
lý trí.

Keywords. Tôn giáo học; Đức tin; Lý trí; Triết học Tây Âu Trung cổ

Content
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong một thời gian dài, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, khi nhắc đến
triết học Tây Âu trung cổ, ngƣời ta thƣờng quan niệm: đây là thời kỳ tăm tối, không để lại gì
nhiều cho lịch sử nhân loại về khoa học cũng nhƣ triết học. Các nhà nghiên cứu, hoặc do thù
nghịch, hoặc dửng dƣng với tôn giáo đều không thích tìm hiểu về triết học trung cổ. Trong
thời gian gần đây, đã có một số công trình quan tâm tới triết học thời kỳ này, song nhìn chung
còn ít, đặc biệt, vấn đề quan hệ giữa đức tin và lý trí trong thời kỳ này chƣa đƣợc nghiên cứu
một cách hệ thống.

của Doãn Chính và Đinh Ngọc Thạch…
Nhìn chung, trong các công trình nghiên cứu trên đây, chƣa có một công trình chuyên
biệt nào về mối quan hệ giữa đức tin và lý trí trong triết học Tây Âu trung cổ mà vấn đề này
chỉ đƣợc đề cập một cách gián tiếp và khái quát thông qua việc phân tích quan niệm của các
nhà triết học nói chung. Để có cái nhìn khách quan và đánh giá đúng giá trị của triết học Tây
Âu trung cổ, đặc biệt là quan niệm của các nhà triết học về mối quan hệ giữa đức tin và lý trí,
chúng tôi thấy cần phải có những công trình nghiên cứu chuyên sâu hơn nữa về vấn đề này.
3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích: Làm rõ quan niệm của các nhà triết học Tây Âu trung cổ về mối quan hệ
giữa đức tin và lý trí; từ đó đƣa ra nhận định về giá trị và hạn chế của quan niệm này.
- Để đạt mục đích trên, luận văn thực hiện các nhiệm vụ sau:
+ Phân tích điều kiện, tiền đề ra đời và thực chất mối quan hệ giữa đức tin và lý trí
trong triết học Tây Âu trung cổ.
+ Phân tích quan niệm của các nhà triết học tiêu biểu trong triết học Tây Âu trung cổ
về mối quan hệ giữa đức tin và lý trí.
+ Đánh giá quan niệm của các nhà triết học Tây Âu trung cổ về mối quan hệ giữa đức
tin và lý trí.
4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
- Đối tƣợng nghiên cứu: Quan niệm của các nhà triết học Tây Âu trung cổ về mối
quan hệ giữa đức tin và lý trí.
- Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu quan niệm của các triết gia tiêu
biểu của triết học trung cổ Tây Âu: Tertullien, Augustino, Anselm von Canterbury, Thomas
Aquino.
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Cơ sở lý luận: Luận văn đƣợc thực hiện dựa trên cơ sở phƣơng pháp luận của chủ
nghĩa Mác – Lênin về tôn giáo và về lịch sử triết học.
- Phƣơng pháp nghiên cứu: Trong luận văn, tác giả sử dụng các phƣơng pháp chủ yếu
sau: Phân tích, tổng hợp, thống nhất lôgic và lịch sử, trừu tƣợng hoá, khái quát hoá
6. Ý nghĩa của luận văn
- Luận văn nghiên cứu chuyên sâu quan niệm của các nhà triết học tiêu biểu thời kỳ

hệ giữa đức tin và lý trí trở thành vấn đề trọng tâm của các học thuyết triết học cũng nhƣ thần
học.
1.1.2. Tiền đề tư tưởng của quan niệm của các nhà triết học Tây Âu trung cổ về
mối quan hệ giữa đức tin và lý trí
1.1.2.1. Một số học thuyết triết học cổ đại
Triết học Tây Âu trung cổ kế thừa Plato trong học thuyết về ý niệm, học thuyết về
linh hồn để xây dựng quan niệm về Thƣợng đế, quan niệm về hai thế giới. Các nhà triết học
Tây Âu trung cổ (đặc biệt là các nhà triết học kinh viện) tiếp thu, kế thừa tƣ tƣởng Aristotle
trong học thuyết về bốn nguyên nhân và học thuyết về Thƣợng đế, kết hợp những học thuyết đó
với các quan điểm thần học Thiên Chúa giáo, vận dụng phù hợp với hoàn cảnh lịch sử đƣơng
thời. Quan niệm về thần thánh và quan niệm về đạo đức của chủ nghĩa Khắc kỷ cũng có ảnh
hƣởng lớn đến quan niệm của các nhà triết học Tây Âu trung cổ. Ngoài ra, Philon đƣợc coi là
nhà triết học tiêu biểu cho sự dung hòa Kinh thánh Do Thái giáo và truyền thống Hy Lạp, La
Mã, những quan niệm của ông trở thành cơ sở đầu tiên của giáo phụ học trung cổ, đặc biệt là
quan niệm về logos. Cùng với Philon, Chủ nghĩa Plato mới là cầu nối đa thần giáo với nhất
thần giáo, cổ đại với trung cổ. Thực chất của chủ nghĩa Plato mới là chiết trung triết học, kết
hợp chủ nghĩa duy tâm khách quan với chủ nghĩa Khắc kỷ, chủ nghĩa Pitago và phái tiêu dao
Aristotle. Trong đó, Plotin đƣợc coi là cây cầu nối quyết định giữa triết học cổ đại và
Augustino, đồng thời những quan điểm của ông cũng nhận đƣợc nhiều sự quan tâm của các
1.1.2.2. Kinh Thánh
Kinh thánh (bao gồm Cựu ƣớc và Tân ƣớc) là một trong những tác phẩm lớn (với 73 cuốn
sách lớn nhỏ), có giá trị to lớn về mọi mặt, đặc biệt là về triết học, thần học. Nội dung xuyên suốt
của Kinh thánh là câu chuyện về lịch sử cứu độ với tƣ tƣởng trung tâm là “di huấn” (giao ƣớc) của
Thiên Chúa với loài ngƣời và việc thực hiện di huấn đó. Kinh thánh đòi hỏi niềm tin tuyệt đối của
con ngƣời vào Thiên Chúa thông qua mặc khải, tức với sự ra đời của Kinh thánh, trọng tâm nhận
thức đã đƣợc chuyển sang niềm tin, tạo ra bộ mặt mới khác với thời kỳ cổ đại.
1.2. Thực chất vấn đề mối quan hệ giữa đức tin và lý trí trong triết học Tây Âu
trung cổ
1.2.1. Một số khái niệm cơ bản
1.2.1.1. Đức tin

đó là phi lý”. Ông đã tách rời, thậm chí đối lập đức tin với khoa học về đức tin. Theo
Tertullien, chú giải Kinh thánh chỉ là trò thông thái rởm, chỉ có ngƣời dị giáo mới dùng bởi nội
dung Kinh thánh là chân lý hiển nhiên, không cần bàn cãi, và nếu nhƣ có gì đó vƣợt quá tầm hiểu
biết của con ngƣời thì điều đó chứng tỏ nhận thức của con ngƣời có giới hạn. Quan niệm này chi
phối các quan niệm của ông về đạo đức, về sự phân chia xã hội.
2.2. Quan niệm của Augustino về mối quan hệ giữa đức tin và lý trí
Augustino đã đƣa ra luận điểm nền tảng: “tin để hiểu”, tức đối với con ngƣời, đức tin là
điều kiện tiên quyết, nhƣng đó chƣa phải là điều kiện đủ của nhận thức. Con ngƣời không chỉ tin
mà còn phải suy nghĩ về những gì mình tin. Tin còn đòi hỏi sự hiểu biết. Đối với Augustino, “Đức
tin Công giáo dạy rằng chỉ duy có Thiên Chúa là bản tính phi nguyên lý, nghĩa là sự thiện tối
cao và bất biến… tiếp đến, đức tin dạy rằng, từ sự thiện tối cao bất biến này, vũ trụ và mọi sự
tốt lành đã đƣợc sáng tạo, vì chúng đã tạo dựng từ hƣ không và do chúng biến dịch… Nhƣ vậy
hoàn toàn không một bản tính nào mà lại không phải hoặc là chính Thiên Chúa hoặc do Ngƣời
sáng tạo, đến nỗi không một hữu thể nào, xét theo bản tính mà lại không tốt lành” [69, tr. 43].
Theo đó thì đối với con ngƣời, đức tin là điều kiện tiên quyết, nhƣng chƣa phải là điều kiện đủ
của nhận thức. Con ngƣời không chỉ tin mà còn phải suy nghĩ về những gì mình tin. Tin còn
đòi hỏi sự hiểu biết. Nhƣng dù lý trí con ngƣời có hoàn hảo đến đâu vẫn không thể thâu tóm thế
giới vô hình, phạm vi thể hiện của nó hẹp hơn đức tin. Ông đã chia đối tƣợng của đức tin ra ba
nhóm: những khách thể hiển nhiên không cần sự xét đoán của lý trí; những khách thể mà để tin
cần phải có luận cứ chứng minh và những khách thể cần phải tin. Đối với tôn giáo, cụ thể là
Kito giáo, tin là cơ sở của nhận thức: “Tin vào Thiên Chúa cần đi trƣớc nhận thức. Tin giúp con
ngƣời hiểu sâu sắc hơn. Không tin không hiểu” [16, tr. 80]. Và theo Augustino, chân lý khoa
học cũng là một kiểu đức tin đặc biệt, nhƣng ở đó đức tin không kiểm soát lý trí mà lý trí kiểm
soát đức tin. Quan niệm về sự thống nhất giữa lý trí và đức tin cho phép Augustino sử dụng
các phƣơng pháp triết học để lý giải vấn đề chân lý, nhất là chân lý của đức tin.
Xuất phát từ lập trƣờng trên, quan niệm của Augustino về phân chia thế giới, về đạo đức
học, học thuyết thần khải, tƣ tƣởng về tồn tại, tƣ tƣởng về “thuyết sáng tạo” đều thể hiện sự kết
hợp giữa đức tin và lý trí, triết học cổ đại và Kinh thánh. Nhƣng trong sự kết hợp đó, Kinh thánh,
đức tin luôn giữ vai trò chủ đạo.
KẾT LUẬN CHƢƠNG 2

là Thƣợng đế, đó là khách thể cuối cùng hay nguồn gốc của mọi chân lý. Thƣợng đế là chân
lý của mọi chân lý. Do đó, Thomas Aquino khẳng định không thể có mâu thuẫn về mặt
nguyên tắc giữa chân lý của triết học và chân lý của thần học, hay không có sự đối lập giữa
chân lý đúng đắn và đức tin.
Tuy nhiên, Thomas Aquino cũng phân biệt hai loại giáo lý đức tin: một loại lý trí có
thể tiếp thu đƣợc, còn loại kia lý trí hoàn toàn không tiếp cận đƣợc và con ngƣời chỉ có thể
dựa vào mặc khải Thiên Chúa mới tin đƣợc, không thể tìm ra bằng chứng cụ thể.
Thomas Aquino ôn hoà trong giải quyết mối quan hệ giữa đức tin và lý trí nhƣng sự
ôn hoà đó không phải nhằm đề cao lý trí mà nhằm đề cao đức tin. Cả triết học và thần học
đều bàn về Thiên Chúa, nhƣng nhà triết học chỉ có thể suy luận rằng Thiên Chúa hiện hữu
chứ không thể suy tƣ dựa trên các đối tƣợng của cảm giác để hiểu bản chất cốt yếu của Thiên
Chúa, bởi nội dung giáo lý là do Thiên Chúa mặc khải và vƣợt quá khả năng tri thức của lý trí
con ngƣời, không thể chứng minh hay bác bỏ bằng những lý do tất yếu. Tƣơng tự nhƣ các nhà
triết học khác, sự ôn hòa này đƣợc thể hiện cụ thể trong quan niệm của Aquino về chứng minh sự
tồn tại của Thƣợng đế, về thế giới, về con ngƣời, về đạo đức học
3.3. Đánh giá quan niệm của các nhà triết học Tây Âu trung cổ về mối quan hệ
giữa đức tin và lý trí
* Tích cực:
Quan niệm về mối quan hệ giữa đức tin và lý trí của các nhà triết học trung cổ hàm
chứa tinh thần nhân văn sâu sắc, bởi họ đề cao đức tin nhằm khắc phục chủ nghĩa duy lý thời
cổ đại, đề cao giá trị tinh thần của con ngƣời.
Thông qua quan niệm về mối quan hệ giữa đức tin và lý trí, quan niệm của các nhà
triết học Tây Âu trung cổ mang những ý nghĩa đạo đức tích cực, thể hiện cụ thể trong quan
niệm của các nhà triết học.
Các nhà triết học Tây Âu trung cổ đề cao đức tin nhƣng không hoàn toàn loại bỏ lý
trí
Quan niệm của các nhà triết học Tây Âu trung cổ về mối quan hệ giữa đức tin và lý trí
đã góp phần vào công cuộc Cơ đốc hóa tƣ tƣởng, là cơ sở lý luận cho đạo Cơ Đốc.
* Hạn chế:
Tuy triết học Tây Âu trung cổ có những cuộc tranh luận về mối quan hệ giữa đức tin

4. St. Augustin (2007), Tự thuật, Nxb Tôn giáo.
5. Ph. Ănghen (1993), Chiến tranh nông dân ở Đức// C. Mác và Ph. Ăngghen, Toàn tập, tập 7,
Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
6. Ph. Ănghen (1995), Bàn về lịch sử đạo Kito sơ kỳ// C. Mác và Ph. Ăngghen, Toàn
tập, tập 22, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
7. Bách khoa toàn thƣ mở Wikipedia (2011), Kinh Thánh [Internet]. 19/5/1011. Lấy
từ: URL: http://vi.wikipedia.org/wiki/.
8. Forrest. E. Baird (2006), Tuyển tập danh tác triết học từ Plato đến Derrida, Nxb
Văn hoá thông tin.
9. Trịnh Đình Bảy (2000), Niềm tin với tƣ cách một khái niệm triết học, tạp chí Triết
học, tập 114 (số 4), tr. 44-48.
10. Trịnh Đình Bảy (2003), Niềm tin và xây dựng niềm tin khoa học, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội.
11. Alan C. Bowen (2004), Khoa học và triết học Hy Lạp cổ đại, Nxb Văn hoá thông
tin, dịch giả Lê Sơn.
12. John Bowker (2003), Các tôn giáo trên thế giới, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
13. Crame Brinton, Robert Lee Wolff, John. B. Christopher (2004), Văn minh phương
Tây, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
14. Edward McNall Burns (2008), Văn minh phương Tây – Lịch sử và văn hóa, Nxb
Từ điển bách khoa.
15. Các bộ môn khoa học Mác - Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh (2002), Giáo trình triết
học Mác - Lênin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
16. Doãn Chính, Đinh Ngọc Thạch (2003), Triết học trung cổ Tây Âu, Nxb Thanh
niên, Hà Nội.
17. Franciss Collins (2007), Ngôn ngữ của Chúa, những bằng chứng khoa học về đức
tin, Nxb Lao động, Hà Nội.
18. David E Cooper (2005), Các trường phái triết học trên thế giới, Nxb Văn hóa
thông tin, Hà Nội.
19. Đỗ Kiên Cƣờng (2001), Hiện tượng tâm linh, Nxb Trẻ, Hà Nội.
20. Đỗ Kiên Cƣờng (2003), Lý giải các hiện tượng dị thường, khoa học và tâm linh,

Âu cận đại tới Việt Nam hiện nay, tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, tập 41 (số 5), tr. 21-30.
36. Kinh Thánh Tân ước và Cựu ước – Lời Chúa cho mọi người (2009), Nhóm phiên
dịch các giờ kinh phụng vụ, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.
37. Hans Kung (2010), Các nhà tư tưởng lớn của Kito giáo, Nxb Tri thức.
38. Jacques Lacourt (1990), Tuổi trẻ, đức tin và cuộc sống, Nxb Lion de Juda.
39. Phạm Minh Lăng (2003), Những chủ đề cơ bản của triết học phương Tây, Nxb
Văn hóa thông tin, Hà Nội.
40. V. I. Lênin (1979), Sự phá sản của Quốc tế II// V. I. Lênin, Toàn tập, tập 26, Nxb
Tiến bộ, Matxcơva .
41. C. Mác – Ph. Ănghen (1995), Hệ tư tưởng Đức// C. Mác và Ph. Ăngghen, Toàn tập,
tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
42. C. Mác (1995), Luận cương về Phoiơbắc// C. Mác và Ph. Ăngghen, Toàn tập, tập 3,
Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
43. C. Mác (1995), Phê phán cương lĩnh Gôta// C. Mác và Ph. Ăngghen, Toàn tập, tập
19, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
44. Hà Thúc Minh (2003), Thế giới bên này và thế giới bên kia, tạp chí Nghiên cứu
tôn giáo, tập 21 (số 3), tr. 8-14.
45. E. E. Nexmeyanov (2002), Triết học hỏi và đáp, Nxb Đà Nẵng.
46. Văn Sinh Nguyên (2004), Thời trung cổ huyền bí, Nxb Lao động xã hội, Hà Nội.
47. Lê Tôn Nghiêm (2000), Lịch sử triết học phương Tây - tập 1, Nxb Thành phố Hồ
Chí Minh.
48. Lê Tôn Nghiêm (2000), Lịch sử triết học phương Tây - tập 2, Nxb Thành phố Hồ
Chí Minh.
49. Lê Tôn Nghiêm (2000), Lịch sử triết học phương Tây - tập 3, Nxb Thành phố Hồ
Chí Minh.
50. Vũ Dƣơng Ninh (2006), Lịch sử văn minh thế giới, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
51. Nguyễn Công Oánh (2008), Tư tưởng nhân học xã hội trong Kinh Thánh, Luận
văn thạc sĩ Tôn giáo học, trƣờng Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà
Nội), Hà Nội.
52. Jesus der Offenbarer, Đức Giêsu - Đấng mặc khải qua các tác giả, dẫn nhập,

tập 2, Tủ sách trƣờng Đại học Tổng hợp Hà Nội.
69. Phan Văn Tình (2010), Triết học thượng cổ Tây phương ảnh hưởng trên Kito
giáo, Nxb Phƣơng đông.
70. Đặng Hữu Toàn, Trần Nguyên Việt, Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Kim Lai (2005), Các
nền văn hoá thế giới, tập 2, Nxb Từ điển bách khoa.
71. Tủ sách trƣờng Đại học sƣ phạm Hà Nội (1962), Lịch sử thế giới trung cổ (quyển
2), Nxb Giáo dục, Hà Nội.
72. Lê Hữu Tuấn (2005), Những vấn đề về tâm thức, tạp chí Nghiên cứu Phật học, tập
75 (số 1), tr. 27-31.
73. Từ điển triết học (1986), Nxb Tiến bộ, Matxcơva.
74. Colin Urquhart (2009), Sức mạnh tâm linh làm biến đổi thực tại, Nxb Tôn giáo.
75. Nguyễn Ƣớc (2005), Giáo lý mới, thời đại mới: Đức tin Công giáo, Nxb Tôn giáo,
Hà Nội.
76. Đặng Nghiêm Vạn (2003), Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam,
Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
77. Phùng Đạt Văn (2003), Nhắc lại chuyện cũ: Tín ngƣỡng và lý tính, tạp chí Nghiên
cứu tôn giáo, tập 23 (số 5), tr. 9-19.
78. Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô cũ (1959), Triết học của xã hội phong kiến, Nxb
Sự thật, Hà Nội.
79. Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô (1998), Lịch sử phép biện chứng, tập 1: Phép biện
chứng cổ đại, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
80. Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô (1998), Lịch sử phép biện chứng, tập 2: Phép biện
chứng thế kỷ XIV - XVIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
81. Nguyễn Hữu Vui (2002), Lịch sử triết học, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
82. Trƣơng Nhƣ Vƣơng (2005), Tìm hiểu quan niệm đạo đức trong Kinh Thánh, Nxb
Tôn giáo, Hà Nội.
83. Hoàng Tâm Xuyên (2003), Mười tôn giáo lớn trên thế giới, Nxb Chính trị quốc gia,
Hà Nội.
84. Nguyễn Nhƣ Ý (1998), Đại từ điển tiếng Việt, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.