Lời mở đầu
F. Enghen đã khẳng định:
Không có cơ sở văn minh Hi Lạp và đế quốc La Mã thì tuyệt nhiên không
có Châu Âu hiện đại.
Vậy học tập Enghen chúng ta có thể đặt vấn đề:
Nếu không có văn minh cổ đại Trung Quốc thì không có nớc Việt Nam
ngày nay.
Nói đến nền văn minh cổ đại Trung Quốc thì quả là rộng lớn. Biết bao nhiêu
hệ t tởng xuất hiện và tồn tại mãi cho đến ngày nay. Từ thuyết âm dơng ngũ hành,
học thuyết của Khổng Tử, Lão tử... Thế nhng trong các học thuyết ấy, không ai có
thể chối cãi đợc rằng học thuyết Nho gia. Nhà ngời phát khởi phát là Khổng tử là
có vị trí quan trọng hơn hết trong lịch sử phát triển của Trung Quốc nói chung và
các nớc Đông Nam á nói riêng. Kể từ lúc xuất hiện từ vài thế kỷ trớc công nguyên
cho đến thời nhà Hán (Hán Vũ Đế) Nho giáo đã chính thức trở thành hệ t tởng độc
tôn và luôn luôn giữ vị trí đó cho đến ngày cuối cùng của chế độ phong kiến. Điều
đó đã minh chứng rõ ràng: Nho giáo hẳn phải có những giá trị tích cực đặc biệt,
nếu không sao nó có thể có sức sống mạnh mẽ đến nh vậy.
Từ đầu thế kỷ XX đến nay, rất nhiều ngời đã phê phán đạo Nho, tố cáo tính
chất bảo thủ, phi khoa học của nó. Nhng nếu lấy quan điểm lịch sử mà xem xét, ở
thế kỷ XX rõ ràng Nho giáo là cổ hủ nhng ở giai đoạn trớc có vậy không.
Vào thế kỷ X trên bán đảo Đông Dơng có 3 vơng quốc: Đại Việt, Cham Pa,
Khmer, lực lợng ngang nhau. Dần dần Đại Việt chiếm u thế, vừa đủ sức chống lại
phong kiến phơng Bắc, vừa khai hoang Nam Tiến, át hẳn 2 vơng quốc kia. Phải
chăng đạo Nho đã đóng một vai nhất định trong sự hình thành tơng quan lực lợng
ấy. Phải chăng chúng ta đã du nhập đạo Nho của Trung Quốc rồi sau đó biến
1
thành một công cụ chống laị. Biện chứng lịch sử là nh thế. Nho giáo là công cụ để
phong kiến phơng Bắc dùng để lệ thuộc các dân tộc khác, nhng vừa là công cụ
giúp các dân tộc chống lại Trung Quốc.
Chính vì ý nghĩa và vai trò to lớn của Nho giáo đối với tiến trình phát triển

diễn dịch từ vũ trụ quan, nhng nho giáo thì làm ngợc trở lại, nó xuất phát từ ngũ
luân, ngũ thờng rồi đem gán những cái ấy cho vũ trụ, cho thợng đế : nó đã luân lý
hoá cả vũ trụ, cả thợng đế, vũ trụ và thợng đế của Nho giáo đều nhuốm màu luân
3
lý. Đối với nho giáo thì luân lý cơng thờng là hằng tồn, là phổ biến. Nho giáo
không có lịch sử quan, tiến hoá luận. Đối với nó xã hội phong kiến không phải chỉ
là một giai đoạn trong lịch sử loài ngời, luân lý phong kiến không chỉ là một hình
thái ý thức của giai đoạn ấy, nh họ nói: Quân thần chi nghĩa vô sở đào thiên địa
chi gian
Hay là: Thiên bất biến, đạo diệc bất biến (Đổng Trọng Th)
Đạo ở đây tức là tam cơng, ngũ thờng.
Nhng qua các thời đại Nho giáo phải chống đỡ một cuộc đấu tranh lý luận đối
với những hệ thống khác, nh triết học của Mặc Tử, Lão Tử, biện chứng pháp của danh
gia, xã hội học của pháp gia, hình nhi thợng của Hoa nghiêm tông, thiền tông... Thế
mà t tởng của Khổng Tử thì rất là nghèo nàn, thiếu thốn về nhận thức luận, vì phơng
pháp luận, vì tự nhiên quan... Vì vậy Nho gia đời sau cảm thấy phải xây đắp cho nó
một cơ sở lý luận ít ra cũng dễ coi. Họ tìm đợc những yếu tố triết học trong Nho
gia nh sách Trung Dung, Đại học, Mạnh Tử, Kinh Dịch. Họ lại vay mợn thêm của
các triết học và tôn giáo, khác những cái gì có thể dung hoá đợc, rồi mỗi ngời, mỗi
phái xây dựng một học thuyết làm cơ sở lý luận cho Nho giáo. Do đó đã từng hiện ra
cảnh tợng hỗn độn, phức tạp trong các chi phí nh nói ở trên chi phái của Nho giáo có
thể là nhất nguyên luận hay nhị nguyên luận, chủ quan luận hay khách quan luận,
duy lý chủ nghĩa hay trực quan chủ nghĩa, đức trị chủ nghĩa hay công lợi chủ nghĩa...
nhng tất cả đều thống nhất trên quan điểm luân thờng, cơng thờng. Về vũ trụ quan,
thì Chu Hi là một nhà nhị nguyên luận. Hai yếu tố cấu thành vũ trụ là lý (quy luật) vũ
khí (vật chất), biểu hiện trong con ngời thiên thành thiên lý và nhân dục. Nhng thiên
lý là gì? là tam cơng ngũ thờng.
Cho nên, đúng nh K. Marx nói, bản chất của t tởng phong kiến nói chung là
đạo đức và danh dự mà bản chất của Nho học là luân lý, danh phận tức là tam c-
ơng, ngũ thờng.