Đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp
sinh kế bền vững cho cộng đồng ở Khu bảo
tồn thiên nhiên Xuân Liên, tỉnh Thanh Hóa Vũ Thị Ngọc

Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
Luận văn ThS chuyên ngành: Sử dụng và bảo vệ tài nguyên môi trường
Mã số: 60 85 15
Người hướng dẫn: TS. Hà Quý Quỳnh
Năm bảo vệ: 2012 Abstract: Tổng hợp cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu sinh kế cộng đồng ở khu
bảo tồn thiên nhiên (KBTTN), tổng quan các công trình nghiên cứu sinh kế cộng đồng.
Phân tích, đánh giá hiện trạng sinh kế của cộng đồng và tác động của các hoạt động
sinh kế tới đa dạng sinh học ở KBTTN Xuân Liên, tỉnh Thanh Hóa. Đánh giá các lợi
thế và hạn chế triển khai sinh kế của cộng đồng ở KBTTN Xuân Liên. Đề xuất giải
pháp sinh kế bền vững cho cộng đồng dân tộc thiểu số ở KBTTN Xuân Liên, tỉnh
Thanh Hóa.

Keywords: Sinh kế bền vững; Cộng đồng; Khu bảo tồn thiên nhiên; Xuân
Liên; Bảo vệ tài nguyên môi trường; Thanh Hóa Content
MỞ ĐẦU
Người dân sống trong và xung quanh KBTTN không được phép hoặc bị hạn chế khai
thác tài nguyên trong khu bảo tồn. Điều đó tác động lớn tới sinh kế của họ. Để duy trì, đáp
ứng nhu cầu của cuộc sống, người dân buộc phải khai thác tài nguyên ở khu vực không được

Theo IUCN, 1994: “Khu bảo tồn thiên nhiên là một khu vực trên đất liền hoặc trên
biển được khoanh vùng để bảo vệ đa dạng sinh học, các tài nguyên thiên nhiên và văn hoá đi
kèm, được quản lý bằng các công cụ pháp luật hoặc các hình thức quản lý có hiệu quả khác”.
Theo Luật Đa dạng sinh học Việt Nam được ban hành tháng 11 năm 2008: “KBTTN là
khu vực địa lý được xác lập ranh giới và phân khu chức năng để bảo tồn đa dạng sinh học"
* Hệ thống phân hạng quốc tế KBTTN theo IUCN
Hệ thống phân hạng khu BTTN 1994 của IUCN

• Khu dự trữ thiên nhiên nghiêm ngặt/Khu bảo vệ hoang dã (Strict Nature
Reserve/ Wildeness Area):
• Khu dự trữ thiên nhiên (Strict Nature Reserve)
• Khu bảo vệ hoang d. (Wildeness Area)
• Vườn Quốc Gia (National Park)
• Khu bảo tồn thắng cảnh tự nhiên (National Monument/Natural Landmark)
• Khu bảo tồn loài/Sinh cảnh (Habitat/Species Management Area)
• Khu bảo tồn cảnh quan đất liền/biển (Protected Landscape/Seascape)
• Khu bảo tồn kết hợp sử dụng bền vững tài nguyên (Managed Resource Protected
Area)

* Hệ thống phân hạng KBTTN của Việt Nam
Theo Điều 16 mục 1 chương III của Luật đa dạng sinh học Việt Nam thì KBT gồm: a)
Vườn quốc gia ; b) Khu dư
̣
trư
̃
thiên nhiên ; c) Khu bảo tồn loài - sinh cảnh; d) Khu bảo vệ
cảnh quan . Trừ vườn quốc gia, các loại sau được chia ra cấp quốc gia và cấp tỉnh theo tiêu chí
ghi trong Luật Đa dạng sinh học.
1.1.2 Sinh kế và sinh kế bền vững
a) Khái niệm sinh kế, sinh kế bền vững và các phương thức sinh kế

Chiến lƣợc sinh kế
Thể chế, chính sách

- Chính sách và pháp luật
- Các cấp chính quyền
- Dịch vụ nhà nước, tư nhân
- Luật tục, tập quán
- Thiết chế cộng đồng
Kết quả sinh kế

- Thu nhập tốt hơn
- Đời sống nâng cao
- Khả năng tổn thương giảm
- An ninh lương thực củng cố
- Sử dụng tài nguyên thiên
nhiên bền vững
Những thay đổi
trong thực trạng tài
sản và chiến lược
sinh kế
Tài sản sinh kế
nguồn lực và khả năng mà con người có được, (2) Chiến lược sinh kế (thể hiện ra là các hoạt
động sinh kế) và (3) kết quả sinh kế. Các thành tố của một sinh kế có mối quan hệ nhân quả
và chiến lược sinh kế của con người chịu sự tác động bởi các yếu tố bên ngoài. Điều này được
thể hiện trong khung phân tích sinh kế dưới đây (DFID,2001):

Hình 1.1: Khung phân tích sinh kế bền vững của nông dân nghèo (SLF)

c) Giảm nghèo theo các nguồn vốn sinh kế
Để giảm nghèo, phát triển SKBV, ngoài việc các hộ dân phải tự mình nâng cao năng

phát triển kinh tế, xã hội, đời sống văn hóa tinh thần của người dân địa phương sống trong và
xung quanh KBT.
1.2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU SINH KẾ Ở CÁC KBTTN
1. 2.1 Trên thế giới
- Tiếp cận “sinh kế” đã được áp dụng trong công tác bảo tồn bền vững tài nguyên ở
nhiều KBT và VQG trên thế giới:
+ Tác giả Abiyot Negera Biressu (2009) cho rằng các hoạt động bảo tồn của VQG cần
chú ý chia sẻ lợi ích và trách nhiệm giữa các bên liên quan, đồng thời cải thiện sinh kế cho
cộng đồng địa phương.
+ Krisna B. Ghimire (2008) qua cuốn“Parks and people: Livelihood Issues in
national Parks Management in Thailand and Madagascar” cũng khẳng định điều
này.
+ Trong cuốn “Involving Indigenous peoples In Protected Area management:
Comparative Perspectives from Nepal, Thailand, and China” tác giả Sanjay K (2002) lưu ý
về việc cần phải chú ý tới các dân tộc bản địa và sinh kế của họ trong các KBT và VQG trong
các hoạt động bảo tồn

+ Năm 2005, DFIT đã xuất bản trên tạp chí của mình một bài viết với tiêu đề “Marine
Protected Areas and Sustainable Coastal Livelihoods”
+ Trong tài liệu “Quản lý Vườn quốc gia và sinh kế địa phương ở Ban Suk Ran Sat,
Thailand” nhóm tác giả: Tolera Senbatot Jiren, Liton Chandra Sen và Anna Glent Overgaard
sử dụng tiếp cận sinh kế bền vững của DFIT để phân tích.
1.2.2 Ở Việt Nam
Tiếp cận sinh kế bền vững này được các cơ quan phát triển và các nhà nghiên cứu ở
Việt Nam sử dụng làm cơ sở cho việc nghiên cứu, thiết kế các hoạt động hỗ trợ phát triển sinh
kế:
- “Dự án sinh kế nông thôn bền vững ở Bình Định” do cơ quan phát triển quốc tế
NewZealand (NZAID) tài trợ tiến hành từ 2009 - 2013; Dự án "Cải thiện sinh kế các tỉnh ven
biển miền Trung" do ADB tài trợ từ nguồn quỹ đặc biệt của Chính phủ Nhật Bản kéo dài từ
4/2004 - 3/2005; Dự án “Quản lý tổng hợp các hoạt động vùng đầm phá” (IMOLA) của Thừa

a) Lịch sử Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên
Ban Qua
̉
n ly
́
Khu Ba
̉
o tồn Thiên nhiên đươ
̣
c tha
̀
nh lâ
̣
p theo Quyết đi
̣
nh số 1476/QĐ-UB
ngày 15/06/2000 của UBND tỉnh Thanh Hoá .
b) Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên
* Vị trí và diện tích Khu bảo tồn
KBTTN Xuân Liên thuộc huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hoá, nằm trên địa giới
hành chính của các xã: Bát Mọt, Yên Nhân, Lương Sơn, Xuân Cẩm, Vạn Xuân; Có tọa độ địa
lý: Từ 19
0
51’00” đến 19
0
59’00” vĩ độ Bắc và Từ 104
0
58’00” đến 105
0
19’20” kinh độ

thủy lợi - thủy điện Cửa Đạt, tạo thành hồ nước có diện tích mặt trên 3.000ha.
* Tài nguyên đất
Các nhóm đất phát triển trên các loại đá trầm tích sa thạch, phiến thạch bao gồm:
- Đất Feralit nâu vàng phát triển trên đá mẹ sa thạch
- Đất Feralit vàng đỏ phát triển trên đá mẹ phiến thạch
- Đất Feralit vàng đỏ phát triển trên đá macma acid kết tinh
- Nhóm đất dốc tụ ven đồi, ven sông suối, đất phù xa
- Đất Feralit xám đen biến đổi do trồng lúa.
c) Điều kiện kinh tế - xã hội
Trên địa bàn Khu bảo tồn có 5 xã (Bát Mọt, Yên Nhân, Lương Sơn, Xuân Cẩm và Vạn
Xuân) với 39 thôn bản. Theo số liệu thống kê của BQL KBTTN Xuân Liên, tổng diện tích đất tự
nhiên theo đơn vị hành chính của các xã vùng đệm KBTTN là 664,84km
2
. Dân số có 24.652
người (năm 2011). Mật độ dân số trung bình là 74,16 người/km
2
. Các xã ở KBTTN Xuân Liên
có 3 dân tộc sinh sống chủ yếu: Thái, Mường, Kinh.
2.1.2 Đặc điểm các xã điều tra
a) Xã Vạn Xuân
11 Vạn Xuân nằm ở phía Tây-Nam của huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa, cách trung
tâm huyện 19 km, diện tích tự nhiên 14.116ha, dân số cuối năm 2011 là 5.418 người. Xã có 11
thôn bản với 2 dân tộc, trong đó Thái (60,7%), Kinh (39,3%). Tỷ lệ hộ nghèo năm 2012 của xã
khá cao 47,72%. Xã có địa hình phức tạp, sông suối, hồ đập, núi, đồi xen kẽ lẫn nhau tạo nên
nhiều thung lũng. Xã phát triển kinh tế nông lâm nghiệp là chính, lao động nông lâm nghiệp
chiếm 90%, còn lại là các nghề phụ, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ.
b) Xã Lương Sơn

Mức 4
0
Không có nguồn vốn

12 Trên cơ sở các đánh giá về lợi thế, hạn chế trong các nguồn vốn sinh kế; các phân tích so
sánh về các nguồn vốn sinh kế của các xã ở KBT và tiêu chí đánh giá cho điểm các nguồn vốn
sinh kế ở bảng 2.9, các nguồn vốn sinh kế HGĐ của 5 xã ở KBT được đánh giá như sau:
Bảng 2.10: Đánh giá các nguồn vốn sinh kế của HGĐ các xã ở KBT Xuân Liên
TT

Xã
Vốn
sinh kế
Bát Mọt
Yên
Nhân
Lƣơng
Sơn
Xuân
Cẩm
Vạn
Xuân
Điểm tối
đa
1
Vốn con người
1

Vốn vật chất
1
1
2
2
1
3
Tổng điểm
6
6
10
8
7
15

2.2.2 Các nguồn vốn sinh kế chung
Các HGĐ có các nguồn vốn sinh kế riêng nhất định, bên cạnh đó họ cũng có những
nguồn vốn sinh kế thuộc sở hữu chung của cộng đồng họ, đó là: (1) Các điều kiện tự nhiên và tài
nguyên thiên nhiên chung; (2) Các điều kiện kinh tế - xã hội chung. Để đánh giá nguồn vốn sinh
kế thuộc sở hữu chung này, đề tài tiến hành phân tích các lợi thế và hạn chế của các nguồn vốn
này, từ đó xếp hạng các nguồn vốn của các xã theo tiêu chí đưa ra trong bảng 2.11
Bảng 2.11: Tiêu chí đánh giá xếp hạng các điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên;
kinh tế - xã hội các xã ở KBT
Mức nguồn vốn
Số điểm
Tiêu chí đánh giá
Mức 1
3
Nguồn vốn tốt, đáp ứng các điều kiện cho sự phát triển
sinh kế bền vững

Cẩm
Vạn
Xuân
Tổng
điểm
Tổng điểm
tối đa
1 Điều kiện tự nhiên và
TNTN
15
15
14
14
15
73
105
1
Vị trí địa lý
1
1
2
2
1
7
15
2
Địa hình
1
1
2

15
6
Tài nguyên sinh vật
3
3
2
2
3
13
15
7
Cảnh quan
3
3
2
2
3
13
15
2 Hạ tầng kinh tế - xã hội
7
7
8
8
7
37
75
1
Cơ sở hạ tầng
1

1
1
2
8
15
5
Tài nguyên du lịch
nhân văn
2
2
2
2
2
10
15
Tổng
22
22
22
22
22
110
180

2.2.3 Đánh giá tổng hợp nguồn vốn sinh kế cộng đồng dân cƣ ở KBT Xuân Liên
Trên cơ sở các đánh giá về nguồn vốn sinh kế HGĐ và các nguồn vốn sinh kế chung về
điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên; điều kiện kinh tế - xã hội, các nguồn vốn sinh kế
của cộng đồng dân cư ở KBT Xuân Liên được đánh giá tổng hợp ở bảng dưới đây:
Bảng 2.20: Đánh giá tổng hợp nguồn vốn sinh kế
cộng đồng dân cƣ ở KBT Xuân Liên

1
2
1
1
6
15
2
Vốn vật chất
1
1
2
2
1
7
15
3
Vốn tự nhiên
2
2
1
1
2
8
15
4
Vốn xã hội
1
1
2
2

105
1
Vị trí địa lý
1
1
2
2
1
7
15
2
Địa hình
1
1
2
2
1
7
15
3
Khí hậu
2
2
2
2
2
10
15
4
Thủy văn

2
3
13
15
2.2 Hạ tầng kinh tế - xã hội
7
7
8
8
7
37
75
1
Cơ sở hạ tầng
1
1
2
2
1
7
15
2
Cán bộ lãnh đạo xã
1
1
2
2
1
7
15

Tổng
28
28
31
30
29
146
240

2.3 HOẠT ĐỘNG SINH KẾ CỦA DÂN CƢ Ở KBTTN XUÂN LIÊN
2.3.1 Hoạt động sản xuất nông nghiệp
Hoạt động sản xuất nông nghiệp của dân cư 5 xã ở KBT Xuân Liên gồm: trồng trọt, chăn
nuôi, nuôi trồng thủy sản và lâm nghiệp. Trong đó, trồng trọt nông nghiệp, chăn nuôi và lâm nghiệp
là những hoạt động chủ yếu.
* Đánh giá tổng hợp các thuận lợi và hạn chế trong hoạt động nông nghiệp
- Thuận lợi: hoạt động nông nghiệp của cộng đồng dân cư ở KBT Xuân liên có những
điểm thuận lợi sau:
+ Sản xuất nông nghiệp là sinh kế chính của đa phần các hộ dân nên có kỹ năng tay nghề
tốt;
15 + Nguồn lao động dồi dào là ưu thế lớn để phát triển hoạt động sản xuất nông nghiệp;
+ Chương trình 135, 30a hỗ trợ nhiều hộ dân, đặc biệt là hộ nghèo phát triển sản xuất
nông nghiệp;
+ Nguồn thức ăn và diện tích để chăn nuôi rộng;
+ Hồ thủy điện cửa Đạt và diện tích mặt nước là điều kiện để phát triển nuôi trồng thủy
sản;
+ Chính quyền huyện, xã đã quan tâm đầu tư mở các lớp tập huấn về kỹ thuật trồng trọt,
chăn nuôi và sản xuất lâm nghiệp cho các hộ dân trong xã.


rẻ, bị ép giá.
4- Nuôi trồng
thủy sản
- Chưa phát triển do diện tích nuôi trồng thủy sản ít
2.3.2 Hoạt động phi nông nghiệp
Hoạt động phi nông nghiệp của các xã vùng đệm gồm có: dịch vụ, tiểu thủ công nghiệp
và làm thuê. Hoạt động phi nông nghiệp trong vùng nhìn chung chưa phát triển và còn tồn tại
nhiều khó khăn, hạn chế.
2.3.3 Khai thác các nguồn lợi tự nhiên từ Khu bảo tồn
73% số người được phỏng vấn trả lời hiện nay HGĐ mình có khai thác các nguồn lợi tự
nhiên từ KBTTN Xuân Liên. Số lần vào rừng trung bình là 2-4 lần/tháng. Thời gian tập trung
vào rừng đông nhất là các tháng thiếu đói trước thu hoạch. Đối tượng vào rừng nhiều nhất là
các hộ nghèo đói, thiếu lương thực. Các sản phẩm khai thác gồm các loài cây, con lâm sản
ngoài gỗ. Đối với các loài cây gỗ thì hiện nay đã bị cấm nhưng vẫn có người vào rừng khai thác
trộm.

CHƢƠNG 3. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP SINH KẾ BỀN VỮNG CHO CỘNG ĐỒNG Ở
KBTTN XUÂN LIÊN

3.1. TÁC ĐỘNG CỦA HOẠT ĐỘNG SINH KẾ ĐẾN ĐA DẠNG SINH HỌC KBTTN
XUÂN LIÊN
3.1.1 Hoạt động khai thác, sử dụng các sản phẩm rừng trong KBT và suy giảm đa dạng sinh
học
Các kết quả phân tích trên đã chỉ ra rằng:
- Người dân khai thác lâm sản ở KBT Xuân Liên theo 2 nhóm chính: Nhóm cây gỗ và
nhóm lâm sản ngoài gỗ. Các loại lâm sản khai thác phân bố ở cả vùng lõi và vùng đệm của KBT.
Vì thế làm cho các loài cây, con lâm sản suy giảm số lượng, nhiều loài trở nên hiếm;
- Các loại lâm sản khai thác chủ yếu phục vụ cho nhu cầu tại chỗ nhưng cũng có nhiều
loại khai thác để vừa sử dụng vừa đem bán;

2/ Nguồn vốn sinh kế chung
- Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên: Điểm yếu trong điều kiện tự nhiên và
TNTN của vùng là vị trí địa lý và địa hình, tuy nhiên đây là 2 vấn đề khó có thể tác động được.
Điểm thuận lợi của điều kiện tự nhiên và TNTN là tài nguyên đất, sinh vật và cảnh quan. Do đó,
cần nâng cao hiệu quả sử dụng để phát huy các lợi thế này, cải thiện kinh tế của cộng đồng.
18 - Điều kiện kinh tế - xã hội: Điểm yếu trong điều kiện kinh tế - xã hội là:
cơ sở hạ tầng và trình độ năng lực của cán bộ quản lý chính quyền của các xã đều thấp, chưa tạo
được tiền đề thúc đẩy được khả năng phát triển kinh tế của HGĐ. Điểm thuận lợi trong điều kiện
kinh tế - xã hội của các xã là có sự hỗ trợ sinh kế từ các chương trình, dự án của Nhà nước và
KBT Xuân Liên. Do đó, các giải pháp là giải quyết các khó khăn, điểm yếu và phát huy các điểm
thuận lợi trong điều kiện này
3.2.2 Giải pháp kỹ thuật
1/ Sản xuất trồng trọt
- Chuyển đổi cơ cấu giống cây trồng có năng suất cao, kết hợp thâm canh tăng năng suất
để đáp ứng nhu cầu lương thực cho nhu cầu nội vùng.
- Nâng cao nhận thức của người dân trong việc bảo vệ đất, đồng thời chuyển giao cho họ
những kỹ thuật cải tạo đất.
- Mở rộng phát triển cây mía lên các xã vùng địa hình cao như Yên Nhân, Bát Mọt, Vạn
Xuân.
2/ Sản xuất chăn nuôi
Định hướng phát triển chăn nuôi phải được dựa trên tiềm năng của mỗi tiểu vùng. Tiểu
vùng địa hình cao của khu vực nghiên cứu có lợi thế trong phát triển chăn nuôi gia súc lớn như
trâu, bò hơn các xã tiểu vùng thấp. Ngược lại các xã tiểu vùng thấp lại có lợi thế trong phát triển
chăn nuôi gia súc nhỏ và gia cầm hơn
3/ Sản xuất lâm nghiệp
1) Tiếp tục thực hiện các chương trình trồng rừng theo hỗ trợ của Nhà nước, có thể
hướng dẫn người dân tiến hành trồng xen canh cây nông nghiệp phù hợp để đảm bảo nhu cầu

2. Các nguồn vốn sinh kế trong ngũ giác tài sản sinh kế của HGĐ các xã ở KBTTN Xuân
Liên nhìn chung đều ở mức trung bình thấp, chưa tạo được tiền đề mạnh cho phát triển kinh tế
HGĐ. Trong đó, thấp nhất là 2 xã Yên Nhân, Bát Mọt, sau đó đến Vạn Xuân. Ba xã này cũng là
những xã có tác động lớn nhất lên tài nguyên của KBT. Do đó, các xã này cần được ưu tiên để
cải thiện các nguồn vốn sinh kế trước các xã còn lại. Hai nguồn vốn cần ưu tiên cải thiện trước là
vốn con người và vốn tài chính. Hỗ trợ xây dựng cơ sở hạ tầng, nâng cao năng lực cán bộ chính
quyền địa phương, đặc biệt ở các xã tiểu vùng địa hình cao (Bát Mọt, Yên Nhân, Vạn Xuân) là
cần thiết để cải thiện nguồn vốn về điều kiện kinh tế - xã hội. Phát triển các hoạt động sinh kế
gắn với khai thác hiệu quả, bền vững các tài nguyên này là điều cần thiết để tận dụng lợi thế,
đảm bảo sử dụng bền vững tài nguyên và phát triển SKBV.
3. Các hoạt động sinh kế ở KBT Xuân Liên khá đa dạng, gồm: sản xuất nông nghiệp,
khai thác tài nguyên KBT và một số hoạt động phi nông nghiệp. Sản xuất nông nghiệp là hoạt
20 động sinh kế chính mang lại thu nhập cho HGĐ. Hoạt động sản xuất nông nghiệp ở dạng quảng
canh hoặc bán thâm canh. Hoạt động phi nông nghiệp chưa phát triển. Phát huy các lợi thế và
khắc phục các khó khăn trong các hoạt động này là việc cần làm để cải thiện hoạt động sinh kế,
giúp người dân nâng cao thu nhập.

References
Tiếng Việt
1. Chính phủ Việt Nam (2008), Luật Đa dạng sinh học Việt Nam 2008.
2. Ban quản lý KBTTN Xuân Liên (2012), Thỏa thuận cơ chế chia sẻ lợi ích: về việc quản
lý vùng đồng cỏ và chăn thả gia súc tại khu chăn thả cố định; về quản lý, sử dụng một số
loại Lâm sản ngoài gỗ trong phân khu phục hồi sinh thái, Thanh Hóa.
3. Ban quản lý KBTTN Xuân Liên (2008), Báo cáo kết quả thực hiện gói thầu: “Tổ chức
điều tra về kinh tế - xã hội để xây dựng các yêu cầu hiện tại đối với các sản phẩm rừng
trong vùng đệm, đặc biệt là đối với 11 thôn nằm sát ranh giới Khu bảo tồn”.
4. Ban quản lý KBTTN Xuân Liên (2009), Đánh giá nhu cầu bảo tồn KBTTN Xuân Liên,

nghiệm và bài học quốc tế, IUCN Việt Nam, Hà Nội, Việt Nam.
16. Lê Diên Dực (2012), Vai trò của cộng đồng trong phát triển và bảo tồn đa dạng
sinh học, Bài đăng trên Website Viện nghiên cứu chính sách xã hội, truy cập ngày
21/10/2012.
17. Nguyễn Văn Sửu (2010), Khung sinh kế bền vững: Một cách phân tích toàn diện về phát
triển và giảm nghèo, Tạp chí dân tộc học (số 2), trang 3, Viện Dân tộc học.
18. Nguyễn Quốc Dựng (2004), Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp đồng quản lý Khu bảo
tồn thiên nhiên sông Thanh, tỉnh Quảng Nam, Luận văn Thạc sỹ Khoa học lâm nghiệp,
Trường Đại học Lâm nghiệp.
19. Nguyễn Viết Cách và cộng sự (2009), Giám sát tác động xã hội và đánh giá khả năng bị
tổn thương của các hoạt động sinh kế phụ thuộc vào tài nguyên đất ngập nước khu vực
Vườn Quốc Gia Xuân Thủy, Nam Định, Báo cáo Kinh tế - xã hội của Vườn Quốc Gia
Xuân Thủy, Nam Định.
20. UBND huyện Thường Xuân (2011), Niên giám thống kê huyện Thường Xuân 2011
21. Phạm Văn Dũng (2012), Quản lý Tài nguyên dựa vào cộng đồng: Nghiên cứu trường
hợp dân tộc Thái ở xã Hạnh Dịch, huyện Quế Phong, Tỉnh Nghệ An, Bài luận nghiên cứu
đăng trên Website Viện nghiên cứu chính sách xã hội.
22. Phạm Bảo Dương (2009), Báo cáo tóm tắt: Các nhân tố hỗ trợ và cản trở hộ nghèo tiếp
cận các nguồn vốn sinh kế để giảm nghèo bền vững, bài đăng trên Website của Bộ môn
22 Nghiên cứu Chiến lược và chính sách, Viện Chính sách Chiến lược phát triển Nông
nghiệp, Nông thôn – Bộ NN và PTNT, Hà Nội.
23. Angus MacEwin, Nguyễn Tố Uyên, Thẩm Ngọc Diệp, Hà Minh Trí, Key Simington
(2007), Sinh kế bền vững cho các Khu bảo tồn biển Việt Nam, WWF Việt Nam xuất bản.
24. Tôn Thu Vân (2008), Giáo trình nhân loại học văn hóa, Bắc Kinh.
25. Trần Đức Viên, Nguyễn Văn Vinh, Mai Văn Thành (2005), Phân cấp trong quản lý tài
nguyên rừng và sinh kế người dân, NXB Nông nghiệp, Hà Nội.
26. Trung tâm nghiên cứu phát triển vùng (Bộ Khoa học và Công nghệ) (2007), Nghiên cứu

38. Frank Ellis (2000), Rural Livelihoods and Diversity in Developing Countries, Oxford
University Press.
39. Krisna B. Ghimire (2008), Parks and people: Livelihood Issues in national Parks
Management in Thailand and Madagascar, published online on Wiley online Library.
40. Le Quang Thong (2008), An analysis of the livelihoods in sellected villages the BD-NB
National Park with a Particular Emphasis on Establishing the Opportunites for Community
based – Tourism Enterprises, The Study of Nong lam University, Ho Chi Minh City.
41. MacEwin, Angus, Nguyen To Uyen, Tham Ngoc Diep, Ha Minh Tri and keith
Symington (2008), Sustainable livelihood strategy: VietNam marine protect+ed areas,
Published by Sustainable livelihoods in and around MPAs. MARD, Danish Development
Cooperation in the Envirenment program 2005-10, Ha Noi.
42. William D. Sunderlin và Huynh Thu Ba (2005), Poverty Alleviation and forests in
Vietnam, Published by Center for International Forestry Research, Jakarta, Indonesia.
43. Scoones Ian (1998), Sustainable livelihood: A frame work for analysis, ISD working
paper 72.
44. Tolera Senbatot Jiren, Liton Chandra Sen và Anna Glent Overgaard (2010), National
park management and Local livelihood in Ban Suk Sam Ran, Thailand, thematic reports
research, University of Copenhaghen.
45. Department for International Development (1999), Sustainable Livelihood Guidance
Sheet: Introduction
Http://www.livelihoods.org/info/info_guidancesheets.htmt#