B GIÁO DCăVÀăÀOăTO
TRNGăI HC KINH T THÀNH PH H CHÍ MINH NGUYN TH VÂN ANH

CÁC YU T NHăHNGăN T L
T VONG TR EM  NÔNG THÔN VIT NAM LUNăVNăTHC S KINH T

NGIăHNG DN KHOA HC
GS. TS. DWIGHT H. PERKINS
ThS.ăINHăVăTRANGăNGÂN THÀNH PH H CHÍ MINH ậ NMă2011
i
LIăCAMăOAN

Tôi xin cam đoan lun vn nƠy hoƠn toƠn do tôi thc hin. Các đon trích dn và s
liu s dng trong lun vn đu đc dn ngun vƠ có đ chính xác cao nht trong phm vi
hiu bit ca tôi. Lun vn nƠy không nht thit phn ánh quan đim ca Trng i hc
Kinh t thành ph H Chí Minh hay Chng trình ging dy kinh t Fulbright.

Nguyn Th Vân Anh
TP. H Chí Minh, tháng 6 nm 2011

ii
LI CMăN

mc tiêu không còn trn vn. T thc trng này, nghiên cu s dng mô hình hi quy
logistic đ đo lng tác đng ca các nhóm nhân t ngi m, h gia đình, cng đng và
dch v y t đn t l t vong tr  nông thôn Vit Nam. Kt qu hi quy cho thy trình đ
giáo dc ca m, s con do ngi m sinh ra, tip cn ngun nc an toàn, vùng min, và
chm sóc trc khi sinh là nhng nhân t ni bt tác đng đn t l t vong tr em. Trong
khi đó, nhng nhân t nh khong cách gia các ln sinh, b sung vitamin A cho m sau
khi sinh và thu nhp h gia đình li ít có nh hng đn t l t vong tr em. Sau khi thc
hin phân tích d báo t l t vong tr, nghiên cu đa ra nhng gi ý chính sách nhm
gim t l t vong tr tp trung vƠo các chng trình h tr giáo dc, trong đó m rng
công tác tuyên truyn v sc khe sinh sn, nâng cao kin thc v sc khe sinh sn cho
bà m; gii quyt vn đ nc sch và to điu kin cho ngi m đc chm sóc vƠ t
vn sc khe trc khi sinh thông qua vic đƠo to thêm các cán b y t có chuyên môn
cho các trm y t xã.
iv
MC LC
LI CAM OAN i
LI CM N ii
TÓM TT iii
DANH MC CH VIT TT vi
DANH MC BNG vii
DANH MC HÌNH V viii
CHNGăă1:ăGII THIU 1
1.1. Bi cnh chính sách 1
1.2. Vn đ chính sách 1
1.3. Phm vi, mc tiêu vƠ phng pháp nghiên cu 2
1.4. Câu hi chính sách 3
1.5. Kt cu ca lun vn 3
DANH MC CH VIT TT

ADB : Asian Development Bank
Ngân hàng Phát trin Châu Á
CSYT : C s y t
CSHT : C s h tng
DS&KHHG : Dân s và K hoch hóa gia đình
GSO : General Statistics Office
: Tng cc Thng kê
IMR : Infant mortality rate
: T l t vong tr s sinh
MDGs : Millennium Development Goals
: Mc tiêu Phát trin Thiên niên k
MICS : Multi-Indicator Cluster Sample
iu tra đánh giá các mc tiêu v tr em và ph n
MOLISA : Ministry of Labor, War Invalids and Social Affairs
: B Lao đng, Thng binh và Xã Hi
U5MR : Under five mortality rate
: T l t vong tr di 5 tui
VHLSS : Vietnam Household Living Standards Survey
: iu tra mc sng h gia đình

vii
DANH MC BNG
Bng 4.1 Tóm tt các mi quan h gia bin ph thuc và các bin đc lp 17

Hình 5-5 Mc đ ci thin t l t vong tr em khi ngi m không đi hc đc
chm sóc trc khi sinh  đng bng Bc b 31
Hình 5-6 Khung phân tích các nhân t nh hng đn t l t vong tr em 32 1
CHNGăă1: GII THIU
1.1. Bi cnh chính sách
Ngày nay, hu ht các chính ph  nhiu quc gia đu dành phn u tiên đn vic ci
thin điu kin sc khe cho các công dân ca mình. Mt khi các công dân  quc gia đó
có sc khe tt hn, h s tham gia làm vic vi nng sut cao hn vƠ làm cho quc gia đó
ngày càng phát trin hn. Tuy nhiên, đ khe mnh, mi ngi phi đc chm sóc ngay
t khi sinh ra đ hn ch đc nguy c t vong và bnh tt. Perkins và cng s (2006) đã
cho rng ắmt trong nhng ch s rõ nht v tình hình sc khe chung ca mt quc gia là
t l t vong di 5 tui
1
”. Vì vy, t l t vong tr em đã tr thƠnh tơm đim ca các
nghiên cu hc thut và các nhà làm chính sách  nhiu quc gia trên th gii, và là mt
trong tám Mc tiêu phát trin Thiên niên k
2
mà 190 nhƠ lãnh đo ca các quc gia trong
Liên hip quc đã quyt tâm thc hin trong giai đon 1990 ậ 2015 (SRV, 2008).
Vit Nam là mt trong nhng quc gia đã vƠ đang phát trin rt nhanh trong sut hai
thp k qua cùng vi đa s các ch s xã hi, trong đó có t l đói nghèo vƠ các ch s sc
khe quan trng đã đc ci thin đáng k trong sut giai đon này. Trong đó, phi k đn
thành công trong vic gim t l t vong tr di 5 tui (U5MR) t 58/1.000 ca nm 1990
xung còn 23,4/1.000 ca nm 2006 vƠ t l t vong tr s sinh (IMR) t 44,4/1.000 ca

s phân hóa rõ rt vi nhóm ng phân nghèo nht hu nh không có ci thin, trong khi t
l tiêm chng  nhóm giàu nht tng lên 55% (ADB, 2007). Vì vy, t l t vong tr có
gim dn qua các nm song khong cách gia thành th và nông thôn vn cha có nhng
ci thin đáng k. T đó, đt ra câu hi v cht lng, cng nh mc đ tip cn ca bà m
và tr đn các dch v y t  nông thôn trong thi gian qua.
Hình 1-1 Chênh lch t vong tr em gia thành th vƠănôngăthônănmă2006

(Ngun: Tng hp ca tác gi t MICS, 2006)
1.3. Phm vi, mc tiêu vƠăphngăphápănghiên cu
Nghiên cu này s dng s liu t cuc iu tra đánh giá các mc tiêu v tr em và
ph n Vit Nam (MICS) 2006; trong đó, ch nhng ph n  nông thôn  tám vùng đa lý
ca Vit Nam đã sinh con ít nht mt ln (có hoc không có con t vong) đc la chn.
Nghiên cu tp trung phân tích các nhóm nhân t nh hng đn t vong tr em bao
gm: nhóm nhân t thuc v ngi m, gia đình, cng đng và dch v y t. Nghiên cu
cng s nhn dng nhng nhân t ni bt tác đng đn t l t vong tr em  nông thôn
14ề
16ề
24ề
30ề
0
5
10
15
20
25
30
IMR
U5MR
Tălătăvongătrăem
ChênhălchătălătăvongăgiaăkhuăvcăthƠnhăthăvƠă

can thip đc cng nh nêu ra nhng hn ch ca nghiên cu.

4
CHNGăă2: TNG QUAN V CÁC NGHIÊN CUăTRC
2.1. Các nghiên cu thc nghim
T l t vong tr em là khác nhau  các quc gia khác nhau, t nhng quc gia giàu có
nht cho đn nhng quc gia nghèo nht, hay t nhng khu vc thành th phát trin đn
nhng khu vc nông thôn chm phát trin. Chng hn, theo nghiên cu ca Perkins và
cng s (2006) cho thy có mt s chênh lch quá ln  c hi sng sót gia tr em 
Sierra Leone (Châu Phi) và tr em  an Mch (Châu Âu). iu nƠy đc lý gii qua mt
s nguyên nhơn nh: (i)  Sierra Leone, cha ti mt na các bà m khi sinh đc nhân
viên y t có chuyên môn chm sóc, trong khi  an Mch tt c các bà m đu nhn đc
dch v nƠy; (ii) đa s ngi dân nông thôn  Sierra Leone không tip cn vi ngun nc
sch hay v sinh tt, nhng mi ngi dân  an Mch đu có nc ung sch và v sinh
tiên tin. iu này đã to nên s chênh lch trong vic đu t vƠo giáo dc hay chm sóc y
t c bn gia các quc gia này, t đó dn đn s cách bit v t l t vong tr gia thành
th và nông thôn ngay c trong ni b ca quc gia đang phát trin nh Sierra Leone.
Lavy và cng s (1996) [dn trong Lay và Robilliard (2009)] tìm thy có mt khong
cách ln v tình trng chm sóc sc khe gia thành th và nông thôn Ghana thông qua
nhng khác bit ln v cht lng cng nh kh nng tip cn đn các dch v y t. Tng
t, Lalou và LeGrand (1997) [dn trong Lay và Robilliard (2009)] cng thy t vong tr 
khu vc nông thôn ti ba quc gia Sahel (bao gm Burkina Faso, Mali và Senegal) v cn
bn lƠ cao hn  thành th. Theo phân tích ca h, điu này không ch bi s yu kém ca
c s h tng (CSHT) y t nông thôn mà còn do vic s dng ắdi mc” các dch v này
 khu vc nông thôn.
Tùy theo mc đích vƠ d liu nghiên cu mà nhng yu t nh hng đn t l t vong
tr em đc tng hp thƠnh các nhóm riêng, nhng nhìn chung mi nhóm yu t đu có

 Sri Lanka [dn trong Pham Le Thong và cng s (2009)] cho thy tui ca ngi m c
tng thêm mt nm trong ln sinh đu tiên s tng ri ro t vong tr em lên 3%.
Nghiên cu khác ca Bhalotra và van Soest (2008) [dn trong Pham Le Thong và cng
s (2009)] s dng d liu  n  li cho thy có s nh hng rõ rt ca khong cách
sinh lên ri ro t vong tr. Ngoài ra, nghiên cu ca World Bank (2007) ti bang Orissa,
n  cng cho rng khong cách gia các ln sinh có nh hng đáng k đn t l t
vong tr di 5 tui, nu khong cách này ngn hn 24 tháng thì s tr t vong có xu
hng tng lên. Mt nghiên cu ca Lay và Robilliard (2009) cho thy ngi m đc
6
giáo dc tt hn thng có xu hng sinh con vi khong cách xa hn, nh vy càng làm
tng c hi sng ca tr.
B sung vitamin A cho m sau khi sinh và thi gian nuôi con bng sa m
Theo World Bank (2007) thì sc khe cng nh ch đ dinh dng ca ngi m
không tt cng có th gây nh hng tiêu cc đn sc khe ca tr em. Trong đó, vic
cung cp vitamin A là rt quan trng cho mt và s hot đng bình thng ca h thng
min dch ca tr (MICS, 2006). Ngoài ra, cung cp vitamin A cho bà m mi sinh đang
cho con bú có th bo v con ca h trong nhng nm tháng đu đi, đng thi bù li
lng vitamin A mà m đã mt đi trong sut quá trình mang thai và cho con bú.
Bên cnh đó, The Lancet (2003) [dn trong the World Bank (2007)] còn cho rng tr
đc bú sa m trong 6 tháng đu đi s ci thin đc kh nng sng sót  nhng nc
đang phát trin. Mc dù, nhiu nghiên cu cho rng nuôi con bng sa m ch có tác đng
đn s sng ca tr s sinh, song nghiên cu khác ca Huffman và Lamphere (1984) li
cho rng cách này s nh hng đn sc khe ca tr trong nhng nm tháng đu đi. Tuy
nhiên,  nông thôn, ph n sau khi sinh thng phi đi lƠm ngay ch không có ch đ thai
sn nh  thành th. Ngi m cng khó có th la chn công vic hay khu phn n phù
hp cho mình, điu này ch thun li đi vi nhng ngi m sng trong nhng h gia
đình khá gi [Van Dillen (2006) - dn trong World Bank (2007)].

Wang (2004)] s dng d liu nghiên cu cho Utter Pradesh cho thy 11/1.000 tr em sinh
ra s đc an toàn nu h gia đình có h thng v sinh đt chun.
Nhóm 3: Nhân t cngăđng
Giá tr và tp quán sinh hot ca cng đng
Theo World Bank (2007) thì nhng nhân t thuc v cng đng bao gm các giá tr và
tp quán sinh hot s đnh hình thái đ và hành vi ca h gia đình. Vì vy, nhng đa tr
đc sinh ra trong nhng h gia đình sng trong cng đng này s chu s chi phi ca
nhng th ch vƠ đc đim riêng bit ca cng đng, mƠ điu này có th nh hng đn
trin vng sng ca tr. Tuy nhiên, vic la chn nhân t đi din cho đc đim này là
không d dàng do s hn ch v thông tin ca d liu nghiên cu. Do đó, nghiên cu
không s dng nhân t này trong mô hình.
C s h tng (CSHT) nông thôn
Theo World Bank (2007) thì CSHT nông thôn nh đng sá, CSYT là các nhân t
quan trng nh hng đn t l t vong tr em và tr s sinh. Các nghiên cu  Nigeria,
Uganda, và Tanzania cho thy đng sá yu kém, chi phí vn chuyn cao vƠ phng tin
8
đi li ít gây ra nhiu khó khn trong nhng trng hp chuyn d khn cp. Vì vy, nhng
bà m  nông thôn, đc bit là  min núi khi sinh con thng gp ri ro nhiu hn, nht là
sinh n trong mùa ma.
Nhóm 4: Nhân t dch v chmăsócăvƠăh tr y t
Lay và Robilliard (2009) cho rng s hin hu ca các CSYT (và cht lng ca nó)
có th quyt đnh s sng ca tr, nhng cng ph thuc vào kh nng chi tr ca h gia
đình cho các dch v chm sóc bƠ m và tr em. Nghiên cu ca World Bank (2007)  n
 cng cho thy cht lng ca các CSYT cng nh vic khó tip cn vi dch v y t có
th gây nh hng tiêu cc đn t l t vong bà m và tr em.
Klaauw và Wang (2004) cho rng khu vc sinh sng có bác s s gim đc t l t
vong tr sau khi sinh. Nu tt c các thôn đu có ít nht 1 bác s thì trung bình s gim

mang thai

Nhân t cngăđng
- CSHT (đin, đng sá,
giao thông… đ giúp
ngi dân tip cn dch
v y t)

Nhân t dch v chmăsócăvƠăh
tr y t
- Các dch v chm sóc sc khe c
bn
- Tr giúp khi sinh con
T l t vong
tr em
9
C bn nhóm nhân t va đc phơn tích trên đơy đu đóng vai trò quan trng và nh
hng đn tình trng sc khe ca tr em. Chúng ta s thy không có mt ranh gii rõ ràng
gia bn nhóm nhân t nƠy vƠ cng không có mt nghiên cu nào cho thy nhóm nhân t
nào có v trí đc bit quan trng. Mt s nghiên cu  Vit Nam ca Swenson và cng s
(1993) và Nguyen-Dinh và Feeny (1999) [dn trong Pham Le Thong và cng s (2009)]
cho rng tr em sinh ra bi nhng ngi m mù ch s gp ri ro t vong cao hn, nhng
không tìm thy s khác bit v t l t vong tr khi m ca chúng có trình đ giáo dc
trung hc hay cao hn. Wagstaff và Nguyen (2002) cng xác nhn vai trò giáo dc ca

thôn, đc bit là bà m và tr em so vi thành th trong thi gian qua.
3.1. Kt cu h tng nông thôn
Có th h thng y t không phi là yu t duy nht mang li kt qu cho sc khe
ngi dơn, đc bit là bà m và tr em  nông thôn, đng thi cng rt khó lng hóa đc
nhng tác đng ca tng yu t. Tuy nhiên, mt quc gia nói chung và khu vc nông thôn
nói riêng khó có kh nng đt đc nhng kt qu tt v y t cng nh nhng mc tiêu v
sc khe nu có mt h thng y t kém hiu qu (Báo cáo phát trin Vit Nam, 2007).
CSHT cng đóng mt vai trò quan trng không kém trong mc tiêu v sc khe ca mt
quc gia. Khi khu vc nông thôn có CSHT yu kém, nó cng góp phn làm cho vic tip
cn dch v y t ca ngi dân nói chung, bà m và tr em nói riêng tr nên khó khn hn.
Cha k đn vic tr em còn là nhng ngi ph thuc phn ln vƠo môi trng sng trc
tip ca mình trong vic đáp ng nhng nhu cu c bn và da vào s phân b ngun lc
ca cha m, gia đình vƠ cng đng (MOLISA và UNICEF, 2008).
Tính đn 01/7/2006, khu vc nông thôn Vit Nam có đn 9.017 xã có trm y t, tng
132 xã so vi nm 2001, mng li y t xã gn nh ph kín trên phm vi c nc vi
99,3% s xã có trm y t; đng thi, cng có đn 89,2% s thôn có cán b y t (Ph lc 1).
S m rng ca mng li y t xã là khá hp lỦ vì đa phn ngi dân khi mc bnh nh
đu đn trm y t gn nht, ch khi bnh nng mi s dng dch v  các CSYT tuyn trên
nh bnh vin huyn hoc tnh. Nghiên cu tng hp mt vài thông tin t d liu VHLSS
2006 cng cho thy ngi dân  nông thôn đa phn ít s dng dch v  bnh vin nhà
nc cho khám cha bnh ngoi trú, mƠ đn trm y t xã vƠ t nhơn lƠ ch yu. Nhìn
chung, so vi thành th, ngi dơn nông thôn có ít c hi đc khám cha bnh ti các
bnh vin nhƠ nc. Trong nm 2006 ch có 74% lt ngi  khu vc nông thôn khám,
11
cha bnh ni trú ti bnh vin nhƠ nc, trong khi đó, t l này  khu vc thành th là
89%.
Hình 3-1 T l ltăngi khám cha bnh ni, ngoiătrúănmă2006ă

40.0%
80.0%
120.0%
160.0%
Tălăltăngiăkhámăchaăbnhăniă
trúănmă2006
ThƠnh th
Nông thôn
12
7,1% (Ban ch đo TW, 2006). H thng h tng giao thông yu kém đã hn ch kh nng
tip cn dch v y t ca ngi dân, đc bit trong các trng hp cp cu sinh sn.
3.2. Căhi tip cn vi các dch v chmăsócăsc khe ca bà m và tr em nông thôn
Cùng vi nhng bt li v mt h thng y t và CSHT, t l sinh thô  nông thôn vn
còn cao hn thƠnh th trong các nm qua cng gơy ra nhiu khó khn cho vic chm sóc y
t ni đơy.
Hình 3-2 T sut sinh thô t nmă1999ăậ 2006 và phân b ph n, tr em
theo khu vc thành th nôngăthônănmă2006

(Ngun: Tng hp ca tác gi t iu tra bin đng DS & KHHG 01/04/2005 và MICS
2006)
Thêm vƠo đó, phơn b ph n trong đ tui sinh đ và tr em  khu vc nông thôn cao
gp khong ba ln khu vc thành th, trong khi s lng CSYT  các xã có hn, phn ln
là các trm y t xã vƠ phòng khám t vi trang thit b s sƠi, cán b y t va thiu va yu
nên không th đáp ng đc nhu cu chm sóc, t vn trc khi sinh và tr giúp khi sinh
cho rt nhiu bà m, đc bit là các ca sinh khó.

0.0


Hình 3-3 T l bà m mangăthaiăđcăchmăsócătrc, sau khi sinh và t l tr em
di 5 tuiăđcătiêmăphòngăđyăđ

(Ngun: Tng hp ca tác gi t MICS 2006)
Qua d liu tng hp t điu tra MICS 2006, có th thy t l bà m mang thai đc
cán b y t chuyên môn chm sóc  thành th cao hn nông thôn. Chính tình trng này dn
đn xu hng ngi dơn nông thôn thng s dng dch v  các CSYT tuyn trên nh
bnh vin huyn và tnh. Tuy nhiên, tính đn nm 2006, h thng các bnh vin công 
thành th hu nh b xung cp. Trong tình trng thiu thn CSHT nh máy móc thit b
xét nghim, phòng khám vƠ ging bnh, các bnh vin này va phi phc v nhu cu
ca ngi dân thành th, va phi phc v c nhng ca ắvt tuyn” đã khin dch v cha
bnh  khu vc thành th tr nên quá ti (Nguyn Hoài Linh, 2010). Nh vy, hot đng
ca dch v y t  thành th khó có th đáp ng đc nhu cu và mc tiêu chm sóc sc
khe ca ngi dân nói chung, bà m và tr em nói riêng, đc bit là nhng nhóm dơn c
có thu nhp trung bình và thp  nông thôn nu h có nhu cu. Chính điu nƠy đã lƠm
gim kh nng tip cn dch v y t cng nh kh nng t bo v ca m đi vi sc khe
ca tr em  nông thôn Vit Nam trong thi gian qua và c trong nhng nm ti nu không
có s h tr ca các cp chính quyn.

0%
40%
80%
120%
160%
TălăbƠămămangăthaiăđcăchmăsócă
nmă2006ă
ThƠnh th
Nông thôn
0%

Trong các h gia đình nƠy, có 10.063 ph n 15-49 tui vƠ đã phng vn thành công 9.473
ph n (MICS, 2006). Trong khuôn kh ca mc tiêu nghiên cu, ch nhng h gia đình
có ph n  nông thôn đã sinh con ít nht mt ln (có hoc không có con cht) đc la
chn. Trong đó, có 8.070 ph n đã tng sinh con vi tng s con sinh ra là 3.091 tr,
trong đó có 651 ph n đã có ít nht 1 con b t vong, bao gm 501 tr gái và 363 tr trai.
4.2. La chn mô hình s dng
Có không ít mô hình đc s dng đ c lng kh nng sng sót ca tr em trong
các nghiên cu ti nhiu quc gia, đc bit là nhng nc đang vƠ chm phát trin. C th,
nghiên cu ca World Bank (2007)  bang Orissa, n  đã s dng mô hình hi quy
tuyn tính đa bin đ tìm ra các nhân t có nh hng đn t vong tr s sinh, tr di 5
tui vƠ ngi m. Còn nghiên cu ca Imam và Koch (2004) ti các quc gia Châu Phi cn
Sahara thì s dng mô hình hi quy dng bán logarit đ tìm ra các nhân t nh hng đn
t l t vong tr s sinh vƠ tr di 5 tui da trên d liu chéo t 38 quc gia thuc khu
vc này. Các mô hình hu ht có dng bin ph thuc là bin đnh lng nên không phù
hp cho nghiên cu này.
15
Khi bin ph thuc có hai tính cht thì vic s dng chúng di dng bin ph thuc
đòi hi phi áp dng các mô hình xác sut nh: mô hình xác sut tuyn tính (LPM), mô
hình logit và mô hình probit
3
. Nhc đim ca mô hình LPM là khi bin ph thuc Y
mang các giá tr 1 và 0, khi thay các giá tr X khác nhau, s có th có các giá tr ln hn 1
hoc nh hn 0. Nh vy, s không phù hp vi giá tr Y bng 1 hoc bng 0
4
.
 khc phc nhc đim ca phng pháp OLS khi bin ph thuc mang giá tr 0 và
1 (bin ph thuc gii hn vƠ đnh tính), chúng ta xem xét mt mô hình khác. ó lƠ mô

3i
+ 


X
4i
+ e
i

trong đó: p
i
là t l t vong tr em
X
1i
là vect các bin thuc nhóm nhân t ngi m
X
2i
là vect các bin thuc nhóm nhân t h gia đình.
X
3i
là vect các bin thuc nhóm nhân t vùng min
X
4i
là vect các bin thuc nhóm nhân t dch v chm sóc vƠ h tr y t.
4.3. Các bin trong mô hình
Bin ph thuc 3
Mô hình LPM dùng phng pháp c lng OLS; hai mô hình logit vƠ probit dùng phng pháp c