Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
Lời Cảm Ơn
Đề tài nghiên cứu khoa học của sinh viên, cấp khoa
mang tên “Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình”.
Phóng sự truyền hình cũng như các thể ký truyền hình
khác, đều thông tin về người thật, việc thật trong một quá
trình phát sinh và phát triển. Hiện nay, thể loại phóng sự
chiếm khá nhiều thời lượng phát sóng trên các đài truyền
hình. Để có được một phóng sự hay, cô đọng và gây ấn
tượng với khán giả, thì trước hết khi xây dựng kịch bản,
cảnh chủ chốt phải được xem xét kĩ lưỡng, đặt ra nhiều
giả thuyết để tìm ra hướng đi chính xác tạo thành bố cục
tốt nhất.
Để có được sản phẩm nghiên cứu này, trước hết, em
xin chân thành cảm ơn PGS.TS Dương Xuân Sơn đã
nhiệt tình giảng dạy, chỉ bảo để em có những kiến thức lý
thuyết nền tảng về truyền hình. Em xin chân thành cảm
ơn thầy Nguyễn Vũ Tùng – người đã hướng dẫn cho em
thực hành các thao tác kỹ thuật truyền hình và có một số
sản phẩm được phát sóng. Và em xin chân thành cảm ơn
tất cả các Thầy Cô giáo - những người đã truyền đạt cho
em kiến thức lý luận báo chí, cùng toàn thể bạn bè đã
động viên, giúp đỡ để bài nghiên cứu này được hoàn
thành.
Do điều kiện thực hành chưa nhiều nên trong quá
trình nghiên cứu, đưa ra những nhận định về cảnh chủ
chốt, em còn có những khiếm khuyết nhất định, vì vậy, rất
mong sự góp ý của Thầy Cô và các bạn. Em xin chân
thành cảm ơn.
Sinh viên: Nguyễn Thị Thùy Ngân
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
2
Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
qua cái tôi trần thuật vừa tỉnh táo lý trí, vừa cảm xúc với bút pháp giàu chất
văn học bằng phương tiện kỹ thuật truyền hình.
Với ưu thế phản ánh hiện thực sâu sắc và có sức “công phá” lớn, phóng
sự hiện nay chiếm một lượng khá lớn thời gian phát sóng của truyền hình,
từ những phóng sự dài như một cuốn phim vài ba chục phút đến những phóng
sự cực ngắn chỉ độ 2,3 phút thiên về mô tả, thông tin nhanh sự kiện.
Phóng sự là kết quả của những logic hội tụ dựa trên hình ảnh và âm
thanh. Sản phẩm này được tổ chức xung quanh một số cảnh chủ chốt.
Những cảnh này được coi là tinh hoa, nền tảng và làm nổi bật ý nghĩa của
phóng sự từ khi xây dựng cho đến khi phát đi và được mọi người tiếp
nhận.
Khác với báo in có thể đọc đi đọc lại, nghiền ngẫm, các chương trình
truyền hình không thể tua lại để xem. Khán giả không có cơ hội xem lại
phóng sự nhiều lần, vì vậy, cảnh chủ chốt đắt sẽ gây được ấn tượng cho
khán giả, giúp họ nhớ được nội dung chính và thông tin thiết yếu từ phóng
sự một cách tự nhiên. Như vậy, hiệu quả thông tin từ truyền hình sẽ được
tiến thêm một bước.
Hơn nữa, xu hướng của phóng sự truyền hình cũng như các chương trình
truyền hình là ngắn gọn, súc tích. Giá thành của mỗi phút lên sóng không cho
phép những người thực hiện được lãng phí thời lượng chương trình bởi
những cảnh chẳng ăn nhập vào đâu. Xác định đúng cảnh chủ chốt sẽ khắc
phục được yếu tố lãng phí thời lượng chương trình.
Khái niệm cảnh chủ chốt tuy đã khá quen thuộc với những người trong
ngành truyền hình, tuy nhiên hiểu rõ về thế nào là một cảnh chủ chốt tốt, làm
thế nào để xác định đúng đâu là cảnh chủ chốt thì không phải ai cũng nắm rõ,
đa phần là xác định theo cảm tính, theo phản xạ lâu năm trong nghề.
Hiện nay, công trình nghiên cứu về quy trình thực hiện các tác phẩm
Thể loại phóng sự truyền hình ngày một phát triển và chiếm tỉ lệ khá cao
trong các tác phẩm tham gia dự thi các giải báo chí truyền hình trong và
ngoài nước hàng năm. Hàng ngày, trên sóng của các đài truyền hình, thể loại
phóng sự chiếm thời lượng khá lớn. Điều này cho thấy công chúng ngày càng
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
4
Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
được tiếp cận nhiều với thể loại phóng sự, nhờ vào ưu thế thông tin thời sự
chuyên sâu của nó. Ở mức độ bài NCKH sinh viên, đề tài “Cảnh chủ chốt
trong phóng sự truyền hình” tạm thời đưa ra một số khái niệm, định nghĩa,
cách phân loại và chức năng của cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình.
- Ý nghĩa thực tiến: Đề tài NCKH sinh viên này là một tài liệu tham khảo
có thể ứng dụng vào thực tiễn, dễ hiểu, đặc biệt là thông qua quá trình phân
tích một phóng sự phát sóng trên ĐTH Việt Nam. Dựa trên cơ sở thực tế này,
người viết cũng hy vọng đây là một tài liệu chia sẻ những hiểu biết trên
đường vào nghề truyền hình.
6. Kết cấu
Đề tài gồm 3 chương:
- Chương I: Lý luận chung về “cảnh”
- Chương II: Xây dựng phóng sự từ cảnh chủ chốt
- Chương III: Phân tích một phóng sự để làm rõ cảnh chủ chốt.
PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
CHƯƠNG I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ “CẢNH”
1. Cảnh trong phóng sự truyền hình
Cảnh là đơn vị chỉ hình ảnh do máy quay thu được theo ý chủ quan của
con người.
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
5
Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
Cảnh trong phóng sự truyền hình xét theo định nghĩa về lĩnh vực quay
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
7
Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
cảnh cận khi đưa máy vào gần chủ thể với ống kính góc rộng hay dùng ống
kính tele từ đằng xa. Cảnh càng cận càng tạo điểm nhấn và giúp người xem
dễ nhận biết phản ứng của chủ thể. Nhưng nhiều cảnh cận quá sẽ cướp đi sự
nhận biết của người xem về không gian và thời gian. Một loạt các cảnh cận
có thể là cách thể hiện hữu hiệu sự tò mò của người xem ở đầu các trường
đoạn. Nhưng đừng chờ quá lâu trước khi trả lời câu hỏi quen thuộc - chuyện
đó xảy ra đâu?
- Cảnh cận: đặc trưng của truyền hình : Thậm chí một máy thu hình được
coi là lớn thì cũng chỉ có màn hình tương đối nhỏ khi so với màn hình của
một rạp chiếu bóng. Muốn thấy rõ các vật và hiểu ý nghĩa của chúng một
cách nhanh chóng, thì các vật đó phải tỷ lệ tương đối lớn trên màn hình vô
tuyến. Như vậy bạn cần có nhiều cảnh cận và trung hơn những cảnh toàn.
2.2. Cỡ cảnh - người
- Toàn cảnh(LS): Cảnh quay cả người.
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
8
Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
- Trung cảnh(MS) : Cắt trên hoặc dưới thắt lưng.
- Trung cảnh hẹp (MCU): Cắt giữa ngực/túi áo ngực.
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
9
Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
- Cận cảnh(CU): Cắt quanh vai.
- Cận đặc tả (BCU): Mép hình phía trên cắt ngang trán, mép phía dưới
thường cắt như cảnh cận, nhưng có thể cắt ngang cằm.
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
10
thuyền đến.
• Mô tả nguyên nhân và hiệu quả. Khẩu súng nhằm bắn, lia nhanh đến
mục tiêu.
• So sánh và tương phản. Mới và cũ, giàu và nghèo.
- Lia dọc: Chuyển động máy quay dọc theo trục cố định. Lia dọc lên phía
trên tạo sự mong đợi và cảm giác phấn chấn.
Lia dọc xuống phía dưới gợi ra sự thất vọng và sự buồn rầu, và tình cảm u
uất.
- Chuyển động lên thẳng (cần cẩu): Chuyển động của máy quay thẳng
đứng trên một mặt phẳng. Chuyển động này làm nổi bật hành động chính hay
giảm sự chú ý vào tiền cảnh.
- Chuyển động xuống thẳng (cần cẩu): Ngược lại với chuyển động lên
thẳng. Máy chạy dọc xuống trên một mặt phẳng.
- Zoom: Thay đổi cỡ cảnh bằng cách thay đổi tiêu cự ống kính. Động tác
zoom máy thay đổi quan hệ giữa chủ thể và hậu cảnh.
- Đẩy máy : Thay đổi cỡ cảnh bằng cách đẩy máy tiến vào gần hoặc ra xa
khỏi chủ thể. Giữ nguyên quan hệ giữa chủ thể và hậu cảnh.
- Travelling: Khảo sát một vật hay theo một vật chuyển động bằng cách
chuyển máy song song với vật.
2.5. Góc quay
- Quay từ dưới lên: chủ thể trông đường bệ hơn, mạnh mẽ hơn, có dáng vẻ
đe doạ.
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
12
Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
- Quay từ trên xuống: chủ thể trông kém đường bệ, thấp bé và có vẻ bất
lực
2.6. Bố cục
Bố cục là sự sắp xếp thông tin trong một khuôn hình. Bạn tìm cách thu hút
sự tập trung của người xem vào một vùng nào đó của hình ảnh, và giảm thiểu
14
Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
Hãy tránh để mép khuôn hình cắt ngang các khớp tự nhiên của cơ thể
người như cắt ngang khuỷu tay, ngang thắt lưng hay ngang đầu gối.
2.9. Không gian thở của hình (Headroom - khoảng cách phía trên đầu
đến mép màn hình)
Không nên để hình một người đầy chặt tới đỉnh của khuôn hình. Khoảng
cách quá ít làm cho hình ảnh bị gò bó và chật hẹp.
Nếu khoảng cách này lớn khuôn hình sẽ mất cân đối và nặng đáy.
Không gian thở sẽ thay đổi theo cỡ cảnh. Toàn cảnh (LS) cần nhiều không
gian hơn trung cảnh (MS), và tiếp đó, trung cảnh (MS) lại nhiều hơn trung
cận hẹp (MCU).
(Khoảng cách này khoảng 1/10đến 1/8 chiều dọc khuôn hình .(ghi chép
tại lớp học kỹ thuật truyền hình -Reuters, Hà nội, 19-23/11/2001. Người
dịch)
Một ngoại lệ duy nhất trong luật "không gian thở của hình" là cận đặc tả
BCU; với cỡ cảnh này mặt người đầy màn hình, mép hình cắt qua trán và có
thể qua cằm.
1.10. Không gian "nhìn" (Looking room)
Người ta thường nhìn sang phải hay trái của khuôn hình trừ phi nhìn thẳng
vào máy quay. Họ muốn nhìn về phía nào thì cần có một khoảng không gian
để nhìn vào đó. Đây gọi là "không gian nhìn". ở đây phần màn hình trước mặt
họ phải lớn hơn phía đằng sau họ.
Nếu mũi một người sát mép hình, hay gần quá sẽ làm cho cảnh quay gò
bó. Hình người càng nghiêng (prophile) thì khoảng nhìn phải càng lớn để duy
trì sự cân bằng.
Cũng tương tự như vậy đối với một người đi bộ, cưỡi ngựa hay lái xe
trong cảnh.
2.11. Cân bằng
Sự cân bằng xoay quanh trung tâm hình ảnh. Những hình ảnh đẹp thường
Cảnh chủ chốt là những trường đoạn chính của phóng sự. Chúng là cốt lõi
để làm nên phóng sự, vì vậy chúng phải thật có ý nghĩa. Và các trường đoạn
chính này kết nối với nhau có thể đáp ứng những tò mò, thắc mắc, trả lời
được tất cả các câu hỏi mà người xem đặt ra khi được tiếp cận với vấn đề.
Ở tất cả các khâu để hoàn thành một sản phẩm, cảnh chủ chốt đều phải
được chú trọng.
- Khi lên kịch bản đề cương, tất cả những cảnh chủ chốt đều phải được
xác định đầy đủ.
- Ngay khi quay, phải xác định cảnh chủ chốt là những điểm hấp dẫn của
phóng sự.
- Khi dàn dựng bằng kĩ thuật số, các cảnh chủ chốt sẽ được xây dựng đầu
tiên, giống như một bộ xương, và xung quanh đó sẽ được tổ chức phần còn
lại của thông tin hay them chi tiết để mạch phóng sự được nối liền.
2. Phân loại cảnh chủ chốt
Theo ý kiến cá nhân, tôi phân loại cảnh chủ chốt theo hai tiêu chí khác
nhau.
- Thứ nhất là theo tiêu chí chất lượng cảnh chủ chốt, chia làm 3 loại:
+ Cảnh chủ chốt tốt
+ Cảnh chủ chốt gây phiền nhiễu
+ Cảnh chủ chốt hoàn chỉnh
- Thứ hai, theo tiêu chí phương pháp ghi hình:
+ Cảnh chủ chốt là loạt cảnh khác nhau
+ Cảnh chủ chốt là loạt cảnh chộp hình
+ Cảnh chủ chốt theo tường thuật.
2.1. Theo tiêu chí chất lượng cảnh chủ chốt
a. Cảnh chủ chốt tốt
Cảnh chủ chốt tốt là cảnh chủ chốt chặt chẽ, có sáng tạo và có cách thể
hiện mới mẻ, mang lại hiệu quả tốt nhất cho phóng sự.
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
17
18
Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
Loạt các cảnh quay khác nhau khi dựng cho ấn tượng về hành động.
Những cảnh chủ chốt được xây dựng từ loạt cảnh khác nhau có đặc điểm:
- Duy trì sự liên tục.
- Rút ngắn thời gian.
- Kể chuyện.
- Trông có vẻ dàn dựng.
- Dễ thêm lời bình.
- Có thể kiểm soát được - an toàn.
- Bạn biết bạn muốn gì.
b. Cảnh chủ chốt là loạt cảnh chộp hình (snapshots)
Đặc điểm của những cảnh chủ chốt này:
- Không có sự liên tục giữa các cảnh.
- Tạo tiết tấu.
- Hữu hiệu với hành động/phản ứng.
- Đòi hỏi người xem tập trung hơn - hình ảnh phải mang nhiều thông tin
hơn.
- Ít cần tới lời bình.
- Có thể kiểm soát nhưng mất nhiều thời gian
c. Cảnh chủ chốt theo tường thuật
Sự kiện diễn ra đúng như trong thực tế cả về mặt thời gian và không gian.
Các cảnh chủ chốt dạng này có đặc điểm:
- Dựng tối thiểu.
- Ấn tượng mạnh.
- Mất nhiều thời gian.
- Tỷ lệ thất bại cao.
- Kết quả khó dự đoán trước.
- Lời bình cần ở mức tối thiểu.
3. Chức năng của cảnh chủ chốt trong phóng sự
chủ đề và câu chuyện có một sự gắn bó mật thiết thì các cảnh chủ chốt trong
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
20
Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
câu chuyện phải rõ ràng và có chung một hướng thống nhất là hướng về chủ
đề.
Trong việc xử lý phóng sự, cái khó là việc lựa chọn chứ không phải việc
tìm ra. Thật vậy, khi việc chế tạo phóng sự bắt đầu, nhà báo bị chìm ngập
trong một khối lớn thông tin mà anh ta có được, anh ta sẽ phải tổ chức, phải
xử lý thông tin. Quy tắc đầu tiên là phải từ bỏ những thông tin không cần
thiết, cho dù thông tin đó hay đến đâu, hình ảnh đó đẹp đến đâu, nhưng nếu
nó không thể hiện rõ nét chủ đề, không có cái hồn của chủ đề thì cũng đành
cắt bỏ.
Chỉ cần một cảnh chủ chốt đi chệch khỏi chủ đề thì phóng sự đó sẽ như
một đoàn tàu trong đó có một toa tàu bị trệch khỏi đường ray và làm ảnh
hưởng đến cả đoàn tàu. Dù ít dù nhiều, những gì lắng đọng lại trong người
xem sẽ có phần không nhất quán, từ đó chủ đề của phóng sự sẽ bị hiểu lệch
lạc và không đồng nhất.
Cảnh chủ chốt vừa là bộ xương giữ phóng sự đứng vững, vừa là chiếc hộp
gói gọn phóng sự thành một khối đầy đủ, toàn vẹn, vuông vắn.
3.3. Chức năng “vừa đủ” cho phóng sự
Có một nguyên nhân dễ dàng làm phóng sự thất bại mà khán giả biết rất rõ
trong khi nhà báo ít khi nhận thức rõ điều này, đó là “quá nhiều thông tin sẽ
bóp chết thông tin”. Khán giả truyền hình có thể tiếp nhận một số lượng
thông tin nhất định trong một khoảng thời gian nhất định, nếu nhà báo cung
cấp cho họ tin chính ngắn gọn và vừa đủ thì mọi việc tốt đẹp. Nhưng nếu
cũng trong khoảng thời gian đó, do không ý thức hoặc do tiếc thông tin nên
nhà báo lại bổ sung thêm vài thông tin phụ thì việc gì sẽ xảy ra? Khán giả
truyền hình không quan tâm, họ đã bão hòa sau một số thông tin chính. Các
thông tin phụ liệu có bị loại bỏ không? Có thể chúng còn gây tác dụng ngược
• Luôn hỏi chúng ta sẽ nhìn thấy/quay được cái gì?
• Hỏi xem nơi xảy ra câu chuyện trông nó như thế nào?
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
22
Cảnh chủ chốt trong phóng sự truyền hình
• Hỏi xem có âm thanh nào nổi bật không? (âm thanh gợi mở hình
ảnh!!)
• Hỏi về tâm trạng và không khí xung quanh.
• Hỏi xem người ta làm gì khi họ chờ đợi/xem/giúp đỡ.
• Yêu cầu người cung cấp tin "vẽ một bức tranh".
Có nhiều cách phát triển khả năng hình ảnh hoá của bạn.
Quan sát. Hãy quan sát kỹ những người xung quanh. Quan sát họ đọc
sách, hay nói chuyện hay đi mua bán. Hãy đặt mình vào vị trí một máy quay
phim. Hình dung mình là máy quay và quay những người đó. Hãy lấy khuôn
hình xung quanh từng hành động riêng lẻ. Hãy hình dung mỗi một khuôn
hình sẽ là một cảnh trong bộ phim truyện nhỏ.
Sau đó hãy tự hỏi khuôn hình nào là hình ảnh chủ chốt - cảnh chính diễn
tả hành động, tâm trạng hay nhân vật.
Bây giờ hãy nghĩ tới một hành động khác và hình dung ra một hình ảnh
tóm tắt hành động đó.
Hãy thử nghĩ ra những chi tiết, những cú quay cận cảnh. Hình ảnh nào đặc
trưng cho một người già? Hình toàn cảnh một cụ già đứng trên đường? Hay
cú quay cận bàn tay run run nắm cây gậy?
Một khi đã hình dung được những hình ảnh chính, ta phải sắp xếp các
trường đoạn cảnh - các hình ảnh chính được sắp xếp theo thứ tự nào sẽ lột tả
câu chuyện một cách hữu hiệu.
Hãy dùng kịch bản phân cảnh (storyboard) để phác hoạ những hình ảnh
chính. Hãy thử kể câu chuyện một cách đơn giản (ngủ dậy, làm bánh gatô)
chỉ bằng 6 hình ảnh trên kịch bản phân cảnh.
Tóm lại, hãy hỏi nhiều lần: "Cái gì sẽ xẩy ra? Tôi sẽ thấy cái gì? Chúng ta
cảnh phòng riêng của cô với
những bó hoa được học trò tặng.
Hình ảnh nhân vật đang viết thư
lồng trên hình học trò tặng hoa.
Sử dụng giọng của
nhân vật nói theo
phong cách tâm sự chia
sẻ.
Nhạc sâu lắng.
Lý do nhân vật và các bạn chọn ngành SPGD đặc biệt
2 - Nhân vật nhớ lại thời điểm cô đặt bút đăng
kí ngành học. Đó là lúc bạn bè cô chọn cho mình
những ngành học thời thượng, còn cô chọn cho
mình một con đường riêng: đăng kí vào khoa sư
Hình ảnh khoa sư phạm GDĐB.
Những bức hình chụp cùng mẹ.
Cảnh các bạn trẻ đang vui chơi
cùng các em nhỏ khuyết tật.
Sv: Nguyễn Thị Thùy Ngân – K50 Báo Chí
25
Copyright: Tài liệu đại học ©