nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 5/2010 17

PGS.TS. Bùi Xuân Đức *
1. S chuyn i vai trũ, chc nng
ca Nh nc Cng ho xó hi ch ngha
Vit Nam trong bi cnh kinh t th trng,
hi nhp quc t
Trong xó hi hin i ngy nay, nh
nc luụn gi v trớ trung tõm ca xó hi, chi
phi mi quỏ trỡnh xó hi. i vi cỏc quỏ
trỡnh kinh t, vai trũ ca nh nc l khụng
th thiu song mc tỏc ng khỏc nhau
ph thuc vo tng nn kinh t, tng ch
nh nc v tng giai on c th. S thnh
cụng hay khụng thnh cụng ca nn kinh t
liờn quan mt thit n nhn thc v xỏc
nh ỳng n vai trũ, chc nng ca nh
nc cng nh ni dung, mc can thip,
iu tit ca nh nc i vi nn kinh t.
Khụng ch i vi cỏc nc xó hi ch ngha
ang chuyn i mụ hỡnh kinh t m bc
tranh ton cnh ca cỏc nn kinh t trờn th

tiờu biu l John Mark Klein
(2)
(1884 - 1946)
ch trng cao vai trũ ca nh nc trong
kinh t nht l cỏc hot ng ngoi thng,
ó chng minh vai trũ v s cn thit phi
can thip bng cỏc cụng c kinh t v mụ ca
nh nc vo i sng kinh t, tc phi bng
bn tay hu hỡnh ca nh nc, m nay
vn ang hin hu nhng nc hoc khu
vc ny khỏc dn n vic ú cao hoc
coi nh vai trũ ca nh nc theo cỏc mc
khỏc nhau. n giai on hin i, nh
* Ban dõn ch-phỏp lut
y ban trung ng Mt trn T quc Vit Nam nghiªn cøu - trao ®æi
18 t¹p chÝ luËt häc sè 5/2010

một sự bổ khuyết cho cả hai luận thuyết trên,
thế giới đã đi đến nhận thức mới, có thể coi
là luận thuyết thứ ba, cho rằng trong điều
kiện phát triển của nền kinh tế thị trường
hiện đại phải kết hợp cả bàn tay vô hình của
thị trường và bàn tay hữu hình của nhà nước
(chính phủ), nếu thiếu sự kết hợp này thì
chẳng khác nào người ta “vỗ tay bằng một
bàn tay”. Quan sát hoạt động của nhà nước
trong các nước có hệ thống thị trường tự do

những diễn biến tương phản nêu trên là tính
hiệu lực của nhà nước. Một nhà nước có hiệu
lực là nhân tố thiết yếu cho việc cung cấp
các hàng hoá và dịch vụ cũng như xây dựng
và thực hiện các quy định, thể chế cho phép
các thị trường phát triển mạnh mẽ và con
người có đời sống khoẻ mạnh hơn, hạnh
phúc hơn. Nếu không có nhà nước có hiệu
lực thì cũng không thể có đất nước phát triển
bền vững cả về mặt kinh tế và xã hội. Nhà
nước ngày nay “đóng vai trò trung tâm trong
phát triển kinh tế và xã hội không phải với tư
cách là một người trực tiếp tạo ra sự tăng
trưởng mà là một đối tác, là chất xúc tác và
là người tạo điều kiện thuận lợi cho sự tăng
trưởng đó”.
(4)
Đương nhiên những nhân tố
tạo nên nhà nước có hiệu lực, hiệu quả ở các
nước khác nhau và ở những giai đoạn khác
nhau là khác nhau. Vấn đề đặt ra ở đây là
nhận biết được vai trò, chức năng của nhà
nước và thực hiện vai trò đó phù hợp với
năng lực hiện có của bản thân nhà nước và
từng bước nâng cao năng lực đó để đảm bảo
thực hiện ngày càng tốt hơn vai trò, chức
năng của nhà nước trong điều kiện phát triển
kinh tế thị trường.
Ở các nước xã hội chủ nghĩa, trước đây,
do nhận thức giản đơn về chủ nghĩa xã hội

nc ta tin thng lờn ch ngha xó hi, b
qua giai on phỏt trin t bn ch ngha;
thc hin cuc cỏch mng v quan h sn
xut nhm xõy dng nn kinh t quc dõn
ch yu cú hai hỡnh thc s hu: s hu ton
dõn v s hu tp th. Trờn thc t nn kinh
t m chỳng ta xõy dng lờn l nn kinh t
hin vt, nn kinh t xó hi hoỏ trc tip c
t di s ch huy bi k hoch hoỏ tp
trung cao . C ch qun lớ ú ó lm cho
cỏc t chc kinh t hot ng thiu ch ng,
thiu hiu qu, trụng ch v li vo Nh
nc. C mt nn kinh t trong tỡnh trng
trỡ tr kộo di m thc cht l khng khong.
ng li i mi kinh t ó c ng
cng sn Vit Nam khi xng t i hi
VI (1986) v hon chnh thờm qua cỏc i
hi sau ny. Ngh quyt ca cỏc i hi
ng gn õy (vớ d i hi ln th IX
(4/2001)) u khng nh: ng v Nh
nc ch trng thc hin nht quỏn v lõu
di chớnh sỏch phỏt trin nn kinh t hng
hoỏ nhiu thnh phn vn ng theo c ch
th trng, cú s qun lớ ca nh nc, theo
nh hng xó hi ch ngha; ú l nn kinh
t th trng nh hng xó hi ch
ngha.
(5)
Hin phỏp nm 1992 ó th ch
hoỏ ng li xõy dng kinh t ca ng,

thự ca nn kinh t th trng Vit Nam v nghiên cứu - trao đổi
20 tạp chí luật học số 5/2010

xut phỏt t ú l vai trũ cng khỏc ca Nh
nc Vit Nam so vi cỏc nc:
- Nn kinh t th trng nh hng xó
hi ch ngha Vit Nam l nn kinh t sn
xut hng hoỏ cú nhiu thnh phn kinh t tham
gia, vn ng theo nhng quy lut ca kinh t
th trng nhng phi bo m phỏt trin bn
vng. ú l nn kinh t da trờn c s ni lc
v tn dng mi ngun lc t bờn ngoi, bo
m tng trng v khoa hc, cụng ngh,
trỡnh qun lớ v mụ, vi mụ, bo m kh
nng cnh tranh nhng phi c gng hn ch
c cỏc ri ro, tiờu cc, bo v mụi trng
sng, mụi trng sinh thỏi, s dng hp lớ v
cú hiu qu ti nguyờn v cỏc ngun lc khỏc.
- Phỏt trin kinh t th trng nhng phi
bo m gi vng c lp, ch quyn, ton
vn lónh th; bo m gi vng bn cht ca
ch xó hi, ca Nh nc, bo m cụng
bng xó hi, tng bc nõng cao i sng
vt cht, tinh thn ca nhõn dõn.
- Bo m gi vng vai trũ lónh o ca
ng cng sn Vit Nam i vi phỏt trin
kinh t vỡ õy l thc t ó c lch s

n. Ci cỏch nn kinh t t nc l cụng
vic phc tp, lõu di v y gian kh. Cụng
cuc ci cỏch ny ũi hi Nh nc phi cú
nhng chớnh sỏch kinh t phự hp, tớnh kiờn
nh v nht quỏn mt mt gii phúng
c cỏc tim nng kinh t ca t nc, tn
dng mi thi c, vn hi cú th tng
bc vng chc a t nc ra khi cuc
khng hong to cho s tng trng kinh
t bi cụng cuc ci cỏch kinh t khụng chp
nhn thỏi bo th, trỡ tr, na vi hay hoi
nghi, do d khụng trit trong ng li,
chm chp trong cỏc quyt sỏch ca Nh
nc. Mt khỏc, cụng cuc ci cỏch kinh t
cng khụng cho phộp s núng vi, thiu tớnh
toỏn. Bi l nhng cỳ sc kinh t nu
khụng c d liu y d dng dn n
nhng o ln xó hi gõy mt n nh v
mt chớnh tr. Vai trũ m bo cho quỏ trỡnh
ci cỏch kinh t din ra trong vũng trt t vi
nhng bc i thớch hp, vng chc v n nghiªn cøu - trao ®æi
t¹p chÝ luËt häc sè 5/2010 21

định trước hết thuộc về Nhà nước. Ở đây ta
nhận thấy một logic đơn giản: sự ổn định
chính trị là điều kiện quan trọng để cải cách
kinh tế và ngược lại sự thành công của cải

dịch vụ công”.
(7)
Vai trò này giờ đây phải
thay đổi. Sức lực của Chính phủ cần được
chuyển từ chỗ tham gia trực tiếp vào các
hoạt động sản xuất sang lĩnh vực dịch vụ
công. Chiến lược mới cần phải nhấn mạnh
sự cần thiết phải chuyển sức lực của Chính
phủ (Nhà nước) từ chỗ tham gia trực tiếp vào
các hoạt động sản xuất sang hai lĩnh vực cụ
thể: cung cấp các dịch vụ giáo dục, y tế,
nghiên cứu nông nghiệp, xây dựng kết cấu
hạ tầng có chất lượng cao, hỗ trợ những
nhóm dễ tổn thương trong xã hội và cung
cấp các thể chế minh bạch có sự tham gia
của cộng đồng, có khả năng thúc đẩy nền
pháp quyền bảo đảm sự ổn định kinh tế vĩ
mô, ổn định tài chính và tạo ra môi trường
tốt hơn cho doanh nghiệp.
Hai là việc phát triển ngày càng sâu rộng
nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa ở nước ta đòi hỏi Nhà nước phải có sự
điều chỉnh thích hợp đối với các quá trình
kinh tế, đặc biệt là trong các điều kiện của
quá trình chuyển đổi. Nền kinh tế thị trường
đang từng bước hình thành ở Việt Nam
không thể mang tính chất, đặc điểm của thị
trường tự do, hoang dã, mà phải là thị trường
văn minh có sự điều tiết vĩ mô của Nhà
nước. Sự điều tiết vĩ mô của Nhà nước đối

trng nc ta. Nh nc ang tr thnh
ngi bo tr, xỳc tỏc, to lp mụi trng,
cỏc ngun lc v iu kin thun li cho
hot ng kinh t, ngn chn, hn ch nhng
mt tiờu cc v khuyt tt ca c ch th
trng, bo m cụng bng xó hi, bo v
li ớch ca nhõn dõn. Trờn c s nhng nhn
thc mi, phm vi, gii hn trỏch nhim ca
Nh nc trờn cỏc lnh vc qun lớ xó hi ũi
hi phi c c xỏc nh rừ v y .
H thng chc nng ca Nh nc khụng
nờn xỏc nh theo li mũn c l gm cú chc
nng i ni, chc nng i ngoi. Tip n,
chia chc nng i ni ra chc nng kinh t,
chc nng vn hoỏ-xó hi, chc nng i
ngoi ra chc nng quan h vi cỏc nc,
chc nng quc phũng chng xõm lc
mt cỏch chung chung m phi c th tng
lnh vc cụng vic v mc trỏch nhim
m Nh nc phi m nhn. Cú nh vy
mi phõn nh c õu l mc trng
trỏch ca Nh nc, õu l mc tham gia
ca xó hi trong vic gii quyt cỏc vn
ca nn kinh t th trng, hi nhp quc t.
Theo tinh thn ú, chỳng tụi xin nờu nhng
chc nng, nhim v m Nh nc ta cn tp
trung thc hin tt trong iu kin hin nay
nh sau:
2.1. Chc nng xõy dng chin lc, quy
hoch, k hoch nh hng s phỏt trin

i sng kinh t cú ý ngha ln lao khụng
nhng i vi cỏc hot ng sn xut kinh
doanh m cũn i vi ton b i sng chớnh nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 5/2010 23

tr-xó hi t nc. Nh nc phi tr thnh
ngi m bo mnh m nht cho cỏc cụng
dõn thc hin quyn t do kinh doanh, bo
m s bỡnh ng ca tt c cỏc thnh phn
kinh t trc phỏp lut, bo v ch s hu
nhiu thnh phn. Vai trũ kinh t mi ca
Nh nc ũi hi Nh nc phi kiờn quyt
t b s can thip cú tớnh cht hnh chớnh
vo cỏc quan h kinh t, tụn trng tht s
quyn ca cỏc ch th kinh t trong vic t
chc v thc hin cỏc hot ng kinh t.
Trong iu kin mi, Nh nc thay vỡ
trc tip t chc v qun lớ nn kinh t hai
thnh phn theo kiu hnh chớnh-kinh t ó
chuyn sang thc hin qun lớ v mụ ton b
nn kinh t nhiu thnh phn. Nh nc thc
hin qun lớ bng h thng phỏp lut, gim
ti a s can thip hnh chớnh vo hot ng
ca th trng v doanh nghip. Tỏch chc
nng qun lớ hnh chớnh ca Nh nc khi
chc nng qun lớ kinh doanh ca doanh
nghip, xoỏ b ch ch qun. Xõy dng

ton xó hi song vỡ õy l lnh vc cú liờn
quan n ụng o cng ng, cú tớnh xó hi
rng rói, khụng mang tớnh cht v li nờn
phi t di s qun lớ v hng dn cht
ch ca Nh nc.
2.4. Chc nng bo m bỡnh ng, cụng
bng, chng cỏc hnh vi kinh doanh bt hp
phỏp, chng c quyn, bo v ngi tiờu
dựng, gii quyt tranh chp kinh t
Xõy dng cỏc quan h kinh t mi, n
nh v phỏt trin hoc kinh t theo cỏc
chng trỡnh, mc tiờu ca thi kỡ quỏ ,
theo nh hng xó hi ch ngha ng
nhiờn s lm bin i sõu sc cỏc c cu xó
hi. Cựng vi s bin i ca cỏc giai tng
truyn thng nhng lc lng xó hi mi s
tng bc xut hin trong c cu xó hi t
nc, ú l nhng nh s hu, nh doanh
nghip trong cỏc thnh phn kinh t khỏc
nhau. S xut hin v tng bc trng
thnh ca cỏc giai tng mi trong c cu xó
hi lm cho c s xó hi ca Nh nc ngy
cng c m rng. Do vy nhu cu cng c nghiên cứu - trao đổi
24 tạp chí luật học số 5/2010

v tng cng dõn ch cng gia tng, ũi hi
Nh nc phi tng bc t i mi mỡnh

nn kinh t th trng theo nh hng xó
hi ch ngha, khc phc nhng yu kộm
hin nay, g b nhng vng mc cn tr s
phỏt trin. C ch qun lớ kinh t cn c
i mi sõu rng, phỏt huy nhng yu t tớch
cc ca c ch th thng, trit xoỏ b
bao cp trong kinh doanh, xỏc nh rừ vai trũ
qun lớ v iu tit v mụ ca Nh nc, u
tranh cú hiu qu chng cỏc hnh vi tiờu cc,
lóng phớ, tham nhng. Nh nc to mụi
trng phỏp lớ thun li bỡnh ng cho cỏc
doanh nghip cnh tranh v hp tỏc phỏt
trin, nh hng phỏt trin kinh t-xó hi,
duy trỡ n nh kinh t v mụ, iu tit thu
nhp kim soỏt mi hot ng kinh doanh
theo quy nh ca phỏp lut.
2.5. Chc nng xõy dng v thc hin
cỏc chớnh sỏch xó hi, bo m cụng bng
xó hi, gi gỡn n nh xó hi
S phỏt trin kinh t, c bit l phỏt
trin nn kinh t th trng trong giai on
hỡnh thnh thng lm ny sinh nhiu vn
xó hi phc tp ũi hi Nh nc phi a
ra cỏc gii phỏp thc t to s phự hp
gia nhu cu tng trng kinh t, thu li
nhun v cỏc nhu cu xó hi. Nu quỏ tuyt
i hoỏ cỏc giỏ tr kinh t, thng mi hoỏ
cỏc vn xó hi thỡ hng lot cỏc vn
bc xỳc ca xó hi nh vic lm, nn tht
nghip, ngi nghốo, ngi gi, v hu, tn

c phc hi cỏc kiu búc lt phi nhõn tớnh,
m bo sao cho s chờnh lch nht nh v
thu nhp gia ngi giu v ngi nghốo
khụng dn n s phõn bit, kỡ th trong i
sng xó hi.
- Giỳp nhng b phn dõn c gp khú
khn, tht nghip, nghốo tỳng, gp tai ho
hay cụ n, tn tt.
ng x cụng bng ca Nh nc i vi
cỏc nhúm xó hi khỏc nhau, tụn trng quyn
t do dõn ch ca cụng dõn, chng mi bt
cụng v phõn bit i x, cng c v phỏt
trin cỏc thun phong, m tc, xõy dng v
phỏt trin s on kt, tng tr trong nhõn
dõn l ni dung cn bn ca chớnh sỏch xó
hi nhõn dõn. Thc hin chớnh sỏch nh vy,
Nh nc s duy trỡ c trt t xó hi n
nh, nhõn o v dõn ch trờn c s on
kt mi lc lng xó hi trong mt h thng
chớnh tr dõn ch.
2.6. Nh nc quan tõm hn ti vic
thc hin chc nng i ngoi rng m, ch
ng hi nhp quc t, khu vc
Thc hin chc nng i ngoi trong
iu kin phỏt trin kinh t th trng, m
rng hi nhp quc t, khu vc ũi hi Nh
nc phi xõy dng cỏc chớnh sỏch i ngoi
theo hng a dng hoỏ, a phng hoỏ
quan h i ngoi; m rng quan h hu
ngh hp tỏc vi cỏc nc trờn th gii trờn

i biu ton quc ln th X, Nxb. Chớnh tr quc gia,
H Ni 2006, tr. 77 - 87.
(7).Xem: UNDPI v MPI/DSI, Vit Nam hng ti
2010, Tuyn tp bỏo cỏo phi hp nghiờn cu chin
lc phỏt trin kinh t-xó hi ca cỏc chuyờn gia
quc t v Vit Nam, Tp 1, Nxb. Chớnh tr quc gia,
H Ni, 2001, tr. 111.