V
V
V
I
I
I
Ệ
Ệ
Ệ
T
T
T
N
N
N
A
A
A

A
A
A
D
D
D
A
A
A
N
N
N
H
H
H
N
N
N
Ổ
Ổ
Ổ
I
I
I
http://ebooks.vdcmedia.com/
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
1
http://www.ebooks.vdcmedia.com

M
M
M
U
U
U
Å
Å
Å
C
C
C VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
2
http://www.ebooks.vdcmedia.com


O
O
O
Â
Â
Â

Àẫo cô tûå nhiïn Chi Lùng Nam huån Thanh Miïån, tónh Hẫi
Dûúng àûúåc phất hiïån nùm 1994. Àêy lâ mưåt àiïím du lõch mưi trûúâng
sinh thấi hêëp dêỵn. Nùçm giûäa mưåt vng hưì bao la sống nûúác, àẫo Cô
nưíi lïn nhû mưåt viïn ngổc mâ thiïn nhiïn àậ ban tùång cho Chi Lùng
Nam. Vúái diïån tđch 2.382m2, tûâ lêu àậ trúã thânh núi tr ng ca
nhiïìu loẩi cô vẩc khấc nhau, cô vẩc àïën tûâ khùỉp núi. Cố chđn loẩi cô
khấc nhau lâ cô lûãa, cô rìi, cô búå, cô àen, cô nghïnh, cô diïåc, cô
trùỉng, cô ngang, cô hûúng vâ ba loẩi vẩc lâ vẩc xấm, vẩc xanh, vẩc
àen cố ngìn gưëc tûâ Trung Qëc, Miïën Àiïån, ÊËn Àưå, Nï Pan,
Philippines Ma xn lâ thúâi àiïím cô vïì àưng nhêët cố túái vâi vẩn
con cô vâ hâng nghòn con vẩc.
Khi hoâng hưn bng xëng lâ lc cô vïì, chng bay thânh tûâng
àân, mưỵi àân cố sưë lûúång tûâ dùm bẫy chc túái hâng trùm con àêåu
trùỉng xoấ cẫ cấc tấn cêy trïn àẫo. Sau khi lûúån nhiïìu lông che kđn cẫ
khoẫng khưng gian mùåt hưì, chng lêìn lûúåt hẩ cấnh an toân xëng
nhûäng lm cêy xanh vúái ấnh nùỉng chiïìu giûäa biïín nûúác mïnh mưng,
tiïëp àố lâ nhûäng nhõp sẫi cấnh ca nhûäng ch vẩc chín bõ cho mưåt
bíi kiïëm mưìi vêët cẫ trong àïm.
Khưng chó lâ núi cû tr ca cô, vẩc. Lâ mưåt vng hưì rưång mïånh
mưng, khưng bao giúâ cẩn nûúác nïn Chi Lùng Nam cố nhiïìu mông kết,

Sûå phất hiïån vâ àấnh giấ giấ trõ sinh thấi vâ tâi ngun ca
lâng cô giûäa lc chng àang cố nguy cú bõ tiïu diïåt lâ mưåt cưng trònh
ca Hưåi Sinh hổc vâ mưi trûúâng tónh Hẫi Dûúng.
Tuy nhiïn trong nhûäng nùm qua, viïåc khai thấc tiïìm nùng nây
múái chó dûâng úã mûác tûå phất, nïn àẫo Cô vêỵn nhû mưåt nâng cưng cha
ng qụn trong rûâng chûa àûúåc àấnh thûác, búãi àûúâng xấ ài lẩi côn
khố khùn. Lâng Cô àang àûúåc quan têm tđch cûåc bẫo tưìn vâ xêy dûång
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
4
http://www.ebooks.vdcmedia.com

thânh khu du lõch sinh thấi. Àêët lânh chim àêåu, cô vïì ngây mưåt àưng
hún.
Trong tûúng lai khưng xa tiïìm nùng du lõch àẫo Cô sệ thûåc sûå
àûúåc phất huy vâ àûúåc àûa vâo tour du lõch theo hònh vông cung tûâ
Hâ Nưåi ài phưë Hiïën àïën àẫo Cô, Hẫi Dûúng vâ ra Cưn Sún, Kiïëp Bẩc,
Hẫi Phông rưìi vïì Hâ Nưåi. Cố nhû vêåy múái thu ht àûúåc ngây câng
nhiïìu khấch du lõch trong nûúác cng nhû qëc tïë.

VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
5
http://www.ebooks.vdcmedia.com

À
À
À
A
A
A
Å
Å

H
Ư
Ư
Ư
Ì
Ì
Ì
X
X
X
A
A
A
N
N
N
H
H
H
B
B
B
Ư
Ư

Ù
Å
Å
Å
N
N
N
G
G
G
S
S
S
O
O
O
Á
Á
Á
N
N
N
G
G
G
nûúác.
Xung quanh hưì lâ bất ngất mâu xanh ca hún 9.000 hếc ta cêy
rûâng phông hưå. Tûâ bậi tùỉm dûúái hưì, du khấch cố thïí chẩy thùèng lïn
àónh ni Thùçn Lùçn úã phđa Nam àïí phống têìm mùỉt nhòn vïì Th àư Hâ
Nưåi àang lêëp lấnh dûúái ấnh nùỉng chiïìu.
Nhûäng ai thđch leo ni àïìu cố thïí tưí chûác cåc lûä hânh lïn phđa
Bùỉc, lìn rûâng qua àêo Nhe sang àêët Thấi Ngun hóåc rệ sang ni
Mỗ Quẩ thûã sûác leo lïn nhûäng vấch àấ dûång àûáng cao vt têìng mêy.
Tûâ trïn nhòn xëng thêëy thêëp thoấng giûäa rûâng xanh cố hưì Xẩ
Hûúng, hưì Lâng Hâm, hưì Gia Khau , cẩnh àố lâ dêëu tđch lêu àâi
thânh quấch cưí kđnh ca Qån húåp Nguỵn Danh Phûúng àậ tûâng
xêy dûång giang sún riïng mưåt cội, sët mûúâi nùm trúâi àûúng àêìu vúái
triïìu àònh thúâi vua Lï cha Trõnh.
Nhúâ cố sùỉc biïëc ca hưì sêu, mâu xanh ca rûâng xanh ni thùèm
bất ngất xung quanh, cng vúái nhûäng cún giố mất rûúåi tûâ ba phđa
mùåt hưì thưíi túái, tẩo cho du khấch cẫm giấc thanh thẫn, dïỵ chõu mâ
hiïëm khi nâo thêëy àûúåc. Mưåt àiïìu k th nûäa úã àêy lâ ngổn giố bêëc
lẩnh lệo ca ma àưng àậ àûúåc ni Tam Àẫo, che chùỉn, nïn úã àêy
nhiïåt àưå trung bònh ca ma hê lâ 28,90C vâ ma àưng lâ 16,80C.
Tẩo thån lúåi cho du khấch cố thïí àïën nghó dûúäng cëi tìn núi àêy,
cho d àang lâ ma nùỉng nống hay ma àưng giấ lẩnh.
Thêëy rộ tiïìm nùng lêu dâi, ngânh du lõch tónh Vơnh Phc àậ vâ
àang xêy dûång hưì Àẩi Lẫi thânh núi nghó dûúäng thån tiïån àïí àốn
khấch. Ngoâi cấc khấch sẩn ba, bưën sao, sệ cố bậi tùỉm bïn hưì rưång vâ
dâi hâng cêy sưë. Nhûäng ngưi biïåt thûå thú mưång nùçm dûúái cấc cấnh
rûâng cêy sinh vêåt cẫnh hêëp dêỵn cấc vùn nghïå sơ tûâng vïì àêy dûå cấc
trẩi sấng tấc. Cng sệ cố cẫ sên golf 18 lưỵ vúái àûúâng àua ngûåa trẫi dâi
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
7
http://www.ebooks.vdcmedia.com
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
8
http://www.ebooks.vdcmedia.com


Y

Ï
ÏÅ
Å
ÅN
N
N

À
À
ÀA
A
Ẫ
Ã
ÃO
O
O

X
X
XA
A
A

M
M
MI
I
IÏ

C
C
C

Àêy lâ mưåt qìn àẫo gưìm 16 hôn àẫo lúán nhỗ húåp thânh mưåt
huån vïì mùåt hânh chđnh úã ngoâi trng khúi. Cấc àẫo nây cố nhûäng
cấi tïn mưåc mẩc nhû lâ: hôn Bâ, hôn Bưng Lau, hôn Tâi Lúán, hôn Tâi
Nhỗ (hôn Thỗ), hôn Trấc Lúán, hôn Trấc Nhỗ, hôn Bẫy Cẩnh, hôn
Vung, hôn Ngổc, hôn Tre Lúán, hôn Tre Nhỗ, hôn Trûáng, hôn Cau.
Hôn lúán nhêët lâ àẫo Cưn Sún (trûúác kia côn cố tïn lâ Cưn Lưn).
Qìn thïí Cưn Àẫo nùçm trong biïín Àưng, chïåch vïì Nam so vúái
nưåi àõa, àûúåc biïët túái nhû lâ mưåt di tđch cấch mẩng vâ chûáng tđch vïì
tưåi ấc ca thûåc dên Phấp, àïë qëc vâ tay sai àưëi vúái dên tưåc Viïåt Nam
trong ngốt 114 nùm, kïí tûâ nùm 1862 àïën thấng 4 nùm 1975. Núi êëy
cố trïn hai vẩn nêëm mưì cẫu chiïën sơ cấch mẩng Viïåt Nam vâ hâng
vẩn ngûúâi khấc àậ bõ t àây, giam giûä.
Thïë nhûng ngây nay, qìn àẫo Cưn Sún hay gổi tùỉt lâ Cưn Àẫo,
vúái tưíng diïån tđch lâ 72,18km2 lâ mưåt àiïím du lõch khấ hêëp dêỵn, mưåt
núi nghó dûúäng hoân hẫo cố nhiïìu bậi tùỉm tuåt vúâi vâ thùỉng cẫnh k
th.
Khùỉp thõ trêën Cưn Àẫo cố nhiïìu cêy bâng àûúåc trưìng tûâ thïë k
qua, vâo ma giố chûúáng nưíi dûä dưåi, nhûäng cêy bâng nây rúåp bống
xanh mất. Nhûäng bậi tùỉm côn ngun vễ hoang sú, khưng khđ trong
lânh khấ thđch húåp vúái nhûäng ngûúâi ham cåc sưëng tûå nhiïn, nhêët lâ
àưëi vúái trai gấi trong lûáa tíi u àûúng. Ni vâ rûâng ngun sinh
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
9
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
10
http://www.ebooks.vdcmedia.com

S
S
SA
A
AP
P
PA
A
A

O
ON
N
NG
G
G

M
M
MÊ
Ê
ÊY
Y
Y

S
S
SÛ
Û
ÛÚ
Ú
ÚN
N
NG
G
G M
M

Àïën xïë trûa, mùåt trúâi àûáng bống lâ cẫ ma hê trúâi quang mêy tẩnh,
khưng nống mâ dòu dõu.
Ban àïm, khđ lẩnh tûâ cấc àónh ni toẫ xëng, Sapa cố cấi lẩnh
ma àưng cêìn êëm ấp, êëp . Àưi khi cố tuët rúi. Tuët rúi khưng dây
àùåc nhû miïìn hân àúái mâ thoẫng rúi nhể nhâng gêy cẫm xc tònh
thû. Tuët Sapa nhû phêën hoa nhể mỗng, mong manh tư àiïím cẫnh
quan thïm phêìn quën r nïn trúâi Sapa khi lẩnh àểp vư vân. Cố
ngûúâi àậ ghi nhêån tiïët àiïåu thúâi gian gúåi cẫm àưåc àấo ca Sapa lâ
"sưëng mưåt ngây àậ àêìy à nhû mưåt nùm cẫ bưën ma".
Sapa àûúåc mang danh "thânh phưë trong mêy", lâ mưåt thõ trêën
cấch th àư Hâ Nưåi 380km àûúâng bưå vïì phđa Têy Bùỉc, nùçm úã trïn
sûúân ni Lổ Souei Tong, chên ni Phanxipùng.
Tûâ àêìu thïë k XX, cng vúái thânh phưë Àâ Lẩt, Sapa súám nưíi
tiïëng vâ trúã thânh khu du lõch vúái vễ àưåc àấo ca toân khu.
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
11
http://www.ebooks.vdcmedia.com

Hûúng sùỉc Sapa
Nhiïåt àưå trung bònh trong nùm tûâ 150C àïën 180C. Vâo ma
àưng thûúâng cố mêy m bao ph, rêët lẩnh, cố khi xëng 00C. Tûâ
thấng 5 àïën thấng 8, Sapa cố nhiïìu mûa.
Mâu sùỉc Sapa àùåc biïåt nưíi bêåt vúái hoa bđch àâo.
ÚÃ ngay trung têm thõ trêën, xen giûäa rûâng àâo thú mưång vâ
nhûäng rùång sa mu xanh ngất nhûäng biïåt thûå vûâa cưí kđnh vûâa tên k
theo kiïën trc àa dẩng Têy phûúng, tẩo cho Sapa mưåt hònh dấng khúãi
sùỉc theo kiïíu thânh phưë Êu Chêu. Cố khoẫng 200 ngưi biïåt thû nhû
thïë trong thõ trêën diïỵm kiïìu nây.
Nhûäng ngưi nhâ vưi trùỉng ngối àỗ khấ xinh àểp, hònh khưëi kiïíu
cấch khấc nhau, êín hiïån chưỵ thêëp chưỵ cao, doc theo cấc sûúân àưìi, cấc
L
L
LÏ
Ï
ÏN
N
N

B
B
BA
A
A

V
V
VỊ
Ị
Ị

T
T

Â
Theo àûúâng Hâ Nưåi - Sún Têy chẩy khoẫng 80km bùçng ưtư, hóåc
ài xe mấy thò hay nhêët, bẩn àậ cố thïí "mô" túái àûúåc cûãa rûâng qëc gia
Ba Vò, àïí bùỉt àêìu ài vâo mưåt khưng gian xanh bất ngất khấc hùèn cấi
oi bûác, ngưåt ngẩt ca ma hê úã àư thõ.
Ngûúâi ta cố thïí lûåa chổn cấch ài tiïëp chùång àûúâng 6km lìn
sêu, ën lûúån lïn cao dêỵn vâo trong ni. Thưng thûúâng cấc bẩn trễ
sau khi xëng ưtư thûúâng kếo nhau ài bưå àïí têån hûúãng cấi hûúng võ
lânh lẩnh ca ni rûâng, cêy cưëi, chim hốt, sëi reo hai bïn àûúâng. Ài
àûúåc nûãa àûúâng cố lưëi rệ ngang mưåt àoẩn ngùỉn dêỵn túái mưåt hưì nho
nhỗ do nûúác sëi tn chẫy xëng thânh bïí tùỉm, nûúác úã àêy à sûác
cho ngûúâi ngêm mònh phẫi "cống" ngay trong nhûäng ngây hê.
ÚÃ cëi quậng àûúâng 6km cố mưåt khu àêët rưång lâm núi cho mổi
ngûúâi "xẫ húi", "nẩp nùng lûúång" àïí chín bõ tiïëp tc chinh phc àónh
Thêìn hóåc àïìn Mêỵu, Cẫ hai hûúáng tiïëp theo bẩn gêìn nhû leo trong
bống rêm ca cêy cưëi rêåm rẩp trïn ni bïn cấc bêåc àấ. Thûúâng thò
ngûúâi ta hay chổn àûúâng lïn àïìn Mêỵu vò gêìn hún vâ cng vò cố nhiïìu
cấi àïí xem hún.
Trûúác khi túái àûúåc àïìn Mêỵu, bẩn sệ qua àïìn thúâ thấnh Tẫn Viïn
(mưåt trong "tûá bêët tûã" theo quan niïåm têm linh ngûúâi Viïåt). Àïìn àûúåc
xêy dûång mưåt nûãa ấp vâo vấch àấ. Ni úã àoẩn nây thùỉt lẩi, sau àố lẩi
như cao lïn thânh mưåt bònh rûúåu cố ngêën , tûúng truìn rùçng ngây
xûa khi Thy Tinh dêng nûúác àấnh Sún Tinh thò àêy lâ àoẩn ni
àûúåc Sún Tinh nêng lên cao àïí tiïëp tc trêån chiïën vúái Thy Tinh.
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
13
http://www.ebooks.vdcmedia.com

VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
14
http://www.ebooks.vdcmedia.com

U
Â
Â
Â
N
N
N
G
G
G
V
V
V
A
A
A
Â
Â
Â
B
B
B
A
A

Tûâ cêìu Hiïìn Lûúng, chiïëc cêìu nưëi àưi búâ Vơnh Linh vâ Gio Linh,
ài khoẫng 10 km vïì phđa Àưng Bùỉc , ngûúâi ta cố thïí nhòn thêëy bậi
biïín xinh àểp nây. Nố lâ mưåt àiïím nhêën àểp àệ vâ nïn thú trong cẫ
mưåt vng cûãa biïín.
Nhûäng àiïìu chó cố úã Cûãa Tng
Nùçm phđa Bùỉc cûãa biïín, bậi tùỉm lâ mưåt bậi cất thon dâi nùçm
phúi mònh dûúái lân nûúác xanh. Àêy lâ mưåt bậi tùỉm ïm àïìm búãi nố
àûúåc bao bổc k lûúäng búãi bâ mể thiïn nhiïn. Hai bậi àấ ngêìm ùn sêu
ra biïín tûâ hai phđa lâ Mi Si vâ Mi Lai àậ tẩo nïn mưåt cấi võnh nhỗ
kđn àấo vâ khưng cố cấc dông hẫi lûu cën xoấy.
Nïëu nhû àûáng trïn mỗm àưìi àêët àỗ ùn ra phđa biïín mâ nhòn
xëng Cûãa Tng, ngûúâi ta cố thïí thêëy mưåt quang cẫnh tuåt àểp trẫi
ra trûúác mùỉt. Mưåt ngûúâi Phấp khấ am tûúâng vïì xûá Quẫng Trõ xûa lâ
ưng A. Laborde àậ tûâng mư tẫ vïì Cûãa Tng nhû mưåt bậi biïín àểp
nhêët trong k ûác ca mònh. Ưng viïët: "Cûãa Tng cố cấi sùỉc thấi àùåc
biïåt lâ nố àûúåc cêëu tẩo búãi mưåt dẫi ngun xanh tûúi vúái àưå cao 20m
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
15
http://www.ebooks.vdcmedia.com

dûång xiïn thânh búâ dưëc trïn mưåt bậi biïín cố àưå dưëc thoai thoẫi vâ nhể
nhâng ".
Mưåt nết àùåc biïåt ca Cûãa Tng chđnh lâ àưå thoai thoẫi ca bậi
tùỉm. Bẩn ài tûâ búâ ra phđa ngoâi khúi, lao mònh vâo vông tay ca biïín.
Vâ cố thïí ài mậi nhû vêåy àïën nûãa cêy sưë mâ nûúác múái chó àïën ngang
ngûåc. Mưåt sûå th võ tuåt vúâi. Núi àêy cố nhiïìu hẫi sẫn qu vâ ngon
cố tiïëng nhû mûåc nang, tưm he, tưm hm, cấ chim, cấ thu, cấ n vâ
cấ àế vúái cấch chïë biïën mốn ùn rêët àùåc biïåt ca dên àõa phûúng.
Gùỉn vúái nhûäng k tđch vâ lõch sûã
Du khấch cố thïí lang thang trong vng biïín nây àïí tòm àïën vúái


N
N
N
O
O
O
N
N
N
N
N
N
Û
Û

R
A
A
A
Â
Â
Â
Chiïìu chiïìu mêy ph Sún Trâ
Sêëm rïìn Non Nûúác trúâi àâ chuín mûa
(Ca dao)
Bấn àẫo Sún Trâ nùçm cấch trung têm thânh phưë Àâ Nùéng
chûâng 10km vïì hûúáng Àưng Bùỉc. ÚÃ àêy cố nhiïìu thùỉng cẫnh thiïn
nhiïn àểp tuåt vúâi vâ trong tûúng lai sệ trúã thânh khu du lõch nưíi
tiïëng ca thânh phưë.
Sún Trâ lâ mưåt qån ngoẩi thânh, diïån tđch 60km2, chiïìu dâi
13km, chiïìu rưång 5km, núi hểp nhêët 2km. Thúâi xa xûa, Sún Trâ lâ
mưåt hôn àẫo gưìm 3 ngổn ni như cao. Ngổn phđa àưng nam trưng nhû
hònh con nghï chưìm ra biïín nïn gổi lâ hôn Nghï, ngổn phđa têy hònh
dẩng nhû cấi mỗ con diïìu hêu nïn nïn gổi lâ ngổn Mỗ Diïìu vâ ngổn
phđa bùỉc vûún vïì phđa ngổn Ngûå Hẫi bïn kia cûãa biïín dâi nhû cưí
ngûåa nïn gổi lâ ngổn Cưí Ngûåa.
Qua thúâi gian lêu dâi, dông nûúác biïín chẫy ven búâ àậ tẫi ph sa
àïën bưìi àùỉp dêìn lïn tẩo thânh doi àêët chẩy tûâ àêët liïìn ra àẫo. Bấn
àẫo Sún Trâ hònh thânh tûâ àố. Cng vúái hïå thưëng ni non ca Hẫi

biïíu ca hai miïìn Nam - Bùỉc. Trong rûâng ngun sinh nây cố 289
loẩi thûåc vêåt bêåc cao thåc 217 chi, 90 hổ. Côn vïì àưång vêåt, úã àêy lâ
núi qìn cû ca hổ hâng nhâ khó vúái khoẫng hún 400 con voổc vâ
nhiïìu loâi khó ài dâi. Ngoâi ra côn cố chưìn, hóéng, heo rûâng, gâ
rûâng vâ ngây xûa côn cố cẫ hûúu nai nûäa!
Ni Sún Trâ cao àïën gêìn 700m, àûáng tûâ trung têm thânh phưë
Àâ Nùéng trưng lïn thêåt "chốt vốt chđn têìng mêy". Giố biïín Àưng thưíi
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
18
http://www.ebooks.vdcmedia.com

qua ni lưìng lưång, àûa mêy tđch t quanh ni, ngûúâi trong vng hïỵ
thêëy mêy àen n lïn ni thò biïët trúâi sùỉp àưí mûa. Ni Sún Trâ xûa
nay àûúåc xem nhû àâi khđ tûúång thiïn nhiïn ca nhên dên quanh
vng. Sún Trâ tûâ lêu àậ ài vâo vùn hổc dên gian vúái nhûäng cêu ca
thùỉm àûúåc tònh u àưi lûáa:
Chiïìu chiïìu mêy ph Sún Trâ
Lông ta thûúng bẩn nûúác mùỉt vâ lưån cúm.
Àûáng trïn ni Sún Trâ cố thïí ngùỉm nhòn àûúåc toân cẫnh bưën
bïì. Xa xa vïì hûúáng nam lâ ni Ng Hânh lư như nùm ngổn giûäa biïín
cất mïnh mưng, phđa àưng nam lâ C Lao Châm nhêëp như trïn sống
nûúác, phđa têy lâ phưë thõ sêìm ët vúái con sưng Hân thûúát tha dẫi la,
phđa bùỉc lâ hïå thưëng ni non Hẫi Vên sún chẩy dâi ra ngoâi biïín.
Bấn àẫo Sún Trâ ngây nay vêỵn côn hoang sú vâ cố hâng loẩt bậi
tùỉm thêåt thú mưång trẫi dâi hâng chc kilomet. Du khấch cố thïí ài tûâ
cẫng Tiïn Sa ngûúåc lïn hûúáng bùỉc sệ gùåp bậi Tiïn Sa. Theo truìn
thuët, ngây xûa cố nâng tiïn tûâ trúâi xëng ài dẩo vâ tùỉm mất úã àêy
nïn múái cố tïn Tiïn Sa.
Nïëu ài xëng phđa Nam thò gùåp cấc bậi Xïëp, bậi Bt vâ bậi
Nam thêåt quën r, cẫnh thêìn tiïn hiïån ra trûúác mùỉt. Duy chó cố bậi
N
N
N
G
G
G
Û
Û
Û
Ú
Ú
Ú
Å
Å
Å
C
C
C
D
D
D
O
O
O
Â

A
A
Sưng Ba côn gổi lâ sưng Àâ Rùçng, theo tiïëng Chùm cưí tûác lâ con
sưng lau sêåy. Nố bùỉt ngìn tûâ dậy ni Ngổc Linh, phđa Têy Bùỉc tónh
Kon Tum, tûâ àưå cao 2000m chẫy qua 3 tónh Kon Tum, Gia Lai vâ Ph
n. Àêy lâ mưåt trong hai con sưng lúán nhêët Têy Ngun cố lûu vûåc
rưång túái 13.000km2. Àêy cng lâ con sưng duy nhêët chẫy cùỉt ngang
dậy Trûúâng Sún chia cao ngun miïìn Nam thânh 2 cao ngun:
Pleiku vâ Àùỉc Lùỉc.
Tûâ thûúång ngìn sưng Ba chẫy theo hûúâng Bùỉc Nam dâi 300km
àưí ra biïín Àưng tẩi cûãa biïín Àâ Diïỵn thåc Tuy Hôa, Ph n, tẩo ra
mưåt vng chêu thưí rưång lúán. Vúái diïån tđch trïn 20.000 ha, Tuy Hôa lâ
cấnh àưìng bùçng rưång nhêët Nam Trung bưå, àûúåc hïå thưëng thy nưng
Àưìng Cam cung cêëp nûúác ngổt quanh nùm, àêy cng lâ vûåa la lúán
nhêët miïìn Trung.
Àûáng trïn ni Nhẩn tẩi thõ xậ Tuy Hôa núi cố ngổn thấp Châm
nưíi tiïëng gêìn 2000 tíi, cố thïí thêëy toân cẫnh cấnh àưìng la Tuy Hôa
rưång bất ngất dổc hai búâ sưng Ba, trẫi dâi túái sất chên ni àấ Bia ven
qëc lưå sưë 1 núi àêo Cẫ, ranh giúái giûäa 2 tónh Ph n vâ Khấnh Hôa.
Ni àấ Bia tïn chûä lâ Thẩch bi sún. Àêy lâ di tđch lõch sûã, chûáng
tđch cåc Nam tiïën ca dên tưåc ta vâo thïë k 15. Theo Àẩi Nam nhêët
thưëng chđ, nùm 1471 àïí trûâng phẩt vua Chiïm Thânh lâ Trâ Toân
thûúâng xun qëy nhiïỵu vng Hỗa Chêu (Quẫng Nam ngây nay),
vua Lï Thấnh Tưng àậ àđch thên cêìm qn àấnh chiïëm thânh Crâ-

ngoâi sưë k sû ngûúâi Phấp côn cố k sû ngûúâi Lâo Hoâng thên Xu-
pha-nu-vưng, ngun ch tõch nûúác CHDCND Lâo vâ k sû ngûúâi
Viïåt Trêìn Àùng Khoa, Bưå trûúãng Bưå Thy lúåi àêìu tiïn ca nûúác ta.
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
21
http://www.ebooks.vdcmedia.com

Trong quấ trònh xêy dûång cưng trònh Àưìng Cam, cû dên sinh
sưëng dổc búâ sưng Ba àậ àâo àûúåc rêët nhiïìu tiïìn cưí sưë lûúång lïn túái cẫ
têën. Trong sưë nhûäng loẩi tiïìn cưí àố cố cẫ tiïìn ca ta thúâi Hưìng Àûác
thïë k 15, tiïìn Trung Qëc "Khai ngun thưng bẫo" thúâi nhâ Àûúâng
thïë k thûá 7, cẫ tiïìn Triïìu Tiïn v.v Àiïìu àố chûáng tỗ rùçng cûãa biïín
Àâ Diïỵn xûa àậ tûâng lâ trung têm thûúng mẩi sêìm ët. Tûâ àêy
thûúng nhên cấc nûúác àậ ngûúåc sưng Ba àem sẫn vêåt lïn Thûúång Du
trao àưíi.
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
22
http://www.ebooks.vdcmedia.com

G
G
G
I
I
I
A
A
A

N
N
N
G
G
G
À
À
À
Ê
Ê
Ê
Ë
Ë
Ë
T
T
T
H
H
H
U
U
U

I
I
I

Ngûúâi xûa mën lïn thûúång ngìn phẫi ngûúåc theo sưng Ba,
côn nay àậ cố 2 con àûúâng sưë 5 vâ sưë 7 khấ tưët (20A vâ 20B) úã hai bïn
tẫ hûäu sưng. Àêy lâ mẩch mấu giao thưng ch ëu nưëi vng hẩ lûu
vúái cao ngun.
Chđnh trïn con àûúâng sưë 7 nây tẩi thung lng Cheo Reo thấng
3-1975 qn vâ dên ta àậ tẩo ra mưåt trêån Bẩch Àùçng giang hâo hng
thúâi hiïån àẩi, àấnh tan 20.000 qn ngy khi chng rt chẩy tûâ cao
ngun vïì àưìng bùçng hông cưë th, gốp phêìn nhanh chống àûa cåc
chiïën tranh giẫi phống àïën ngây toân thùỉng.
Cheo Reo lâ thung lng lúán nhêët Têy Ngun thåc lûu vûåc
sưng Ba vúái diïån tđch gêìn 1.600 km2. Thung lng do sưng Ba vâ ph
lûu ca nố lâ Ayn bưìi àùỉp. Àêy lâ vng àêët do ngûúâi Gia Rai cû ng.
Tûúng truìn tûâ nhûäng thïë k àêìu cưng ngun, cấc bưå tưåc ngûúâi Gia
Rai àêìu tiïn àậ àùåt chên àïën vng àêët ngậ 3 sưng nây sinh cú, lêåp
nghiïåp.
Àûáng àûúåc trïn vng àêët hoang vu hiïím trúã cưng àêìu phẫi kïí
àïën hai võ t trûúãng lâ Chu vâ Ch'reo. Dûúái sûå cai quẫn ca hổ vng
àêët nây khưng ngûâng phất triïín, cû dên cấc núi khấc kếo àïën lêåp
nghiïåp ngây mưåt àưng, hònh thânh nhûäng cưång àưìng xậ hưåi lúán gổi lâ
Tú-ring.
VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
23
http://www.ebooks.vdcmedia.com

VIÏÅT NAM - NHÛÄNG ÀÕA DANH NƯÍI TIÏËNG
24
http://www.ebooks.vdcmedia.com

Àûáng trïn àónh ni Kưng-chú-vi, huån An Khï ta thêëy mưåt
cấnh àưìng rưång 200 mêỵu, tẩi xậ Nghơa An, huån An Khï. Àêy lâ
cấnh àưìng bùçng phùèng do bâ Ya Àưë lậnh àẩo nhên dên khai phấ.
Ngây nay nhên dên àõa phûúng gổi lâ cấnh àưìng bâ Ya Àưë.
Tûúng truìn khi Nguỵn Nhẩc lïn An Khï dûång cúâ khúãi nghơa,
àậ lêëy Ya Àưë - nûä t trûúãng ngûúâi Ba Na lâng Àï H'Mêu lâm vúå. Bâ
àậ hïët lông vêån àưång nhên dên àõa phûúng ng hưå nghơa qn. Ngoâi
viïåc khai hoang 200 mêỵu rång àïí sẫn xët lûúng thûåc ni qn, bâ
côn xëng àưìng bùçng tòm cấc cêy ùn trấi vïì trưìng.
Lâng KaB Rưët, huån K'Bang lâ núi cố vûúân cam do bâ Ya Àưë
trưìng rưång àïën 20 mêỵu. Tûâ khi cố cam bâ Ya Àưë lâng nây àûúåc gổi lâ
lâng Cam. Tïn lâng tưìn tẩi àïën ngây nay. Nhûäng cêy cam trïn 200
tíi vêỵn côn ra trấi.
Ngoâi cam, hiïån nay trïn dậy ni Kưng Chú Vi côn hâng trùm
cêy mđt cưí th do bâ Ya Àưë trưìng. Àïën nay chûa ai tđnh àûúåc bâ Ya
Àưë, àưìng bâo Ba Na vâ cấc dên tưåc Têy Ngun àậ àống gốp cho
nghơa qn Têy Sún bao nhiïu ngûúâi voi, ngûåa vâ lûúng thûåc thûåc
phêím. Chó biïët rùçng sët thúâi gian àêìu xêy dûång sûå nghiïåp úã An Khï,
nghơa qn Têy Sún àậ nhêån àûúåc sûå àm bổc u thûúng vâ gip àúä
hïët lông ca àưìng bâo cấc dên tưåc Têy Ngun.
Cng tẩi lâng S'Tú huån K'Bang, sët hai cåc khấng chiïën
anh hng Np àậ lậnh àẩo nhên dên vûúåt qua khố khùn gian khưí,
lêåp lâng chiïën àêëu, àấnh giùåc giûä lâng, giûä nûúác.
Khi sinh thúâi cûá vâo dõp giưỵ trêån Àưëng Àa, mưìng 5 Tïët Anh
hng Np lẩi tòm vïì dûå lïỵ Quang Trung àûúåc tưí chûác úã Têy Sún
Thûúång - Àẩo An Khï.