xvB GIÁO DC VÀ ÀO TO
I HC THÁI NGUYÊN
ÀM TH TUYT
MT S C IM DCH T VÀ HIU QU CAN THIP
I VI NHIM KHUN HÔ HP CP  TR DI 5 TUI
TI HUYN CH MI, TNH BC KN

MT S C IM DCH T VÀ HIU QU CAN THIP
I VI NHIM KHUN HÔ HP CP  TR DI 5 TUI
TI HUYN CH MI, TNH BC KN
Chuyên ngành: V sinh xã hi hc và T chc y t
Mã s: 62.72.73.15
LUN ÁN TIN S Y HC Ngi hng dn khoa hc:
1. PGS.TS. Nguyn Thành Trung
2. GS.TS. Trng Vit Dng Thái Nguyên - 2010 i LI CAM OAN


- Phó giáo s, Tin s Nguyn Thành Trung - Phó Hiu Trng Trng i
hc Y - Dc Thái Nguyên - Giám đc bnh vin KTWTN, ngi thy đã trc
tip, hng dn, giúp đ tôi trong nghiên cu và hoàn thành lun án này.
- Giáo s, Tin s Trng Vit Dng - V Trng v Khoa hc và ào to - B
Y t, ngi thy đã trc tip, hng dn, giúp đ tôi trong nghiên cu và hoàn thành
lun án này.
- Phó giáo s, Tin s Hoàng Khi Lp – Trng b môn Dch t, Phó giáo
s, Tin s  Vn Hàm – Trng b môn Sc kho ngh nghip ; Phó giáo s,
Tin s àm Khi Hoàn – Trng b môn Y hc Cng đng Trng i hc Y –
Dc Thái Nguyên đã giúp đ và ch dn cho tôi nhng ý kin qúy báu trong
quá trình hc tp và nghiên cu.
*  góp phn vào s thành công ca lun án. Tôi xin t lòng bit n sâu sc ti:
- Ban Giám đc s Y t tnh Bc Kn, Phòng Y t, Trung tâm Y t huyn
Ch Mi, tnh Bc Kn, chính quyn đa phng, cán b y t xã, nhân viên y t
thôn bn và nhân dân các xã: Qung Chu, Yên nh, Nh C, Bình Vn, Thanh Bình,
Nông H, Hoà Mc đã giúp tôi trong quá trình thc hin lun án tt nghip.
Tôi xin chân thành cm n các đng nghip, bn bè và gia đình đã to điu
kin giúp đ, đng viên, khích l tôi trong quá trình nghiên cu lun án.
Xin chân thành cm n.
Thái Nguyên, tháng 11 nm 2010
Nghiên cu sinh àm Th Tuyt

iii
MC LC Li cam đoan i

CHNG 2: I TNG VÀ PHNG PHÁP NGHIÊN CU 21
2.1. i tng nghiên cu
21
2.1.1. Nghiên cu mô t
21
2.1.2. Nghiên cu can thip
21

iv
2.2. a đim và thi gian nghiên cu 21
2.2.1. a đim nghiên cu
21
2.2.2. Thi gian nghiên cu 21
2.3. Phng pháp nghiên cu 22
2.3.1. Thit k nghiên cu
22
2.3.2. Phng pháp chn mu
24
2.3.3. Ch s nghiên cu
27
2.3.4. Phng pháp thu thp s liu 31
2.4. Ni dung can thip 32
2.4.1. Chun b cng đng
32
2.4.2. Trin khai truyn thông - giáo dc sc kho ti cng đng
33
2.4.3. Trin khai theo dõi dc tình hình mc nhim khun hô hp cp ca
tr ti cng đng
33
2.4.4. Can thip d phòng bng ung thuc tng cng min dch

4.1.1. Tình hình nhim khun hô hp cp chung
77
4.1.2. Thc trng vi khí hu ti Ch Mi, Bc Kn
79
4.1.3. Thc trng vi khun gây nhim khun hô hp cp 81
4.2. Các yu t liên quan đn nhim khun hô hp di cp 82
4.3. Hiu qu ca can thip cng đng phòng chng NKHHC  tr em
87
4.3.1. Mô hình can thip phòng chng NKHHC  tr em
87
4.3.2. Hiu qu ca can thip phòng chng NKHHC 95
KT LUN 105
1. Mt s đc đim dch t nhim khun hô hp cp  tr di 5 tui ti
huyn Ch Mi, tnh Bc Kn trc can thip
105
2. Yu t liên quan đn nhim khun hô hp di cp 105
3. Hiu qu ca bin pháp can thip đi vi nhim khun hô hp cp ti
cng đng
105
KHUYN NGH 107
TÀI LIU THAM KHO vi
DANH MC CÁC KÝ HIU, CÁC CH VIT TT
ALRI : Nhim khun hô hp di cp
(Acute lower Respiratory infection)

RLLN : Rút lõm lng ngc
RVS : Virus hp bào hô hp

( Respiratory Syncytial Vius)
SARS : Hi chng hô hp cp tính
( Severe Acute Respiratory Syndrome)
SCT : Sau can thip
SK : S đng ký
T
0
Webb : Nhit đ hiu dng
TCT : Trc can thip
TCYTTG : T chc y t Th gii
THCS : Trung hc c s
THPT : Trung hc ph thông
T
m
:

Nhit đ thp nht tháng
TT – GDSK : Truyn thông giáo dc sc khe
T
tb
: Nhit đ trung bình
T
x
:

Nhit đ cao nht tháng
TYTX : Trm y t xã

sinh nhà 
45
Bng 3.10. Phân b t l nhim khun hô hp cp tr em theo tui ca m
46
Bng 3.11. Mi liên quan gia trình đ hc vn ca ngi m vi nhim
khun hô hp di cp
48
Bng 3.12. Mi liên quan gia điu kin v sinh nhà  vi nhim khun hô
hp di cp
48
Bng 3.13. Mi liên quan gia thi gian cai sa và tình trng tiêm chng ca
tr vi nhim khun hô hp di cp
49
Bng 3.14. Mi liên quan gia kin thc chm sóc tr ca bà m vi nhim
khun hô hp di cp
49
Bng 3.15. Mi liên quan gia thc hành ca m vi nhim khun hô hp
di cp
50
Bng 3.16. ánh giá các yu t liên quan theo mô hình hi quy logistic
51
Bng 3.17. Kt qu ca can thip đi vi tình trng tiêm chng ca tr
52
Bng 3.18. Kt qu ca can thip đi vi tình trng cai sa ca tr
53

ix
Bng 3.19. Kt qu ca can thip đi vi điu kin v sinh nhà  53
Bng 3.20. Kt qu ca can thip đn hiu bit du hiu nhim khun hô hp
cp ca bà m

69
Bng 3.36. Tác đng ca can thip đn s dng thuc kháng sinh  tr trc
và sau khi dùng Broncho-Vaxom
69
Bng 3.37. Tình hình tr mc nhim khun hô hp cp đn trm y t xã
70
Bng 3.38. Tình hình x trí nhim khun hô hp cp  tuyn xã
70
Bng 3.39. Kt qu ca can thip đi vi nhim khun hô hp cp di ca
tr theo nhóm tui
71

x
Bng 3.40. Hiu qu ca bin pháp can thip đi vi tình hình mc nhim
khun hô hp cp ca tr
72
Bng 4.1. Nhit đ trung bình, thp nht, cao nht tháng ti huyn Ch Mi 80
Bng 4.2. So sánh t l đt mc mi viêm phi ti cng đng vi tác gi khác.96
Bng 4.3. T l mi mc ARI  điu tra c bn ban đu và 6 tháng theo dõi
sau can thip
97
Bng 4.4. So sánh t l tr mc viêm phi ti cng đng vi tác gi khác
98

xi
DANH MC CÁC BIU

Biu đ 3.1. T l nhim khun hô hp cp ca tr theo dân tc 43
Biu đ 3.2. T l nhim khun hô hp cp ca tr theo vùng 44
Biu đ 3.3. Phân b vi khun gây bnh 47

trên Th gii
3
Hình 2.1. Bn đ đa đim nghiên cu - huyn Ch Mi, tnh Bc Kn
21 xiii
DANH MC CÁC S  S đ 2.1. T chc nghiên cu mô t thc trng và phân tích tình hình nhim
khun hô hp cp di vi yu t liên quan
22
S đ 2.2. Mô hình đánh giá sau can thip
23
S đ 2.3. Mô hình theo dõi dc mc nhim khun hô hp ca tr
23 1
T VN 

mc đ nng ca bnh. Cán b y t cha thc hin đúng cách x trí khi tr mc
nhim khun hô hp cp theo phác đ quy đnh, đc bit là s dng thuc kháng
sinh. Hiu bit v các du hiu, cách chm sóc nhim khun hô hp cp tr em
ca cng
đng nói chung và bà m có con nh di 5 tui nói riêng còn hn
ch, đc bit là khu vc min núi, vùng sâu, vùng xa.

2
Vì vy, thc hin tt phòng chng nhim khun hô hp cp tr em s gim
đc t l mc bnh và t vong  tr, đc bit là tr di 5 tui, t đó s gim
kinh phí chi tr v thuc, dch v y t, gim s quá ti vào điu tr ti các bnh
vin. ng thi, kt qu phòng chng nhi
m khun hô hp cp s góp phn làm
gim thi gian bà m phi ngh vic đ chm sóc tr m. Xut phát t nhng
vn đ trên, Th gii cng nh Vit Nam đã xem xét, đ xut các gii pháp can
thip.  tin hành đng b nhiu bin pháp đòi hi nhiu ngành, nhiu cp
phi hp vi ngành y t cùng vi s tham gia tích c
c ca nhân dân ti các c
s cng đng. Nâng cao kh nng x trí tr mc nhim khun hô hp cp theo
phác đ ca cán b y t tuyn c s và s dng thuc kháng sinh hp lý cho các
trng hp tr mc nhim khun hô hp cp. Nâng cao s hiu bit ca các bà
m và ngi chm sóc tr đi vi nhim khun hô hp cp
 tr em thông qua
cán b y t xã và nhân viên y t thôn bn, đng thi phát hin đc các yu t
nguy c gây bnh đ có bin pháp phòng bnh hu hiu đi vi cn bnh
này.Thc hin tt phòng chng nhim khun hô hp cp tr em s góp phn vào
phát trin kinh t - xã hi và ci thin cht lng cuc sng cho nhân dân nói
chung và cho tr em nói riêng, tham gia tích cc vào vic thc hin lu
t Bo v
sc kho tr em [31], [15], [61].

vong di 5 tui trên toàn cu. Ti khu vc ông Nam Á t vong do nhi
m
khun hô hp vn là nguyên nhân cao nht (25 %) trong các nguyên nhân gây
t vong  tr, tip theo là tiêu chy (14 %) và s sinh (32 %) kt hp vi các
bnh khác, còn li là các nguyên nhân khác [32], [145].
Hình 2.1. Phân b t vong  tr di 5 tui theo nguyên nhân ca 6 vùng
trên Th gii (WHO – 3/2000, Afr=Châu Phi; Amr=Châu M; Emr=Trung
Cn ông; Eur=Châu Âu; Sear=ông Nam Á; Wpr=Tây Thái Bình Dng
(Ngun s liu t Lancet [89])

4
Theo Ruan I. (2005), c lng t l viêm phi  tr em di 5 tui trên
phm vi toàn cu trong các nghiên cu dc da vào cng đng cho thy: T l
mi mc các đt viêm phi  các nc đang phát trin là 0,29 đt/nm/tr.  các
nc phát trin là 0,026 đt/ nm/tr và trên 95 % các đt viêm phi  tr em
trên th gii xy ra  các nc đang phát trin [127]. Nm 2004, Michael
Ostapchuk và cng s đã tin hành nghiên cu tình hình viêm phi mc phi 
cng đng thuc Châu Âu và Bc M. Tác gi đã đa ra thut ng “viêm phi
mc phi cng đng - Community Acquired Pneumonia” (CAP) đ cp ti mt
loi viêm phi xy ra  mt ngi trc đó kho mnh, ngi mc phi bnh này
 bên ngoài bnh vin. CAP là mt trong nh
ng nhim khun ph bin và nng
nht  tr em vi s mi mc hàng nm là t 34 - 40 ca trên 1000 tr  Châu Âu
và Bc M [109], [114], [145]. Mc dù t vong do CAP là him gp  các nc
công nghip phát trin nhng li là bnh ph bin nht  tr di 5 tui.  các
nc đang phát trin không nhng t l mc bnh này cao mà còn gây t vong
cao [115]. Nhim khu
n hô hp di là mt trong nhng nguyên nhân t vong
hàng đu  tr ti các nc đang phát trin [114]. Nghiên cu ca Baqui A. H và
cng s (2007)  Bangladesh cho thy, t l nhp vin  tr di 2 tui là cao

khi t vong hoc t vong trc 24 gi ti bnh vin cao là vì các bà m không
phát hi
n đc du hiu ca bnh, hoc khi tr mc bnh không đc cha tr
đúng đn, đn khi bnh nng chuyn đi bnh vin thì bnh đã quá nng [32].
Nguyn Vn Thiu và Nguyn Hu K (2003) đã tin hành nghiên cu
tình hình và mt s yu t nguy c ch yu ca NKHHC tr em di 5 tui ti
Thy Dng - Hng Th
y- Tha thiên Hu cho thy: T l mc NKHHC ti
cng đng  đây còn cao (39,7 %), vt tri hn so vi các bnh khác cùng
thi đim nghiên cu và tng cao  nhóm tr di 1 tui, t l NKHHC  tr
di 1 tui là 53,3 % ; 2 đn 3 tui là 35,9 % và 4 đn 5 tui là 28,3 %. Tn
sut mc NKHHC cao nht t 4 - 6 ln/nm chim 47,5 %, t 3 ln tr
xung/n
m chim 36,4 %, trên 6 ln/nm chim 16,1 % [68].
Theo Niên giám thng kê Y t nm 2007 cho thy, viêm phi đng đu
trong 10 bnh mc cao nht trong toàn quc [29].
Nm 2007, Bnh vin Lao và Bnh phi trung ng, D án NKHHC tr
em đã t chc Hi tho “Trin khai k hoch hot đng d án NKHHC tr em
các tnh trng đim nm 2007 và giai đon 2007 – 2010” cho thy tình hình
mc NKHHC  tr c
a các tnh min núi là cao nht (62,8 %), sau đó đn các
tnh min Trung (42,9 %), ng bng t l mc bnh ít hn (34,8 %). Còn đi
vi tình hình t vong  tr do NKHHC thì  min núi (0,28
0
/
00
) cao hn so vi
đng bng (0,06
0
/

vong do viêm phi chim 1/4 trong s tr t vong [6]. Ti huyn Bình Lc, tnh
Hà Nam, bnh NKHHC  tr em di 5 tui vn là bnh có t l mc cao nht
so vi tt c các bnh mc  tr em, vi tn s mc trung bình/nm/tr đc
phát hin khám và điu tr  tuyn c s khong 2,3 đn 2,7 ln và bnh này
cng là nguyên nhân gây t vong cao nht  tr em, ch yu là tr di 1 tui [1].
Tóm l
i: Qua mt s nghiên cu  trên Th gii và Vit Nam cho chúng ta
thy, tình hình mc và t vong do NKHHC  tr di 5 tui  các nc đang
phát trin còn cao. Tuy nhiên còn ít nghiên cu đ cp đn tình hình mc bnh
và t vong do NKHHC  tr em dân tc thiu s, khu vc min núi.Vì th đây
là vn đ cn quan tâm nghiên cu và đa ra các gii pháp phù hp nhm gim
tình trng nhim khun hô h
p cp  tr em.
1.2. Cn nguyên và các yu t nguy c ca bnh nhim khun hô hp cp
1.2.1. Trên Th gii
1.2.1.1. Cn nguyên gây bnh nhim khun hô hp cp
Virus là nguyên nhân ph bin nht gây nhim khun hô hp di  tr em
và là nguyên nhân hàng đu ca tr vào vin và t vong [85]. Virus là nguyên
nhân gây nhim khun hô hp phi nhp vin điu tr chim t
i 47,2 % [121].
Các loi virus thng gp là: Virus hp bào hô hp (RSV), virus cúm, á cúm và
Adenovirus trong đó virus RSV là tác nhân gây bnh quan trng nht đi vi
nhim khun hô hp di [95], [88], [139], [140], [146].  các nc đang phát
trin, vi khun đóng mt vai trò quan trng trong vic gây mc NKHHC, các vi
khun ch yu là ph cu và H. influenzae [34], [139].
Kenneth Mcintosh MD (2002) nghiên cu ti cng đng v bnh viêm
phi mc phi  tr em, cho rng vai trò ca các vi khun đc coi nh
 là
nguyên nhân gây viêm phi nng  các nc đang phát trin. Nhng vi khun


mi mc viêm phi hàng nm  các nc công nghip phát trin dao đng t 3
% đn 4 % và  các nc đang phát trin là 10 % đn 20 %. S khác bit cng
thy rõ ngay trong mt thành ph hoc trong mt nc.  khu vc phía Nam
Brazil, t l t vong do nhim khun hô hp d
i cp đi vi tr  các gia đình
có thu nhp di 50 USD mt tháng là 12/1000 tr; 16 % trong s nhng đa
tr này vào vin b nhim khun hô hp di cp xy ra  tr di 20 tháng
tui. Trong s trên 600 tr, thu nhp gia đình trên 300 USD mt tháng, không
có mt trng hp t vong nào do viêm phi và ch 2 % vào vin vì b nhim
khun hô hp di cp. Mt vài nghiên cu khác cng
 Brazil, Ba Lan, cho
thy tr em sng trong gia đình có điu kin kinh t thp thì có nguy c nhim
khun hô hp di nng hn [92], [117], [123].

8
+ Trình đ hc vn ca b, m: Trình đ hc vn thp ca b, m có liên
quan ti s gia tng vào vin và t vong do nhim khun hô hp di cp ca
tr [92], [118].
- Yu t môi trng: Yu t nguy c môi trng đc nghiên cu nhiu
nht bao gm phi nhim vi khói bi, nhà  cht chi đông đúc và nhit đ
thp.
+ Ô nhim do các cht đt trong gia đình: Ngi ta d tính rng  các
nc đang phát trin, 30 % các h gia đình  thành ph và 90 % các h gia đình
 vùng nông thôn s dng ci g, rm r và cht thi đng vt nh là ngun đt
chính cho đun nu, si m và nng đ các cht ô nhim trong nhà cao gp 20
ln so vi các nc công nghip phát trin. Tr em ng
i M gc bn đa di
2 tui phi nhim vi lò si đt bng ci, có nguy c viêm phi cao gp 5 ln
so vi tr cùng tui và cùng gii  nhng gia đình không dùng lò si này [92].
Nghiên cu ca Jonathan Grigg (2007) v vic đt các nhiên liu đ nu n và

hô hp ca tr [132].
- Yu t dinh dng: Các yu t dinh dng có th nh hng ti nhim
khun hô hp di cp bao gm cân nng lúc sinh, tình trng dinh dng, sa
m, nng đ vitamin A và các vi cht dinh dng khác [92], [104], [118].
Nghiên cu ca Wayse (2004),  
n  cho thy thiu ht vitamin D và nuôi
con không hoàn toàn bng sa m trong 4 tháng đu là yu t nguy c đi vi
ALRI nng  tr [142].
+ Cân nng s sinh thp: Mt nghiên cu  Anh đã ch ra rng: tr em có
cân nng s sinh thp có nguy c mc NKHHC cao gp 2 ln trong nhng nm
đu sau khi sinh. Kt qu các nghiên cu đu cho thy s gia tng nguy c
tng đi dao đng t
1,5 ln đn 8 ln đi vi tr có cân nng s sinh thp.
Tr đ thiu tháng và tr có cân nng thp trong thi k mang thai  Brazil
cng có nguy c vào vin tng t vì viêm phi trong 1, 2 nm đu sau khi
sinh. Nhng kt qu trên đã đa ti kt lun là tr em có cân nng s sinh thp
s có nguy c mc bnh viêm phi nng cao hn [92], [130], [118].
+ Thiu sa m
: Mt nghiên cu đã cung cp thông tin v t vong đc
hiu do nhim khun hô hp di cp liên quan ti tr nuôi bng sa m, nhng
tr không đc nuôi bng sa m thì có nguy c mc bnh cao hn 3,6 ln so
vi tr đc nuôi bng sa m. Nghiên cu v s liên quan gia sa m và vào
vin do viêm phi  Trung Quc, Brazil, Canada và Argentina đu ch ra rng tr

em không đc nuôi bng sa m có nguy c vào vin cao gp t 1,5 đn 4 ln
[92], [130].
Mt s tác gi trên th gii đã tin hành nghiên cu tng hp các yu t
nguy c trên cùng mt nhóm cng đng: Nghiên cu ca Baker R. J. (2006) cho
thy, phi nhim vi nhiên liu đt cháy trong nhà  do si m, nu n, hút
thuc lá trong gia đình thì t l tr mc nhim khu

n thit và vic kháng kháng sinh  cng đng [93].
Nghiên cu ca Kauchali S. nm 2004 đ đánh giá kh nng nhn bit v
bnh hô hp và xác đnh nim tin, thái đ, thc hành v NKHHC ca các bà m
 vùng nông thôn Nam Phi cho thy, nhn thc v nguyên nhân gây bnh là rt
khác nhau gia các bà m. Bà m thng s dng thuc đông y điu tr thay th
cho thuc tây y, min cng khi tìm kim s
chm sóc y t và s dng kháng
sinh không thích hp. Tác gi đã ch ra rng: Nhn thc ca các bà m v
NKHHC còn rt yu. Vì vy rt cn thit k chin lc truyn thông giáo dc
sc kho (TT- GDSK) cho các nhân viên y t v bnh hô hp đ các bà m tìm
kim kp thi dch v chm sóc y t cho con khi b bnh hô hp, chm sóc h
tr ti nhà và tuân th
quy trình s dng kháng sinh [108].
* Yu t sinh hc.
- Gii tính.Trong mt s nghiên cu da vào cng đng, ngi ta thy t
l tr trai dng nh thng hay mc ALRI cao hn tr gái [82], [92].
- Tui. Nghiên cu ch rõ rng mc NKHHC nói chung tung đi n đnh
trong nhóm tr t 1 đn 5 tui, t vong tp trung  nhóm tr nh. Thc t,
khong mt na các trng h
p t vong do bnh đng hô hp  tr di 5 tui
xy ra ch yu  tr 6 tháng đu sau khi sinh [92].