Mô hình Tập đoàn đại học Quốc
gia của Nhật Bản và mô hình Đ
ại
học Quốc gia theo Dự thảo Luật
giáo dục Đại học Việt Nam Đại học Tokyo. Ảnh: St
Nhật Bản là một trong những quốc gia có nền kinh tế, giáo dục phát
triển hàng đầu thế giới. Là một nước trong khu vực châu Á - Thái Bình
Dương, Nhật Bản có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam về phong
tục, tập quán cũng như quan điểm giáo dục. Chính vì vậy, việc tìm hiểu
mô hình tổ chức các cơ sở giáo dục đại học (GDĐH) của Nhật Bản để
áp dụng những kinh nghiệm hợp lý tại Việt Nam là điều rất cần thiết,
nhất là trong giai đoạn Việt Nam đang tiến hành công nghiệp hóa, hiện
đại hóa về mọi mặt, trong đó giáo dục đóng vai trò là một trong những
yếu tố quyết định. Bài viết giới thiệu một số nét khái quát về mô hình
Tập đoàn Đại học quốc gia (ĐHQG) của Nhật Bản. Từ việc nghiên cứu
này chúng ta có thể rút ra những kinh nghiệm làm cơ sở đóng góp cho
quá trình xây dựng Luật GDĐH đang được Quốc hội chuẩn bị thông
qua.
1. Một số nét khái quát về mô hình Tập đoàn Đại học quốc gia của
Nhật Bản
Mô hình cơ sở GDĐH Nhật Bản theo định hướng tổ chức thành các
Tập đoàn ĐHQG (National University Corporation), nếu dịch theo
tiếng Nhật sẽ là pháp nhân ĐHQG (hay ĐHQG được trao tư cách pháp
nhân) nhằm tạo điều kiện cho mỗi ĐHQG phát triển thành một tổ chức
đào tạo và nghiên cứu độc đáo riêng trên cơ sở tự chủ và độc lập về
quản lý, đồng thời nhà nước có trách nhiệm hỗ trợ các đại học công lập
về mặt xúc tiến nghiên cứu khoa học và đào tạo đội ngũ chuyên môn có

Việc hoàn thiện tổ chức bộ máy của các Tập đoàn ĐHQG phải đảm
bảo các nguyên tắc sau đây: (i) Mỗi tập đoàn đại học có một pháp nhân
riêng; (ii) Tên của tập đoàn đại học cần thể hiện được tên của đại học
trước đây, sự kế thừa về hoạt động, truyền thống và lịch sử của trường;
(iii) Nhà nước là chủ thể sáng lập trường; (iv) Các cơ sở vật chất không
thể thiếu cho mục đích đào tạo và nghiên cứu như thư viện, các
khoa/trường, bệnh viện, các phòng thí nghiệm trực thuộc được giữ lại
cho trường; (v) Tùy thuộc hiện trạng quản lý và khả năng tự điều hành,
tự trang trải chi phí, một số cơ sở vật chất, thiết bị của trường có thể
được tách khỏi tập đoàn đại học để hình thành doanh nghiệp khác; nếu
cần, tập đoàn đại học có thể tài trợ cho các doanh nghiệp dạng này; (vi)
Cần có quy định chặt chẽ của pháp luật liên quan đến sự thành lập và
hoạt động của tập đoàn ĐHQG.
Từ các nguyên tắc trên, bộ máy điều hành của Tập đoàn ĐHQG
bao gồm các cơ quan sau:
a. Ban Giám đốc: bao gồm Giám đốc, một số Phó Giám đốc và hai
kiểm sát viên. Giám đốc là người chịu trách nhiệm cao nhất, có năng lực
lãnh đạo và kỹ năng quản lý tốt, thống nhất được nội bộ và là người đưa
ra quyết định cuối cùng. Các kiểm sát viên chịu trách nhiệm kiểm tra,
giám sát hoạt động của Tập đoàn đại học và khi cần thiết phải báo cáo ý
kiến về kết quả kiểm tra cho Giám đốc hoặc Bộ trưởng. Nội dung đào
tạo, nghiên cứu không là đối tượng kiểm tra. Ít nhất một trong hai kiểm
sát viên cần là người bên ngoài trường nhưng am hiểu hoạt động đào tạo,
nghiên cứu và quản lý đại học. Các Phó Giám đốc giúp việc cho Giám
đốc theo từng mảng công việc như hành chính, nghiên cứu khoa học,
đào tạo và sinh viên, tài chính kế toán, nhân sự, cơ sở vật chất, thông tin
học thuật, môi trường và sức khỏe, gắn kết nhà trường với doanh nghiệp,
chính quyền địa phương, quan hệ quốc tế. Trừ kiểm sát viên, các thành
viên khác trong Ban giám đốc không chỉ được bổ nhiệm từ nguồn nội bộ
nhà trường mà còn từ bên ngoài trường và kiêm nhiệm (nếu cần). Giám

phòng ban trong giới hạn ngân sách cho phép. Việc thành lập các
phòng ban và quy trình tuyển dụng và phát triển nhân sự cần được tổ
chức sao cho ngoài các công việc điều hành hàng ngày, các phòng ban
phát huy được tốt nhất chức năng như là một nhóm các chuyên gia
trong điều hành đại học, cùng với cán bộ giảng dạy tham gia tích cực
vào việc xây dựng kế hoạch điều hành đại học, trực tiếp hỗ trợ các Phó
Giám đốc.
d. Quản lý cấp khoa/trường: Các Trưởng khoa/trường được tự chủ và
tự chịu trách nhiệm về quản lý hoạt động của khoa/trường; giảm thiểu
gánh nặng quản lý ngoài nhiệm vụ đào tạo và nghiên cứu của cán bộ
giảng dạy, nghiên cứu, áp dụng cơ chế cho phép tận dụng hiệu quả
nguồn nhân lực. Trưởng khoa/trường xác định các vấn đề quan trọng về
đào tạo và nghiên cứu để đưa ra trong các cuộc họp khoa/trường, chọn
phó khoa/trường và bộ máy trợ giúp để điều hành khoa/trường.
e. Các tổ chức/đơn vị khác:
- Tổ chức/đơn vị đào tạo và nghiên cứu: Để có thể hình thành các tổ
chức/đơn vị đào tạo và nghiên cứu linh hoạt, năng động đặc thù riêng
nhằm đáp ứng với các xu thế mới trong nghiên cứu cũng như nhu cầu
của xã hội và tăng cường tính đặc thù của từng tập đoàn, các tổ
chức/đơn vị cấp bộ môn hoặc thấp hơn sẽ không bị điều chỉnh bởi luật
mà có thể được thành lập hoặc giải thể trong phạm vi ngân sách cho
phép của từng tập đoàn. Trong việc tổ chức đào tạo và nghiên cứu,
chẳng hạn như các khoa, bậc sau Đại học, và các phòng thí nghiệm,
phải xem xét tính chất của các đơn vị này liên quan trực tiếp đến hoạt
động của Đại học, cũng như phải đánh giá lại tính chất và quy mô này
nếu có thể. Thực hiện song song việc đánh giá lại trạng thái cân bằng
với Đại học công lập và tư thục về việc thành lập các khoa. Chức năng
và phạm vi hoạt động của các khoa/trường và các phòng thí nghiệm cấp
đại học được xác định rõ; quy trình xét chấp thuận thành lập các đơn vị
cấp này là giống nhau đối với tập đoàn đại học và đại học tư thục.

tạo thì cơ cấu tổ chức của Viện Đại học theo quy định của Dự thảo Luật
GDĐH chưa làm rõ và phân định được hai vai trò này.
Thứ hai, việc quy định thêm loại hình cơ sở GDĐH có tên gọi “Đại
học” với cơ cấu tổ chức quản lý giống với “ĐHQG” nhưng tên gọi lại
tương tự với “Trường đại học” là không cần thiết và chưa có tiền lệ trên
thế giới.
Thứ ba, việc đặt tên cho đại học là “Viện Đại học” hoặc ĐHQG là
“Viện ĐHQG” đã đồng nhất các Trường đại học với các Viện - vốn là
hai loại hình cơ sở đào tạo khác nhau về bản chất và cấp độ.

ThS. Bành Quốc Tuấn - Giảng viên Khoa Luật, Trường Đại học Kinh
tế-Luật, ĐHQG TP. Hồ Chí Minh.