Những họa sĩ bậc thầy Nhật Bản
khai sáng Hội họa phương Tây
Tương truyền rằng các hoạ sĩ Pháp hồi giữa thế kỷ 19 đã khám phá ra nhiều điều kỳ
diệu của tranh khắc gỗ Nhật Bản khi họ vớ được các giấy gói đồ gốm nhập từ Nhật
Bản về.

HIROSHIGE. Núi Phú Sĩ nhìn từ Numazu, một trong 53 thư trạm trên đường thiên lý
Tokaido

HIROSHIGE. Kunisada, rút t
ừ "53 thư trạm trên đường thiên lý Tokaido", 1852. Kh
ắc gỗ

Ngày nay, khi ta xem các tranh in ván kh
ắc của Utagawa Hiroshige và Katsushika
Hokusai, hai họa sĩ vĩ đại nhất của thể loại tranh in bản khắc gỗ của Nhật Bản, ta khó có
thể hiểu hết việc các hoạ sĩ theo trường phái Ấn tượng- Hiện đại chủ nghĩa của Châu Âu,
từ Manet đến Bonnard, đã tìm thấy được ở các kiệt tác của họ tính trong sáng, tính tiết
kiệm về đường nét hình thức và kỹ thuật tinh xảo của những tác phẩm có tính chất kim
chỉ nam và là nguồn cảm hứng bất tận ấy của các nghệ sĩ Nhật Bản, giúp họ thoát khỏi
các quy ước tù túng của hội hoạ Beaux Arts-Pháp và Victoria-Anh hồi thế kỷ 19
Giờ đây, chỉ riêng Bộ sưu tập Phillips (Phillips Collection ) ở Washington cũng đủ minh
hoạ được ảnh hư
ởng lớn lao của các tác phẩm tranh in ván khắc Nhật Bản đối với các hoạ
sĩ Hiện đại chủ nghĩa của Châu Âu và Hoa Kỳ. Viện Bảo tàng Mỹ thuật Hiện đại trưng
bày các tranh in trong Bộ Sưu tập Phillips nhan đề “Hội ngộ Đông- Tây: Hiroshige trong
Bộ sưu tập Phillips Collection” (East Meets West: Hiroshige at the Phillips Collection)
gồm loạt tranh in đã từng làm cho Hiroshige nổi tiếng- “53 thư trạm trên đường thiên lý
Tokaido” (The Fifty-Three Stations of the Tokaido)- đan xen với các tác phẩm thuộc
quyền sở hữu của bảo tàng do các nghệ sĩ nổi danh sáng tác như Cézanne, Whistler và
Braque, cũng như các hoạ sĩ ít nổi tiếng hơn như Augustus Tack, Ernest Lawson và

Điều kỳ diệu trong Hiroshige là ở chỗ ông đã tạo nên một ấn tượng trừu tượng đơn giản
tuyệt đẹp một cách nhẹ nhàng biết dường nào bằng đường nét chính, các màu cùng sắc
thái theo hướng tự nhiên chủ nghĩa, tạo nên được những hiệu ứng tự nhiên trong sáng về
ánh sáng và thời tiết cũng như những đặc tả các đặc trưng thiên nhiên của phong cảnh.
Về một phương diện nào đó, phương Đông đã gặp phương Tây trong lúc đi theo các
hướng trái ngược nhau: phương Đông theo hướng tự nhiên chủ nghĩa đậm nét hơn và
phương Tây theo hướng trừu tượng hoá mạnh mẽ hơn.
Tác phẩm của Hiroshige là đợt nở rộ cuối cùng của nghệ thuật in tranh truyền thống của
Nh
ật. Khi Nhật Bản mở cửa thương mại với phương Tây vào năm 1853, thì nghệ thuật v
à
nhiếp ảnh phương Tây đã tràn vào, khiến cho các phong cách trình bày của Nhật trở nên
lỗi thời. Trong khi đó, Chủ nghĩa hiện đại Tây phương lại tiếp thu những gì nó cần từ
phương Đông và tiếp tục lao vào các lĩnh vực trừu tượng hoá không hề được định trước.
Vì các tác phẩm của phương Tây trong Bộ sưu tập Phillips nhìn chung đều rất mờ nhạt,
cho nên tác dụng chủ yếu của cuộc triển lãm này là nhằm nêu bật Hiroshige vĩ đại tới
mức nào: cứ mỗi lần ta chuyển quan sát từ một trong số những tác phẩm của nghệ sĩ
phương Tây- dù đó là của Bonnard hay của Prendergast hay của Kokoschka- sang một
trong những kiệt tác tuyệt vời, long lanh của Hiroshige, lập tức ta cảm thấy ngay được
một cảm giác nhẹ nhõm, một niềm vui sướng ngập tràn khôn tả. Tình hình sẽ khác giá
như các tác phẩm của các nghệ sĩ phương Tây khác được trưng bày- chẳng hạn Manet,
Cassatt, Van Gogh và Vuillard đều là những danh hoạ nằm trong số vắng bóng- cho nên
trước sự hiện diện của tác phẩm của các nghệ sĩ thuộc “hạng đàn em kia”, các kiệt tác
của Hiroshige thực sự nổi trội lên, chói loà, choáng ngợp.
Tập trung vào các tranh in của Hiroshige, bạn khám phá được một điều gì đó mà các hoạ
sĩ Hiện đại chủ nghĩa bỏ qua mất vì họ quá tập trung vào hình thức và trừu tượng hoá:
những tranh in đó thú vị biết nhường nào! Hiroshige không phải là một viên quan lại
sáng tác tranh đơn thuần để cho một số ít người được học hành ngắm nhìn cho vui mắt,
ông là một nghệ sĩ vô cùng nổi tiếng trong dân chúng. Có những hình ảnh về phong cảnh
trên đường thiên lý Tokaido được vẽ và bán tới con số trên 10.000 bản đến mức nhiều

đình, bữa cơm đông vui đầm ấm, cảm giác được thoải mái nhờ nghỉ ngơi thư giãn,… Đôi
khi, tổ ấm còn quá xa vời, hình ảnh một thị trấn dưới chân một ngọn núi cao ở phía xa
xăm như vẫy gọi mời chào đoàn lữ hành còn đang ngồi nghỉ lấy sức ở tiền cảnh sau khi
vượt qua một con sông nước cuồn cuộn đổ về xuôi… Không hề có tí gì có tính chất tôn
giáo trong các hình ảnh của Hiroshige mà chỉ có một ý ngầm thôi thúc ta khăn gói lên
đường dấn bước vào cuộc lãng du như một cuộc hành hương trong tâm thức mà thôi.
Khó có tác phẩm nào của các nghệ sĩ phương Tây trong Bộ sưu tập Phillips trưng bày t
ại
đây toát lên được cái cảm giác thôi thúc lên đường đó. Ernest Lawson có vẽ những cây
cầu theo phong cách Ấn tượng chủ nghĩa, nhưng chúng cứ nhòa dần vào các lớp sơn bồi
dầy không rõ nét của tác phẩm, chúng không phải là những cây cầu thôi thúc ta muốn
băng qua trên dặm đường thiên lý… Ngay cả bức tranh phong cảnh Núi Sainte-Victoire
của Cézanne cũng không khơi gợi một ý thích nào khiến ta muốn bước vào thế giới của
nghệ sĩ cả; những mảng sơn trát dày của nghệ sĩ ngăn bất cứ ý muốn nào trong tâm tư
ởng
của ta và hướng ta chú ý tới cách cấu tạo của bức tranh nhiều hơn.

CLAUDE MONET. Ấn tượng bình minh
HIROSHIGE. Núi Phú Sĩ nhìn từ Numazu, một trong 53 thư
trạm trên đường thiên lý Tokaido
VINCENT VAN GOGH. Cây lê nở hoa. 1888 theo phong cách các tranh in ván khắc
Nh
ật Bản
Chỉ có một trường hợp ngoại lệ trong số các tác phẩm phương Tây này là tác phẩm tuyệt
vời sáng tác thời gian đầu của Paul Gauguin trong đó ta đứng trên một đồi cao cỏ mọc
xanh tươi nhìn xuống mấy người đang tắm dưới làn nước ở rìa một con sông và một ngư
phủ ngồi câu cá ở một mũi đất phía xa xa… Ta có cảm giác như thể ta muốn lao xuống
đồi cũng để tắm cho thoả thích hoặc ngồi nhàn tản buông câu bên làn nước êm trôi…
Hội hoạ Hiện đại chủ nghĩa phương Tây đã bỏ qua không phát triển khía cạnh hình ảnh
và tâm lý lãng du này, nhưng trong cuộc triển lãm tại đây, nó lại rất được chú ý. Cách