177

TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, tập 73, số 4, năm 2012 TÌM HIỂU TÁC ĐỘNG CỦA THIÊN TAI ĐẾN DẢI ĐẤT VEN SÔNG HƯƠNG
(TỪ KHẢI THÁNH TỪ ĐẾN CHÙA THIÊN MỤ) VÀ HỆ THỐNG CÔNG
TRÌNH DI TÍCH VĂN MIẾU – VÕ MIẾU, THÀNH PHỐ HUẾ
Lê Thị Nguyện
Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

Tóm tắt. Trải qua bao biến thiên của lịch sử và sự tác động của thiên nhiên, công
trình Khải Thánh Từ, Văn Miếu và Võ Miếu thuộc thôn Long Hồ Hạ, thôn Thọ
Khương và thôn An Bình, xã Hương Hồ đã bị tàn phá rất nặng nề. Gần đây, trung
tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, tôn tạo lại hệ
thống di tích này. Tuy nhiên việc trùng tu chỉ mới tiến hành đối với công trình Văn
Miếu, còn Võ Miếu, Công Thần và Khải Thánh Từ do có nhiều yếu tố hạn chế, cả
yếu tố khách quan và chủ quan nên chưa tôn tạo được. Để bổ sung vào nguồn tư
liệu hiện trạng các công trình di tích cố đô Huế và để có cơ sở vững chắc trong việc
tiến tới trùng tu các công trình di tích này thì việc nghiên cứu những tác động của
thiên tai đến công trình là hết sức cần thiết bởi tính ổn định của khí hậu Thừa Thiên
Huế đã bị phá vỡ trong sự biến đổi chung của khí hậu toàn cầu.

1. Đặt vấn đề
Quần thể di tích Cố đô Huế đã được UNESCO đưa vào danh mục di sản văn hóa
của thế giới từ năm 1993. Tuy nhiên, trong số các quần thể di tích đó, do sự tàn phá của
chiến tranh, cùng với sự tác động của thiên tai và thời gian, nhiều di tích đã bị hư hại
nặng, thậm chí có di tích đã không còn giữ được bất kỳ một dấu tích ban đầu nào. Cụm
di tích Khải Thánh Từ, Văn Miếu – Võ Miếu thuộc thôn Long Hồ Hạ, thôn Thọ Khương

liên quan về sự tác động của thiên tai đến khu vực nghiên cứu một cách khách quan,
nhóm nghiên cứu đã sử dụng phương pháp PRA, là “phương pháp đánh giá nhanh với
sự tham gia của cộng đồng”. Sau khi làm việc với lãnh đạo 3 thôn, chúng tôi chọn
những hộ gia đình mà đã cư trú tại khu vực nghiên cứu với thời gian trên 10 năm, tổng
số hộ cùng tham gia để đánh giá đồng thời là 17 hộ, mỗi hộ đại diện một thành viên để
tham gia. Mục đích của phương pháp này là mọi người dân cùng thảo luận để đi đến sự
thống nhất trong việc xác định các địa điểm thường bị tác động bởi thiên tai, như lũ, lụt,
xói lở, bồi đắp và những ảnh hưởng đến công trình di tích Văn Miếu - Võ Miếu…
- Phương pháp nghiên cứu so sánh, phân tích tổng hợp: Nhằm rút ra những vấn
đề lý luận cơ bản, cũng như để phân tích, đánh giá, so sánh mức độ tác động của thiên
tai giữa các địa điểm trong khu vực nghiên cứu và sự tác động của các công trình di tích
sau khi được trùng tu, sửa chữa đến các hoạt động kinh tế - xã hội của cộng đồng.
Ngoài các phương pháp trên, chuyên đề còn sử dụng phương pháp chuyên gia.
Thông qua việc tổ chức các hội thảo, các buổi tọa đàm khoa học, các buổi thảo luận
nhóm… là cơ hội để thu nhận những ý kiến trực tiếp của các chuyên gia về các nội dung
nghiên cứu.
3. Nội dung
3.1. Những tác động của thiên tai đến sự biến đổi địa hình và công trình di
tích ở khu vực nghiên cứu
3.1.1. Đặc điểm địa hình khu vực nghiên cứu
Khu vực nghiên cứu bao gồm cụm công trình di tích từ Khải Thánh Từ đến Văn 179

Thánh - Võ Thánh Miếu được tọa lạc dọc theo phía tả ngạn (theo chiều dòng nước chảy)
sông Hương, kéo dài khoảng 1,5km. Trong đó công trình Khải Thánh Từ thuộc thôn
Long Hồ Hạ, còn công trình Văn Miếu – Võ Miếu thuộc thôn An Bình, xã Hương Hồ,
huyện Hương Trà.
Địa hình huyện Hương Trà bị chia cắt mạnh bởi nhiều hệ thống sông suối và đồi

từ Võ Thánh đến ngã ba gần chùa Thiên Mụ thường bị ngập sâu từ 1-1,5m (con đường
dẫn đến chùa Phước Duyên). Do vị trí nằm sát bờ sông Hương và địa hình thấp hơn
thôn Long Hồ Hạ nên hiện tượng ngập lụt xảy ra mạnh hơn.
- Khu vực ngập sâu nhất, trên 1,5m (tính từ mép nước bờ sông) chủ yếu tập
trung đoạn dọc bờ sông ở phía trước công trình Văn Thánh - Võ Thánh và ngay phía
trước đình làng An Bình là khu vực trũng nhất. Trung bình năm mực nước sông dâng ở 180

khu vực này khoảng 1,2m so với mặt đường. Khu tái định cư Quai Chèo cũng là nơi bị
ngập sâu nhất trong khu vực nghiên cứu, dân ở khu tái định cư Quai Chèo trước đây là
dân vạn đò định cư ở thôn Thọ Khương, vì thế địa phận Thôn tuy thuộc vùng đất của An
Bình và Long Hồ Hạ nhưng chịu trách nhiệm quản lý người dân lại thuộc thôn Thọ
Khương.
Qua khảo sát và tính toán, tổng diện tích các vùng bị ngập lụt thuộc khu vực
nghiên cứu được xác định như sau (Hình 1):
- Vùng bị ngập dưới 0,5m: 73.643m
2

- Vùng bị ngập từ 0,5 - 1,0m: 29.460m
2

- Vùng bị ngập từ 1,0 - 1,5m: 89.070m
2

- Vùng bị ngập trên 1,5m: 47.548m
2
Hiện tượng ngập lụt đã khiến cho dải đất ven sông nhiều nơi bị xói lở nhưng
cũng có nơi lại được phù sa bồi lắng. Do địa hình lòng sông có những đoạn uốn khúc

181

lịch sử) đến năm 2011 đoạn bờ sông từ Võ Miếu đến giáp ranh chùa Thiên Mụ có nơi
được bồi rộng thêm lên đến 22m.
3.1.2.2. Tác động đến công trình di tích Văn Miếu – Võ Miếu
a. Công trình Khải Thánh Từ nằm ở vị trí trên một gò đất, cách mực nước sông
Hương khoảng 5m. Chính vì thế hằng năm khu vực này không bị ngập lụt. Trận lụt lịch
sử năm 1999 khu vực này chỉ bị ngập khoảng 20cm. Công trình di tích Khải Thánh Từ
đã bị phá hủy hoàn toàn từ rất lâu và hiện nay là trụ sở làm việc của UBND xã Hương
Hồ.
Qua phỏng vấn những người dân địa phương cao tuổi, công trình Khải Thánh Từ
theo thời gian và do chiến tranh nên đã bị phá hủy dần. Cũng chính do bị tàn phá nặng
nề nên sau ngày thống nhất đất nước khuôn viên đất này đã được sử dụng xây dựng
thành trụ sở làm việc của chính quyền địa phương. Chính vì thế sự tàn phá công trình
này do tác động của thiên tai không được xác định rõ ràng.
b. Công trình Văn Miếu - Võ Miếu thuộc thôn An Bình. Toàn bộ công trình được
xây dựng trên một nền đất khá cao, nhưng bao quanh công trình là vùng đất thấp nên
vào những mùa mưa bão đoạn đường phía trước công trình thường bị ngập lụt nhiều
hơn các khu vực khác. Tuy nhiên, sự tác động của thiên tai đến công trình di tích này
không phải xảy ra mạnh lắm. Theo đánh giá từ cộng đồng, mức độ thiệt hại công trình
do thiên tai tác động được hệ thống như sau:

Hình 1. Sơ đồ phân vùng ngập lụt khu vực Văn Miếu – Võ Miếu 182Hình 2. Sơ đồ phân vùng bồi – xói khu vực Văn Miếu – Võ Miếu
Bảng 1. Ý kiến cộng đồng về mức độ thiệt hại của công trình di tích

kiến đánh giá của cộng đồng. Đồng thời, vào những năm có bão, tố hoành hành, hiện
tượng tốc mái các công trình này cũng đã xảy ra, có 31,14% ý kiến đánh giá của cộng
đồng về tình trạng này.
Ngoài sự tác động của thiên tai và hiện tượng thời tiết cực đoan, yếu tố chiến
tranh cũng là nguyên nhân chủ yếu đã làm cho Văn Miếu – Võ Miếu bị phá hủy. Qua
khảo sát thực tế, vào những năm chiến sự bất ổn xảy ra ở Huế (1968, 1972, 1975…),
một phần do bom đạn đã trực tiếp tàn phá công trình, một phần do người dân ở các vùng
ven thành phố Huế, nơi chiến sự đang bất ổn, kể cả người dân từ Quảng Trị, Đông Hà di
tản vào Huế để tránh bom đạn, trong số đó rất nhiều người dân đã biến các công trình
này thành nơi tạm trú, chính vì những sinh hoạt hằng ngày của người dân đã làm cho
kiến trúc công trình mất dần đi tính nguyên vẹn của nó.
3.2. Những tác động của sự biến đổi địa hình và sự phá hủy công trình di tích
Văn Miếu – Võ Miếu đến các hoạt động kinh tế - xã hội ở khu vực nghiên cứu
3.2.1. Đặc điểm kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
3.2.1.1. Thôn Long Hồ Hạ
Tính đến tháng 4 năm 2011 Tổng số dân của Thôn là 1.736 người, bao gồm 362
hộ. Trong đó số người thuộc độ tuổi lao động là 880 người, số người trên độ tuổi lao
động 184 người và dưới độ tuổi lao động 692 người. Về trình độ học vấn, toàn thôn có
92 người có trình độ đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp, 209 người có trình
độ bậc trung học phổ thông, 331 người có trình độ bậc trung học cơ sở và 248 người có
trình độ ở bậc tiểu học.
Nghề nghiệp chủ yếu của người dân trong thôn bao gồm: trồng trọt có 138 hộ,
thợ nề 37 hộ, dịch vụ nhỏ như buôn bán, thợ may, sửa xe, cắt tóc, gội đầu… có 68 hộ.
Trong thôn không có hiện tượng tệ nạn xã hội nào. 184

3.2.1.2. Thôn Thọ Khương
Thôn Thọ Khương tiếp giáp với sông Hương ở phía Nam, thôn An Bình ở phía

ngày càng giảm nên người dân không còn tha thiết với nghề này nữa), thợ nề 39 hộ,
hoạt động nông nghiệp chỉ có 4 hộ, chủ yếu trồng lúa, bắp…, hoạt động trong lĩnh vực
dịch vụ có 24 hộ, bao gồm buôn bán nhỏ, xích lô, xe thồ, thợ làm tóc…, ngoài ra có một
số hộ có con em làm công nhân may mặc cho các xí nghiệp và khoảng 18 người đi xuất
khẩu lao động ở các nước như Nhật Bản, Li Bi, Ucraina, Hàn Quốc… 185

Một đặc điểm chung về việc sử dụng phần đất bồi ven sông Hương của người
dân thôn Thọ Khương và thôn An Bình chủ yếu là dùng vào việc canh tác, như trồng
bắp, rau các loại, đậu, kể cả một số loại cây ăn quả lâu năm như thanh trà, mít… Cũng
có một số hộ lấn chiếm đất bồi để dựng nhà ở hay cơi nới thêm diện tích nhà ở.
3.2.2. Những tác động từ sự biến đổi địa hình ven sông và sự xuống cấp công
trình di tích Văn Miếu – Võ Miếu
3.2.2.1. Ảnh hưởng của sự biến đổi dải đất ven sông
Với những biến đổi của dải đất ven sông thuộc khu vực nghiên cứu do tác động
của thiên tai và đặc điểm khí hậu TTH như xói lở đất, bồi tụ phù sa hay giữ nguyên
dạng địa hình đã tác động đến cuộc sống của người dân địa phương như sau:
Bảng 3. Đánh giá của cộng đồng về sự biến đổi dải đất ven sông
ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân
Tình trạng Tỉ lệ %
Không bị ảnh hưởng 39,34
Có ảnh hưởng, bao gồm:
* Đối với đất đai
- Tăng diện tích đất canh tác do bồi tụ
- Giảm diện tích đất canh tác do xói lở
- Sạt lở (sụt lún) đất ở
- Bồi tụ đất ở
* Đối với cây trồng

hủy công trình Khải Thánh Từ, công trình Võ Miếu đã ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống
tâm linh của người dân địa phương nói riêng và nhân dân Huế nói chung. Sự hiện hữu
của công trình vừa để hậu thế luôn ghi nhớ đến công lao của các bậc hiền tài, của các vị
võ tướng danh tiếng, là nền tảng quý giá để giáo dục cho các hậu thế. Sự xuống cấp và
biến mất công trình Khải Thánh Từ, Võ Miếu còn ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động du
lịch của Huế, vì nó sẽ hạn chế số du khách đến tham quan, nghĩa là hạn chế số ngày lưu
trú của khách tại Huế. Một số ý kiến người dân còn cho rằng sự xuống cấp của công
trình đã làm mất đi cảnh quan nhân văn, một nét văn hóa đặc trưng của làng, xã bên
ngoài Kinh thành Huế. Thậm chí sự xuống cấp công trình còn gây ra hiện tượng mất vệ
sinh trong các khuôn viên của công trình và về mặt giá trị kinh tế là gây lãng phí đất đai
trong một thời gian quá dài.
4. Kết luận
Công trình di tích Văn Miếu – Võ Miếu và Khải Thánh Từ rõ ràng có một ý
nghĩa lịch sử hết sức quan trọng và giá trị về triết lý giáo dục.
Toàn bộ công trình, từ Khải Thánh Từ đến Võ Miếu, được tọa lạc bên bờ sông
Hương nên những biến đổi dạng địa hình ven sông (bồi tụ hay xói lở) bởi yếu tố thiên
tai rõ ràng sẽ ảnh hưởng phần nào đến công trình. Trong đó hiện tượng xói lở bờ sông là
hiện tượng có nguy cơ đe dọa sự tồn tại các công trình. Vì thế, việc bảo vệ, chống xói lở
bờ sông là điều cực kỳ quan trọng nhằm bảo tồn những giá trị lịch sử của cụm công
trình.
Trải qua những thăng trầm, biến cố của lịch sử và sự tàn phá của thiên tai, các
công trình di tích Văn Miếu – Võ Miếu và Khải Thánh Từ không còn nguyên vẹn như
xưa (ngoại trừ Văn Miếu đã được khôi phục phần nào), nhưng với những giá trị lịch sử,
đậm tính nhân văn để lưu truyền và giáo dục cho các đời sau thì việc trùng tu, tôn tạo
các công trình đang là những ước nguyện không chỉ của người dân xứ Huế mà cả dân
tộc Việt. Việc trùng tu các di tích Văn Miếu - Võ Miếu còn là yếu tố góp phần vào
nguồn tài nguyên du lịch của Huế phong phú hơn và từ đó sẽ thay đổi cuộc sống của
người dân địa phương ngày một khả quan hơn.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Dương Văn An, Ô Châu cận lục (bản dịch của Bùi Lương), Nxb. Văn hóa Á Châu, Sài

Huong Ho commune have been seriously damaged. Recently, Hue Monument
Conservation Centre has tried to preserve (conserve) and restore these monuments.
However, this restoration has just been carried out with Van Mieu monument
(temple of civil mandarins). Vo Mieu (temple of military mandarins), Cong Than
(temple of meritorious officials) and Khai Thanh Tu (temple to Confucius’s
Parents) have not been restored yet because there have been several limiting factors
including subjective and objective ones. To complement the material sources of
Hue ancient capital monuments and account for restoring these monuments,
research on the impacts of natural calamity on these relic works is of great
necessity because the stability in Hue climate and weather has been broken due to
the fluctuation of global climate.