NGHỆ THUẬT TẠO DÁNG VÀ TRANG TRÍ CỦA
LỌ GỐM BÁT TRÀNG HIỆN NAY
Lọ hoa tạo hình theo dáng truyền thống có nhiều kiểu dáng và tên gọi. Đây là loại
hình có hình khối rất dễ sáng tạo, chỉ thay đổi về chiều cao, chiều rộng của cổ, thân
lọ hay độ loe của miệng lọ đôi chút là hình dáng những chiếc lọ đã có sự khác nhau
khá nhiều, nó sẽ thể hiện sự thon thả, mảnh mai hay sự chắc khoẻ, thô mộc. Vì
vậy, người thợ gốm có thể tạo ra nhiều mẫu hàng cho khách mua chọn lựa, từ kiểu
dáng đến các mô típ, đề tài trang trí, hay thay đổi màu men.
Những người thợ gốm đặt tên lọ theo tạo dáng hay giống đồ vật, củ, quả trong
thiên nhiên như: lọ bí, lọ bương, lọ củ tỏi, lọ miệng lượn, lọ ống giấy, lọ giọt lệ, lọ
chân đèn, lọ bí, Hay họ gọi theo thói quen như lọ lan, lọ huệ là hai loại lọ thường
thấy ở Bát Tràng, hai tên gọi cho hai kiểu tạo dáng chứ không phải lọ vẽ hoa lan,
hoa huệ.
Với các lọ kể trên, người dân có thể sử dụng cả hai chức năng thờ cúng và gia
dụng. Nếu thiên về chức năng gia dụng, để cắm hoa trang trí thì các loại lọ li, lọ bí,
lọ ống giấy, lọ miệng lượn sử dụng men kết tinh, men huyết dụ, men rạn trứng,
men cát, men khô hay làm sơn mài và với nhiều kiểu trang trí hiện đại, có màu
tươi sáng, vui mắt phù hợp để trang trí trong nhà.
Lọ li có hình dáng ống tròn đơn giản, lượn thắt eo giữa thân, miệng lọ và đáy có
đường kính bằng nhau. Lọ bí có hình quả bí, miệng thẳng hoặc loe, thân lượn
phình ra nhưng không nhiều làm dáng lọ vẫn giữ được nét thanh, mảnh. Lọ ống
giấy có hình như ống giấy cuộn lệch, đáy nhỏ có độ vát đáy, miệng rộng có một
phần nhô lên giống góc tờ giấy. Lọ miệng lượn có nhiều hình dáng nhưng cùng có
hình thức phần miệng lượn sóng. Hiện nay, các kiểu lọ này ít vẽ men lam mà chủ

lan và lọ huệ sử dụng được khá nhiều mô típ trang trí khi vẽ men lam, như: hoa
đào, hoa phù dung, công và phù dung, đào và chim trĩ, phong cảnh sơn thủy
Lọ củ tỏi (hay còn gọi là lọ củ hành) có hình dáng khá độc đáo. Lọ có tạo hình
giống củ tỏi, miệng loe, cổ nhỏ cao chiếm hơn nửa chiều cao lọ, phần thân ngắn
tròn, bề ngang rộng hơn chiều cao thân lọ, đáy có đế mỏng vài mm, thường đánh
chỉ (vẽ một đường chỉ lam) nếu là gốm men trắng, vẽ lam. Kiểu lọ củ tỏi chỉ vẽ
được những mô típ có bố cục thiên về chiều ngang hay giới hạn trong hình vuông,
như: rồng, phượng, cuốn thư, đồng tiền
Lọ giọt lệ có hình dáng giống giọt nước, cũng là kiểu lọ truyền thống có tạo hình
khá đẹp, đường cong từ miệng lọ đến đáy mềm mại như chiếc khóa son. Miệng loe
nhưng miệng và cổ lọ đều nhỏ, bề ngang cổ lọ chỉ bằng 1/4 chiều rộng nhất của
thân, vì vậy phần thân nở tròn như giọt nước đang rơi. Chiều rộng thân bằng 1/2
chiều cao của lọ nên tỉ lệ tạo dáng rất cân đối.
Lọ tỳ bà là một loại lọ cổ sang trọng, quý phái, có đường cong tạo hình mềm mại.
Lọ tỳ bà vẽ màu lam xuất hiện nhiều vào thời Lê và cũng là giai đoạn lọ đạt đến vẻ
đẹp hoàn chỉnh nhất về tạo dáng và trang trí. Tạo hình lọ tỳ bà gần giống lọ giọt lệ
nhưng đường cong lượn từ thân xuống đáy có độ chuyển mềm, thanh thoát hơn,
đáy lọ tỳ bà cũng cao hơn. Hiện nay, thợ gốm Bát Tràng cũng sản xuất kiểu lọ tỳ
bà nhưng không nhiều và chỉ đạt đến mức giống về hình dáng thôi. Số lượng hoa
cắm trong lọ tỳ bà và lọ giọt lệ được ít vì miệng và cổ lọ nhỏ không tiện cho người
sử dụng, nên cũng không có nhiều người mua. Hai loại lọ này thường làm kích
thước nhỏ, vừa men trắng, vẽ lam với mô típ hoa cúc dây, chim phượng
Lọ phích có tạo dáng thân thẳng, đơn giản giống cái phích nước nên người thợ Bát
Tràng đặt cho dễ nhận. Cũng là một kiểu lọ có xu hướng phục vụ việc thờ cúng
nhiều hơn. Lọ miệng loe, cổ ngắn, thân thẳng cao, đáy thấp. Do hình thức tạo dáng
của lọ mà khoảng trống trên thân nhiều nên người thợ vẽ thường chọn các đề tài
trang trí nhiều chi tiết, phô diễn được bố cục đường nét, các mảng hình đậm nhạt
lớn như: phong cảnh cảnh sơn thủy, chim trĩ và hoa phù dung, công và hoa đào
Phần lớn các loại lọ truyền thống của Bát Tràng có thể sử dụng cho hai chức năng
thờ cúng và trang trí trong nhà. Nhưng theo thói quen sử dụng và quan niệm của

hình dáng, màu sắc giống nhau, được phủ men chẩy, men huyết dụ, men đen mờ,
men rạn trứng, hay phủ sơn mài vẽ thêm các mảng màu Lọ phù hợp trong những
căn phòng có nội thất hiện đại, mang tính chất là những khối hình, màu phụ trợ làm
mềm những đường nét ngang dọc của các bộ bàn, ghế, tủ Có kiểu cùng dáng lọ
túm nhưng miệng loe ngang cũng tạo nên nét khác.
Loại lọ không có cổ, miệng lọ nằm ngay phần lượn cong của thân, phần dưới lượn
thắt eo và gần đáy lại loe ra như dáng của chóe. Nếu kiểu lọ này có dáng vuốt cao,
thanh mảnh thì sẽ đẹp hơn dáng thấp béo bởi đường lượn từ thân xuống đáy được
kéo dài sẽ thon mềm hơn. Cũng cùng kiểu lọ không có cổ, nhưng phần đường kính
rộng nhất không lượn cong mà gập gẫy góc và lượn hơi cong vát xuống đáy. Lọ có
tạo dáng khỏe, chắc chắn nên người thợ trang trí làm sơn mài và vẽ thêm các mảng
màu kỷ hà trên thân lọ tạo các điểm nhấn.
Các loại lọ không theo hình khối hình trụ đang ngày một phong phú và thiên về
hình thể nhiều hơn, nhưng hình này phần lớn được sao chép của nước ngoài như:
Trái tim, đôi giầy, quả bóng, con sóng, mầm cây, ốc xoáy Người thợ gốm tạo
hình các hình thể từ hình ống, nhưng không đều nhau, trên cắt thủng thay miệng lọ
và có thể đổ nước cắm hoa. Loại lọ này phần lớn làm màu sơn mài và chủ yếu màu
đỏ, đen đi riêng từng phần, tạo độ tương phản mạnh. Kiểu lọ hiện đại mang tính
trang trí, chắc hẳn để nguyên bầy sẽ đẹp hơn là cắm hoa.