NGHỆ THUẬT TẠO DÁNG VÀ
TRANG TRÍ CỦA LỌ GỐM BÁT
TRÀNG HIỆN NAY

Vài năm gần đây, gốm Bát Tràng đang bước vào mạch phát triển “trăm hoa đua
nở”. Hay nói đúng hơn là từ năm 2009 đến nay, các lò gốm Bát Tràng ngày càng
sáng tạo nhiều mẫu gốm mới để đáp ứng thị trường trong nước, khi các đơn hàng
xuất khẩu chỉ còn lại ở một số gia đình, công ty giữ được uy tín với khách hàng
nước ngoài và cũng do kinh tế thế giới suy giảm nên Bát Tràng đã mất nhiều bạn
hàng ngoài nước. Cũng chính vì vậy, mà các ông chủ sản xuất gốm phải tìm thợ
giỏi, nghĩ ra nhiều mẫu hàng gốm mới lạ, chất lượng cao để cạnh tranh thị trường
trong nước. Bên cạnh đó, nhu cầu bày trí trong gia đình, văn phòng của người
dân ngày một nâng cao về thẩm mỹ, người mua đã sẵn sàng trả tiền tương đối cao
để có được những mặt hàng gốm đẹp đáp ứng thị hiếu của họ. Vì vậy, trong nhiều
mặt hàng gốm, thể loại lọ xuất hiện đa dạng, phong phú về hình dáng, màu sắc và
mô típ trang trí nhất. Chúng tôi xin đi sâu vào một số kiểu lọ truyền thống và hiện
đại của Bát Tràng đang được bán đại trà trên thị t
Lọ hoa tạo hình theo dáng truyền thống có nhiều kiểu dáng và tên gọi. Đây là loại
hình có hình khối rất dễ sáng tạo, chỉ thay đổi về chiều cao, chiều rộng của cổ,
thân lọ hay độ loe của miệng lọ đôi chút là hình dáng những chiếc lọ đã có s
ự khác
nhau khá nhiều, nó sẽ thể hiện sự thon thả, mảnh mai hay sự chắc khoẻ, thô mộc.
Vì vậy, người thợ gốm có thể tạo ra nhiều mẫu hàng cho khách mua chọn lựa, từ
kiểu dáng đến các mô típ, đề tài trang trí, hay thay đổi màu men.
Những người thợ gốm đặt tên lọ theo tạo dáng hay giống đồ vật, củ, quả trong
thiên nhiên như: lọ bí, lọ bương, lọ củ tỏi, lọ miệng lượn, lọ ống giấy, lọ giọt lệ, lọ
chân đèn, lọ bí, Hay họ gọi theo thói quen như lọ lan, lọ huệ là hai loại lọ
thường thấy ở Bát Tràng, hai tên gọi cho hai kiểu tạo dáng chứ không phải lọ vẽ
hoa lan, hoa huệ.
Với các lọ kể trên, người dân có thể sử dụng cả hai chức năng thờ cúng và gia
dụng. Nếu thiên về chức năng gia dụng, để cắm hoa trang trí thì các lo

đáy, nên bình có xu hướng vươn lên về chiều cao hơn lọ lan); Đặc biệt, điểm dễ
nhận, lọ lan có đáy loe ra và thường vẽ hoa văn đường riềm ở đáy nếu là lọ trắng,
vẽ lam. Nhìn chung, bình và lọ lan, tuy giống nhau, nhưng mỗi loại có vẻ đẹp
riêng trong tạo hình. Bình nhìn chắc chắn, trang trọng nên khi phóng to sẽ trở
thành kiểu lộc bình hay độc bình lớn rất hợp với để nơi thờ cúng trang nghiêm,
hay đặt bên những đồ gỗ cổ sẽ làm tăng phần sang trọng trong ngôi nhà. Lọ lan
mềm mại, dân giã như cô gái thôn quê nên hợp với tỉ lệ nhỏ, vừa, to nhất cũng chỉ
trên 60cm, để cắm hoa để ở ban thờ hay trong nhà.
Lọ huệ phần lớn cũng có chức năng thờ cúng. Tạo dáng lọ huệ mảnh mai hơn lọ
lan, miệng loe, phần rộng nhất của lọ bằng 1/3 chiều cao và ở gần đáy, nên t
ừ cổ lọ
mở rộng dần đến điểm rộng nhất được chuyển cong gần như giọt nước kéo dài và
thắt lại ở điểm giữa đáy với thân, nên đáy loe tạo cảm giác vững vàng cho lọ. Lọ
lan và lọ huệ sử dụng được khá nhiều mô típ trang trí khi vẽ men lam, như: hoa
đào, hoa phù dung, công và phù dung, đào và chim trĩ, phong cảnh sơn thủy
Lọ củ tỏi (hay còn gọi là lọ củ hành) có hình dáng khá độc đáo. Lọ có tạo hình
giống củ tỏi, miệng loe, cổ nhỏ cao chiếm hơn nửa chiều cao lọ, phần thân ngắn
tròn, bề ngang rộng hơn chiều cao thân lọ, đáy có đế mỏng vài mm, thường đánh
chỉ (vẽ một đường chỉ lam) nếu là gốm men trắng, vẽ lam. Kiểu lọ củ tỏi chỉ vẽ
được những mô típ có bố cục thiên về chiều ngang hay giới hạn trong hình vuông,
như: rồng, phượng, cuốn thư, đồng tiền
Lọ giọt lệ có hình dáng giống giọt nước, cũng là kiểu lọ truyền thống có tạo hình
khá đẹp, đường cong từ miệng lọ đến đáy mềm mại như chi
ếc khóa son. Miệng loe
nhưng miệng và cổ lọ đều nhỏ, bề ngang cổ lọ chỉ bằng 1/4 chiều rộng nhất của
thân, vì vậy phần thân nở tròn như giọt nước đang rơi. Chiều rộng thân bằng 1/2
chiều cao của lọ nên tỉ lệ tạo dáng rất cân đối.
Lọ tỳ bà là một loại lọ cổ sang trọng, quý phái, có đường cong tạo hình mềm mại.
Lọ tỳ bà vẽ màu lam xuất hiện nhiều vào thời Lê và cũng là giai đoạn l
ọ đạt đến vẻ

cổ lọ đến đáy, phần rộng nhất của lọ chuyển từ cao đến thấp kèm theo các đường
lượn cổ và đáy là đã được vài chục kiểu dáng. Phong phú hơn nữa, các nghệ sĩ,
người làm gốm đã sáng tạo, khi làm méo khối tròn của lọ và gắn thêm các chi tiết
trang trí nổi: Hoa lá, hình người, con vật hay các hình khối kỷ hà hoặc một vật nh
ư
cái điếu bát Loại hình lọ dễ sáng tạo nhất, đây là vùng đất cho người thợ gốm
mặc sức làm theo ý muốn của mình, không cần phải học qua trường lớp cơ bản.
Bên cạnh đó, người mua cũng tiếp ứng những cái mới lạ, không quá cao siêu, đơn
giản, thuận mắt và dễ dùng. Người làm ra phải có người mua thì thị trường mới
càng mở ra phong phú, đa dạng hơn nữa.
Chúng tôi xin ví dụ cụ thể một số kiểu dáng được người Bát Tràng sản xuất nhiều
và được người mua ưa thích.
Như dáng lọ túm có một thời gian được người thợ Bát Tràng sản xuất nhiều, có
kiểu đơn, có ki
ểu đi theo bộ ba hoặc bộ năm. Lọ có đặc điểm miệng rất nhỏ, không
loe, cổ mảnh, từ thân vuốt thóp lại như bị túm nên người Bát Tràng gọi là lọ túm.
Thân lọ có nhiều hình dáng: Có hình tròn như vò hay vuốt cao mảnh thẳng như lọ
phích, hoặc tròn cao như quả dưa Loại này phần lớn mang chức năng trang trí vì
miệng lọ quá nhỏ rất khó cắm nhiều hoa. Có lọ miệng nhỏ chỉ đủ cắm được một
bông, trong khi thân rất cao, khoảng 60cm-70cm, thường đi thành bộ từ nhỏ đến
to, hình dáng, màu sắc giống nhau, được phủ men chẩy, men huyết dụ, men đen
mờ, men rạn trứng, hay phủ sơn mài vẽ thêm các mảng màu Lọ phù hợp trong
những căn phòng có nội thất hiện đại, mang tính chất là những khối hình, màu ph
ụ
trợ làm mềm những đường nét ngang dọc của các bộ bàn, ghế, tủ Có kiểu cùng
dáng lọ túm nhưng miệng loe ngang cũng tạo nên nét khác.
Loại lọ không có cổ, miệng lọ nằm ngay phần lượn cong của thân, phần dưới lượn
thắt eo và gần đáy lại loe ra như dáng của chóe. Nếu kiểu lọ này có dáng vuốt cao,
thanh mảnh thì sẽ đẹp hơn dáng thấp béo bởi đường lượn từ thân xuống đáy được
kéo dài sẽ thon mềm hơn. Cũng cùng kiểu lọ không có cổ, nhưng phần đư