M t s v n ộ ố ấ đề trong th cự ti nễ
GI I QUY T CÁC TRANH CH PTH A Ả Ế Ấ Ừ K Ế
T I TÒA ÁNẠ
NHÂN DÂN TRONG TH I GIAN V A QUAỜ Ừ
T N G B NG L N GƯỞ Ằ ƯỢ
Phó Chánh Tòa TDS TANDTC
I. Tình hình chung
Sau khi B lu t Dân s có hi u l c thi hành, s v tranh ch p ộ ậ ự ệ ự ố ụ ấ th a kừ ế mà Tòa án nhân
dân các c pth lý có ph n gi m h n tr c. Theo s li u th ng kê thì: N m 1998 toànấ ụ ầ ả ơ ướ ố ệ ố ă
ngành th lý s th m 1055 v án ụ ơ ẩ ụ th a kừ ế, ã gi i quy t 633 v , đ ả ế ụ trong ó ình ch, t mđ đ ỉ ạ
ình ch, cho rút n 249 v , chuy n c quan có th m quy n 34 v , hòa gi i thành 112đ ỉ đơ ụ ể ơ ẩ ề ụ ả
v , xét x 268 v . Th lý phúc th m toàn ngành: 226 v , ã gi i quy t 153 v , ụ ử ụ ụ ẩ ụ đ ả ế ụ trong óđ
gi nguyên b n án s th m 54 v , s a m t ph n b n án s th m 46 v , s a toàn b b n ánữ ả ơ ẩ ụ ử ộ ầ ả ơ ẩ ụ ử ộ ả
12 v , h y án và ình ch 3 v , h y xét x l i 23 v , h y chuy n v án sang c quanụ ủ đ ỉ ụ ủ để ử ạ ụ ủ ể ụ ơ
khác 3 v , còn l i là hình th c gi i quy t khác.ụ ạ ứ ả ế
N m 1999 toàn ngành th lý s th m 2234 v ă ụ ơ ẩ ụth a kừ ế, ã gi i quy t 1190 v , đ ả ế ụ trong óđ
t m ình ch, ình ch, cho rút n 390 v , chuy n c quan có th m quy n 78 v , hòa gi iạ đ ỉ đ ỉ đơ ụ ể ơ ẩ ề ụ ả
thành 235 v , xét x 487v . N m 2000 (theo s li u tháng 9) toàn ngành ã th lý sụ ử ụ ă ố ệ đ ụ ơ
th m 1438 v , ã gi i quy t 917 v , ẩ ụ đ ả ế ụ trong ó t m ình ch, ình ch, cho rút n 331 v ,đ ạ đ ỉ đ ỉ đơ ụ
chuy n c quan có th m quy n gi i quy t 52 v , hòa gi i thành 133 v , xét x 401 v .ể ơ ẩ ề ả ế ụ ả ụ ử ụ
S v th lý phúc th m toàn ngành là 464 v (s li u 9 tháng) ã gi i quy t 332 v ,ố ụ ụ ẩ ụ ố ệ đ ả ế ụ
trong ó gi nguyên b n án s th m 115 v , s a m t ph n b n án s th m 84 v , s ađ ữ ả ơ ẩ ụ ử ộ ầ ả ơ ẩ ụ ử
toàn b b n án s th m 37 v , h y án và ình ch 12 v , h y b n án xét x l i 49 v ,ộ ả ơ ẩ ụ ủ đ ỉ ụ ủ ả để ử ạ ụ
h y b n án và chuy n c quan khác 4 v , còn l i là các hình th c gi i quy t khác.ủ ả ể ơ ụ ạ ứ ả ế
S d có tình tr ng Tòa án các c p th lý gi m là do t i Ngh quy t c a Qu c h i sở ĩ ạ ấ ụ ả ạ ị ế ủ ố ộ ố
02/1997/QH9 ngày 10/5/1997, k h p th 11, Qu c h i khóa 9 ã có quy t ngh giao choỳ ọ ứ ố ộ đ ế ị
Chính ph c n c vào ý ki n c a i bi u Qu c h i ti p t c nghiên c u, kh o sát trìnhủ ă ứ ế ủ đạ ể ố ộ ế ụ ứ ả để
y ban Th ng v Qu c h i ban hành ngh quy t quy nh v các giao dch dân s vỦ ườ ụ ố ộ ị ế đị ề ị ự ề
nhà thu c s h u t nhân c xác l p tr c ngày 1/7/1991 gi a cá nhân v i cá nhân,ở ộ ở ữ ư đượ ậ ướ ữ ớ
gi a cá nhân v i c quan, t ch c, bao g m 7 lo i ữ ớ ơ ổ ứ ồ ạ trong ó có: - đ Th a kừ ế nhà . Vì v yở ậ
các c quan ch c n ng ã t m ng ng th lý, gi i quy t lo i vi c trên. Sau khi có Nghơ ứ ă đ ạ ừ ụ ả ế ạ ệ ị

- V áp d ng pháp lu t có m t th c t là: k t khi B lu t Dân s có hi u l c thi hànhề ụ ậ ộ ự ế ể ừ ộ ậ ự ệ ự
n nay, khi gi i quy t các tranh ch p đế ả ế ấ th a kừ ế, n u vi c ế ệ th a kừ ế m tr c ngày B lu tở ướ ộ ậ
Dân s có hi u l c thì có nh ng v áp d ng Pháp l nh ự ệ ự ữ ụ ụ ệ th a kừ ế, n u các giao d ch ó cóế ị đ
n i dung và hình th c khác v i qui nh c a B lu t Dân s , nh ng không vi ph m i uộ ứ ớ đị ủ ộ ậ ự ư ạ đ ề
c m ho c không trái o c xã h i theo qui nh c aấ ặ đạ đứ ộ đị ủ
Page 3
B lu t Dân s ; còn các tr ng h p khác, c ng nh tr ng h p ộ ậ ự ườ ợ ũ ư ườ ợ th a kừ ế m sau khi Bở ộ
lu t Dân s có hi u l c thì Tòa án m i áp d ng các quy nh c a B lu t Dân s xétậ ự ệ ự ớ ụ đị ủ ộ ậ ự để
x . ây là m t ử Đ ộ trong nh ng v n ph c t p khi áp d ng pháp lu t. Tuy nhiên ữ ấ đề ứ ạ ụ ậ trong
th i gian qua, nhìn chung ch t l ng xét x c a các Toà án v các v án ờ ấ ượ ử ủ ề ụ th a kừ ế có
nhi u ti n b , song v n còn x y ra nhi u sai sót, xét x thi u th ng nh t, ho c lúngề ế ộ ẫ để ả ề ử ế ố ấ ặ
túng khi v n d ng pháp lu t, c th hi n d i các khía c nh sau: - Vi c xác nh th iậ ụ ậ đượ ể ệ ướ ạ ệ đị ờ
i m m đ ể ở th a kừ ế ch a chính xác, nh không xác nh úng th i i m m ư ư đị đ ờ đ ể ở th a kừ ế, có
v là do gi y khai t không ghi chi ti t, nên khó xác nh, nh ng có nhi u v là do ng iụ ấ ử ế đị ư ề ụ ườ
l i di s n để ạ ả th a kừ ế ã ch t lâu, gi y t không còn l u gi , ch d a vào trí nh , nên m iđ ế ấ ờ ư ữ ỉ ự ớ ỗ
ng i khai m i khác, vi c i u tra xác minh không c th , t m nên không làm rõ cườ ỗ ệ đ ề ụ ể ỉ ỉ đượ
th i i m ch t; có v m ờ để ế ụ ở th a kừ ế nhi u l n, nh ng Tòa án ch tính th i i m m ề ầ ư ỉ ờ để ở th aừ
kế m t l n chia vì v y ã b sót ng i c h ng ộ ầ để ậ đ ỏ ườ đượ ưở th a kừ ế, chia th a kừ ế cho cả
ng i ã ch t tr c ng i l i di s n. - Vi c xác nh kh i di s n c ng có nhi u tr ngườ đ ế ướ ườ để ạ ả ệ đị ố ả ũ ề ườ
h p xác nh không úng. Có tr ng h p b sót kh i di s n là do xác nh sai th i i mợ đị đ ườ ợ ỏ ố ả đị ờ đ ể
m ở th a kừ ế, song có v xác nh sai kh i di s n là do ng i qu n lý kh i di s n ã t ýụ đị ố ả ườ ả ố ả đ ự
bán b t m t ph n di s n. Tòa án không a ph n ã bán vào kh i di s n; không xác nhớ ộ ầ ả đư ầ đ ố ả đị
rõ ph n quy n s h u v tài s n c a ng i ch t ầ ề ở ữ ề ả ủ ườ ế trong kh i tài s n chung v i ng i khác;ố ả ớ ườ
c bi t có v di s n ã có s thay i v quy n s h u khi Nhà n c đặ ệ ụ ả đ ự đổ ề ề ở ữ ướ th cự hi n chínhệ
sách c iả
t o nhà c a hay ã chuy n ph n di n tích t th c thành t ph n tr m khi ạ ử đ ể ầ ệ đấ ổ ư đấ ầ ă th cự hi nệ
chính sách t ai, nên t ó không còn thu c quy n s d ng h p pháp c a ng i l iđấ đ đấ đ ộ ề ử ụ ợ ủ ườ để ạ
di s n, nh ng Tòa án v n a t ó vào kh i di s n chia, ho c tài s n mà ng i l iả ư ẫ đư đấ đ ố ả để ặ ả ườ để ạ
th a kừ ế ã cho, bán tr c khi m đ ướ ở th a kừ ế v n tính vào kh i di s n, ho c ng i l i diẫ ố ả ặ ườ để ạ
s n ch cho s d ng ch ch a nh o t, chuy n quy n s h u cho ng i khác nh ng Tòaả ỉ ử ụ ứ ư đị đ ạ ể ề ở ữ ườ ư

nh n, dù th i h n t ch i nh n di s n cách th i i m m ậ ờ ạ ừ ố ậ ả ờ đ ể ở th a kừ ế có khi c ch c n m,ả ụ ă
chúng tôi cho ó là cách x lý phù h p v i nguyên t c tôn tr ng quy n t nh o t c ađ ử ợ ớ ắ ọ ề ự đị đ ạ ủ
ng s , góp ph n t ng c ng oàn k t đươ ự ầ ă ườ đ ế trong nhân dân.
- Tr ng h p ng i không c quy n h ng di s n ( i u 646): ườ ợ ườ đượ ề ưở ả Đ ề trong th cự ti n th ngễ ườ
g p nh t là m t bên xu t trình di chúc, bên kia khai ó là di chúc gi m o, c ng có m t sặ ấ ộ ấ đ ả ạ ũ ộ ố
ít v bên khai di chúc ó ã c bên kia s a ch a ho c h y di chúc nên di chúc khôngụ đ đ đượ ử ữ ặ ủ
còn. Qua giám nh di chúc (mà m t bên coi là gi m o), qua các ch ng c khác, Toà ánđị ộ ả ạ ứ ứ
bác di chúc mà m t bên xu t trình và chia di s n theo pháp lu t cho t t c các ộ ấ ả ậ ấ ả th a kừ ế,
k c ng i ã xu t trình di chúc gi ; ch có m t s ít v , Tòa án ã x không cho ng iể ả ườ đ ấ ả ỉ ộ ố ụ đ ử ườ
gi m o di chúc c h ng di s n. S d có nhi u v sau khi m t bên xu t trình di chúc,ả ạ đượ ưở ả ở ĩ ề ụ ộ ấ
m c dù b Tòa án bác di chúc, nh ng v n cho h h ng ặ ị ư ẫ ọ ưở th a kừ ế là do h s không ph nồ ơ ả
nh rõ di chúc này do ai làm gi hay ai s a ch av.v…ả ả ử ữ
2. V Ch ng ề ươ th a kừ ế theo di chúc
N u nghiên c u d i góc lý lu n; k thu t l p pháp và ế ứ ướ độ ậ ỹ ậ ậ th cự ti n thì có nhi u v n ễ ề ấ đề
c a lu t ủ ậ th c ự nh đị trong ch ng này c n ph i c xem xét, s a i cho rõ ràng, choươ ầ ả đượ ử đổ
phù h p v i ợ ớ th cự tế cu c s ng.ộ ố
Tuy nhiên trong ph m vi bài này chúng tôi ch c p n nh ng sai sót, v ng m c,ạ ỉ đề ậ đế ữ ướ ắ
thi u th ng nh t ho c tuy có th ng nh t nh ng là s t “th ng nh t” không áp d ng quyế ố ấ ặ ố ấ ư ự ự ố ấ ụ
nh nào ó c a lu t đị đ ủ ậ trong th c ự ti n xét x th i gian v a qua nh sau: Có l i m n iễ ử ờ ừ ư ẽ đ ể ổ
b t nh t là s ánh giá khác nhau gi a các Th m phán, gi a Tòa án các c p, gi a Lu t s ,ậ ấ ựđ ữ ẩ ữ ấ ữ ậ ư
Ki m sát viên ể trong vi c xác nh di chúc ó là h p pháp hay không h p pháp khi ng iệ đị đ ợ ợ ườ
l i di s n có nhi u di chúc khác nhau; ho c tuy có m t di chúc nh ng di chúc ó khôngđể ạ ả ề ặ ộ ư đ
th cự hi n y các quy nh mà i u lu t ã ghi rõ, ví d nh di chúc mi ng ( i uệ đầ đủ đị đ ề ậ đ ụ ư ệ Đ ề
645) không có ng i làm ch ng, ho c tuy có hai ng i làm ch ng nh ng h l i khôngườ ứ ặ đủ ườ ứ ư ọ ạ
ghi chép l i ngay ho c sau ó m i nói l i cho ng i ạ ặ đ ớ ạ ườ trong hành th a kừ ế bi t và ng iế ườ
trong hàng th a kừ ế m i ghi chép l i, c ng có v ng i làm ch ng l i là ng i ớ ạ ũ ụ ườ ứ ạ ườ trong
di n h ng ệ ưở th a kừ ế theo pháp lu t còn ng i kia là ng i c h ng ậ ườ ườ đượ ưở th a kừ ế
theo di chúc vi t v.v…ế
i v i di chúc vi t: có b n di chúc không ghi y các n i dung nh quy nh c aĐố ớ ế ả đầ đủ ộ ư đị ủ
i u 656 (không ghi n i c trú, th m chí có tr ng h p không ghi rõ n i có di s n)Đ ề ơ ư ậ ườ ợ ơ ả

úng nh ng ng i c h ng đ ữ ườ đượ ưở th a kừ ế th v , d n n ph i h y b b n án i u tra xétế ị ẫ đế ả ủ ỏ ả đểđ ề
x l i. Vi c áp d ng i u 682 B lu t Dân s v quan h ử ạ ệ ụ Đ ề ộ ậ ự ề ệ th a kừ ế gi a con riêng và bữ ố
d ng, m ượ ẹ kế c ng g p nhi u khó kh n, lúng túng, v ng m c khi xác nh “quan hũ ặ ề ă ướ ắ đị ệ
ch m sóc, nuôi d ng nhau nh cha con, m con”, cho h c h ng di s n ă ưỡ ư ẹ để ọđượ ưở ả th a kừ ế.
Có m t i u c ng áng l u ý là: Khi áp d ng ch ng 2 và 3 (ộ đ ề ũ đ ư ụ ươ th a kừ ế theo di chúc và
th a kừ ế theo pháp lu t); có m t sai sót chung và c ng hay g p v ng m c, lúng túngậ ộ ũ ặ ướ ắ
nhi u là khi gi i quy t ề ả ế th a kừ ế quy n s d ng t theo di chúc ho c theo pháp lu t. óề ử ụ đấ ặ ậ Đ
là các di chúc nh o t quy n s d ng t nông nghi p, t nuôi tr ng th y s n di n rađị đ ạ ề ử ụ đấ ệ đấ ồ ủ ả ễ
tr c ngày gi i phóng mi n Nam n m 1975, tr c khi có Hi n pháp n m 1992; v n ướ ả ề ă ướ ế ă ấ đề
nh giá t theo khung giá hay theo giá th tr ng; v n xác nh th m quy n gi iđị đấ ị ườ ấ đề đị ẩ ề ả
quy t các ế th a kừ ế quy n s d ng t v.v…. Nh ng v n trên, ý ki n gi a các th mề ử ụ đấ ữ ấ đề ế ữ ẩ
phán và các c quan ch c n ng c ng còn r t khác nhau.ơ ứ ă ũ ấ
4. V Ch ng thanh toán và phân chia di s nề ươ ả
Sai sót nhi u nh t khi áp d ng các i u lu t c a Ch ng này là ề ấ ụ đ ề ậ ủ ươ trong khi kh i di s n cóố ả
th chia u hi n v t cho các ể đề ệ ậ th a kừ ế, thì có Tòa án l i ch chia cho m t s ng i ho cạ ỉ ộ ố ườ ặ
m t ng i; nh t là vi c nh giá không úng v i giá tr ộ ườ ấ ệ đị đ ớ ị th cự c a di s n, thì vi c khi uủ ả ệ ế
ki n sau khi xét x càng gay g t. Các tr ng h p x nh v y u b s a án, ho c h y b nệ ử ắ ườ ợ ử ư ậ đề ị ử ặ ủ ả
án xét x l i. Ngoài ra các sai sót do i u tra s sài, không t o d ng các c n c chođể ử ạ đ ề ơ ạ ự đủ ă ứ
các quy t nh ế đị trong b n án nh không i, v s , xác nh di n tích, giá tr di s n, sả ư đ ẽ ơ đồ đị ệ ị ả ố
l ng di s n, v.v… không y ; c ng có tr ng h p sai sót do ph n quy t nh khôngượ ả đầ đủ ũ ườ ợ ầ ế đị
rõ ràng, thi u c th hay ch ng chéo lên nhau, nên không th thi hành án c; b sót tàiế ụ ể ồ ể đượ ỏ
s n không phân chia.ả
5. V các nguyên nhân d n n các sai sót, v ng m c khi áp d ng phápề ẫ đế ướ ắ ụ
lu t ậ th a kừ ế
1. Do tính n nh không cao c a pháp lu t dân s , c bi t là pháp lu t t ai, d n nổ đị ủ ậ ự đặ ệ ậ đấ đ ẫ đế
ng l i gi i quy t các tranh ch p đườ ố ả ế ấ th a kừ ế liên quan n nhà, t không n nh. M iđế đấ ổ đị ỗ
l n pháp lu t có s s a i l n gây ra nh ng lúng túng và s khác bi t ầ ậ ự ử đổ ớ ữ ự ệ trong quan i mđ ể
gi i quy t gi a các ngành, gi a các th m phán. H u qu c a s lúng túng, không th ngả ế ữ ữ ẩ ậ ả ủ ự ố
nh t là không ít b n án b c i, s a, h y. M t khác pháp lu t, nh t là pháp lu t t t ng ch aấ ả ị ả ử ủ ặ ậ ấ ậ ố ụ ư
y , c th c ng là nguyên nhân d n n sai sót khi xét x .đầ đủ ụ ể ũ ẫ đế ử

c , ch không áp d ng các quy nh v ả ứ ụ đị ềth a kừ ế trong B lu t dân s gi i quy t).ộ ậ ựđể ả ế
3. C n quy nh rõ m t s lo i quy n c ng thu c di s n ầ đị ộ ố ạ ề ũ ộ ả th a kừ ế (Ngoài quy n s d ngề ử ụ
t ã c quy nh đấ đ đượ đị trong B lu t Dân s thì còn có các quy n khác nh : quy n sộ ậ ự ề ư ề ử
d ng nhà cho thuê…. Vi t Nam nhà n c ã chính th c công nh n quy n chuy nụ Ở ệ ướ đ ứ ậ ề ể
nh ng quy n s d ng nhà cho thuê, nên quy n này ã c chuy n hóa thành m t giá trượ ề ử ụ ề đ đượ ể ộ ị
nh t nh). V n ấ đị ấ đềth a kừ ế tài s n c a doanh nghi p t nhân, c n quy nh sao cho vi cả ủ ệ ư ầ đị ệ
x lý di s n không làm nh h ng n ho t ng bình th ng c a doanh nghi p.ử ả ả ưở đế ạ độ ườ ủ ệ
4. C n ph i quy nh rõ h n n a v ch th ầ ả đị ơ ữ ề ủ ể trong quan h ệ th a kừ ế mà ng i ườ th a kừ ế
là: c quan, t ch c… ( c bi t n u là c quan, t ch c n c ngoài?).ơ ổ ứ đặ ệ ế ơ ổ ứ ướ
C n ph i b sung v n ầ ả ổ ấ đềth a kừ ế có nhân t n c ngoài.ố ướ
Nh ng i u quy nh v ng i qu n lý di s n c ng c n có s s a i cho phù h p v iữ đ ề đị ề ườ ả ả ũ ầ ự ử đổ ợ ớ
th cự ti n cu c s ng và ễ ộ ố th cự ti n xét x . Không th t n t i quy nh b t h p lý ễ ử ểđể ồ ạ đị ấ ợ trong
lu t là ng i v a qu n lý, s d ng di s n c ng c h ng thù lao theo cách th c gi ngậ ườ ừ ả ử ụ ả ũ đượ ưở ứ ố
nh ng i ch qu n lý di s n. a vào và b sung thêm quy nh v h n ch phân chia diư ườ ỉ ả ả Đư ổ đị ề ạ ế
s n vào ch ng các quy nh chung c a ph n ả ươ đị ủ ầ th a kừ ế.
5. Ch ng ươ th a kừ ế theo di chúc có r t nhi u i m không h p lý v n i dung c ng nhấ ề đ ể ợ ề ộ ũ ư
cách th c th hi n. Vì v y c n có s s a i c n b n có th ứ ể ệ ậ ầ ự ử đổ ă ả để ể th cự hi n trên ệ th cự tế
vi c tôn tr ng ý chí ích ệ ọ đ th c ự c a ng i l i di s n, quy nh rõ ràng, y và ch tủ ườ để ạ ả đị đầ đủ ặ
ch h n di chúc mi ng và di chúc b ng v n b n, di chúc chung c a v ch ng, v n gi iẽ ơ ệ ằ ă ả ủ ợ ồ ấ đề ả
thích di chúc, di s n dùng vào vi c th cúng v.v… cho phù h p v i ả ệ ờ ợ ớ th cự tế cu c s ng.ộ ố
6. Ch ng ươ th a kừ ế quy n s d ng t c ng nên s a i c n b n theo h ng m i ng iề ử ụ đấ ũ ử đổ ă ả ướ ọ ườ
u có quy n h ng di s n là quy n s d ng t (n u có h n ch thì ch h n ch vi cđề ề ưở ả ề ử ụ đấ ế ạ ế ỉ ạ ế ệ
c nh n hi n v t là t nông nghi p tr ng cây hàng n m và nuôi tr ng th y s n iđượ ậ ệ ậ đấ ệ để ồ ă ồ ủ ả đố
v i nh ng tr ng h p không có nhu c u, i u ki n canh tác, v.v…). Liên quan n vi cớ ữ ườ ợ ầ đ ề ệ đế ệ
s a ph n ử ầ th a kừ ế quy n s d ng t ph i s a c ph n th 5 B lu t Dân s và Lu t tề ử ụ đấ ả ử ả ầ ứ ộ ậ ự ậ Đấ
ai t o ra s nh t quán thì m i tháo g c các v ng m c đ để ạ ự ấ ớ ỡ đượ ướ ắ trong th c ự ti n hi n nay.ễ ệ
Trên ây ch là m t vài ki n ngh chung, còn v các ki n ngh có tính ch t c th , chi ti tđ ỉ ộ ế ị ề ế ị ấ ụ ể ế
vào t ng i u lu t c n b sung, s a i, h y b c a ph n ừ đ ề ậ ầ ổ ử đổ ủ ỏ ủ ầ th a kừ ế thì chúng tôi s trìnhẽ
bày ti p khi có d p.ế ị