nghiên cứu - trao đổi
54 tạp chí luật học số 1/2006

ThS. Đào Lệ thu *
hi gian gn õy, cỏc ti phm xõm hi
mụi trng ó tr thnh mt trong
nhng ti gõy tranh lun trờn din n
quc t. Vic tỡm hiu v ỏnh giỏ h thng
quan im, quan nim v cỏc ti phm v mụi
trng l ht sc cn thit bi chớnh nhng
quan nim ú phn ỏnh nhn thc chớnh tr,
xó hi, phỏp lớ v khoa hc v loi ti phm
ny. Mt khỏc, chỳng cũn giỳp cho cỏc quc
gia hoch nh chớnh sỏch hỡnh s, xõy dng
v thc hin phỏp lut hỡnh s v bo v mụi
trng mt cỏch kh thi v cú hiu qu hn.
Vn u tiờn cn c cp l quan
nim v vai trũ ca lut hỡnh s trong vic gii
quyt cỏc vn mụi trng. õy chớnh l iu
bn khon ca nhiu hc gi quc t. Cõu hi
m h thng t ra l: liu lut hỡnh s cú
phi l mt cụng c thớch hp ngn nga
v hn ch nhng hnh vi gõy thit hi cho
mụi trng?
(1)
Cõu hi ny cú th c tr

Hi ng kinh t v xó hi ca LHQ nh:
Ngh quyt s 28 nm 1993, Ngh quyt s 15
nm 1994, Ngh quyt s 27 nm 1995.
Ti chõu u, vn bn phỏp lớ u tiờn
cp yờu cu phi kim soỏt cỏc hnh vi xõm
hi mụi trng l Ngh quyt (77) 28 V s
úng gúp ca lut hỡnh s i vi vic bo
v mụi trng, c thụng qua ti cuc gp
ln th 275, U ban cỏc b trng ca Hi
ng chõu u ngy 28/9/1977. Ngh quyt
ny ó a ra mt yờu cu khn thit v s
can thip ca lut hỡnh s ngn nga
T

* Ging viờn Khoa lut hỡnh s
Trng i hc Lut H Ni nghiªn cøu - trao ®æi
t¹p chÝ luËt häc sè 1/2006 55

những hành vi phá hủy môi trường. Sau đó,
Lời nói đầu của Công ước số 172 của Hội
đồng châu Âu về “Bảo vệ môi trường bằng
pháp luật hình sự” ngày 4/11/1998 đã nhấn
mạnh: “Luật hình sự đóng góp một vai trò
quan trọng trong việc bảo vệ môi trường”.
Bên cạnh đó, hàng loạt các hội thảo quốc tế
cũng thảo luận sôi nổi vấn đề sử dụng pháp
luật hình sự để bảo vệ môi trường, trong đó

Tình trạng trên dường như cũng đang diễn ra
trên toàn châu Âu. Chính vì vậy, Quyết định
khung của Hội đồng châu Âu 2003/80/JHA
về “Bảo vệ môi trường bằng pháp luật hình
sự” đã cảnh báo ba vấn đề:
(1) Sự gia tăng của các tội phạm về môi
trường cũng như những hậu quả của chúng,
điều đã xảy ra vượt ra ngoài biên giới giữa
các quốc gia;
(2) Những tội phạm đó đang đặt ra mối
đe dọa to lớn đối với môi trường và do đó
cần kêu gọi một sự phản ứng mạnh mẽ;
(3) Các tội phạm về môi trường là vấn đề
cần được tập trung đối phó bởi tất cả các
quốc gia thành viên. Chính vì vậy, các nước
thành viên cần phải đồng thuận tiến hành
những hành động bảo vệ môi trường thông
qua pháp luật hình sự.
Thứ hai, việc tăng cường sử dụng luật
hình sự để bảo vệ môi trường là do sự thiếu
hiệu quả của các biện pháp pháp lí khác đối
với việc xử lí các vi phạm pháp luật về môi
trường. Đây cũng chính là một trong những
nhận định đã được đưa ra tại Hội thảo
Lauchhammer, khi một giáo sư người Nga
cho rằng: “Luật hình sự cần phải được áp
dụng đối với những người vi phạm mà trước
đó các chế tài hành chính áp dụng đối với họ
đã không có hiệu quả”.
(4)

hoc c thc hin mt cỏch khụng cú hiu
qu hoc hiu qu khụng ỏng k. Theo ú,
lut hỡnh s nờn c xem l mt cụng c h
tr bờn cnh lut hnh chớnh, l cụng c
phũng nga i vi c kh nng tỏi phm ca
ngi phm ti ln ý nh phm ti ca
nhng cụng dõn khỏc. Túm li, trong mi
quan h vi vic bo v mụi trng, lut hỡnh
s c xem l mt cụng c phũng nga,
rn e l chớnh. Do vy, vic s dng phỏp
lut hỡnh s c cho l nờn cú gii hn.
Ngoi nhng nhn nh v vai trũ ca
lut hỡnh s, nhng vn xoay quanh cỏc
ti phm v mụi trng cng nhn c s
quan tõm ỏng k. T quan im ca Hi
ng chõu u, s cn thit phi ti phm hoỏ
cỏc hnh vi xõm hi mụi trng ó c t
ra ngay trong Li núi u ca Cụng c Bo
v mụi trng bng phỏp lut hỡnh s: cỏc
vi phm phỏp lut v mụi trng ang gõy
ra nhng hu qu nghiờm trng cn phi b
ti phm hoỏ vi nhng hỡnh pht thớch
ỏng. Nh vy, ũi hi ca Hi ng chõu
u v vic ti phm hoỏ nhng hnh vi xõm
hi mụi trng ó xut phỏt t chớnh tớnh
nguy him cho xó hi ca nhng hnh vi ú.
Tuy nhiờn, hin nay trờn th gii ang
tn ti hai loi ý kin trỏi ngc nhau v tớnh
nguy him ca cỏc ti phm v mụi trng.
Loi ý kin th nht cho rng ti phm v

thụng tin t cỏc bi vit, nghiờn cu v bỏo
cỏo ch ra mt thc t rng sut t nhng
nm 70 ca th k 20 cho n nay, ti Thy
in, cỏc ti phm v mụi trng khụng
c nhỡn nhn mt cỏch nghiờm tỳc v rt
ớt v ỏn c a ra xột x hỡnh s.
(9)
Cui
cựng tỏc gi kt lun vi mt chỳt hi hc:
ti phm v mụi trng vỡ vy cn phi u
tranh rt quyt lit nu nh mc ớch ca nú
l t c mt v trớ bỡnh ng vi
nhng loi ti phm truyn thng khỏc.
(10)

Trong khi ú, cú nhng ý kin ngc li nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 1/2006 57

cho rng nhng hnh vi gõy thit hi cho mụi
trng l nguy him v cn phi b x lớ bng
phỏp lut hỡnh s. Nhng hnh vi ny b lờn
ỏn l khụng ch gõy thit hi cho ti sn m
cũn gõy nguy him cho con ngi cng nh
cỏc giỏ tr khỏc. Chớnh vỡ vy, ti phm v
mụi trng ó b coi l mt trong nhng loi
ti phm xõm hi ti nhng giỏ tr nhõn vn
quan trng, do ú cú th b xem l mt loi

(13)

Nh vy, ti thi im hin nay, cú hai xu
hng trỏi ngc nhau liờn quan n vn
ti phm hoỏ cỏc hnh vi xõm hi mụi trng.
Mt bờn cú xu hng phi ti phm hoỏ mt
s ti phm v mụi trng, c th l nhng
ti phm m theo quan nim truyn thng l
khụng cú nn nhõn. Ngc li, xu hng kia
mun ti phm hoỏ tt c cỏc loi hnh vi liờn
quan n mụi trng cú th gõy ra nhng thit
hi cho tớnh mng, sc kho ca con ngi v
xõm hi ti nhng giỏ tr ln ca cng ng.
Mt cỏch khỏch quan hn, nhng ý kin
phỏt biu c a ra ti Hi tho
Lauchhammer ng thun trong vic nờn ti
phm hoỏ nhng hnh vi xõm hi mụi trng,
song gi ý: khụng phi mi hnh vi vi phm
cỏc tiờu chun v mụi trng u nờn b x lớ
bng cỏc ch ti ca lut hỡnh s.
(14)
Nh
vy, cỏc quan chc v cỏc nh khoa hc tham
d hi tho ny ó thy c mi liờn h gia
tớnh cht nguy him cho xó hi ca hnh vi vi
phm vi vn ti phm hoỏ hnh vi ú.
Qua nhng phõn tớch trờn cú th thy
hin nay cỏc ti phm v mụi trng ang
c nhỡn nhn vi mt s im ni bt sau:
Th nht, õy l nhng ti phm c coi

khoẻ của con người mà còn là thiệt hại cho
thiên nhiên, cảnh quan, môi sinh v.v Các tội
phạm về môi trường có thể gây ra những hậu
quả rất lớn và lâu dài. Chính vì ý thức được
điều này nên có nhiều ý kiến cho rằng nên
quy định cả trường hợp tuy chưa có thiệt hại
cụ thể xảy ra song có nguy cơ đe dọa thiệt hại
nghiêm trọng sẽ xảy ra.
(16)

Thứ tư, các tội phạm về môi trường có
thể được thực hiện dưới cả hình thức lỗi cố ý
hoặc vô ý. Xét từ góc độ luật định, các văn
bản pháp luật của Hội đồng châu Âu đều
thống nhất về việc quy định cả hai hình thức
lỗi đối với các tội phạm về môi trường. Bên
cạnh đó, trong quan điểm lập pháp của mình,
Hội đồng châu Âu còn gợi ý rõ hơn là chỉ
quy định những tội phạm về môi trường với
lỗi vô ý nếu đó là tội phạm nghiêm trọng.
(17)

Thứ năm, trách nhiệm hình sự hay nói
cách khác là vấn đề chủ thể của các tội phạm
về môi trường cũng là một điểm gây nhiều
chú ý. Một mặt, một số quốc gia trước nay
vẫn giữ quan điểm chủ thể của tội phạm chỉ
là cá nhân. Luật hình sự của các nước này
dựa trên cơ sở trách nhiệm hình sự cá nhân
với quan niệm lỗi là một phạm trù đạo đức

hình sự cho pháp nhân bên cạnh trách nhiệm
hình sự của cá nhân. Về phía Hội đồng châu
Âu, quan điểm về vấn đề này đã thể hiện rất
rõ trong Nghị quyết (77)28 khi đề nghị các
quốc gia thành viên xem xét lại những
nguyên tắc của trách nhiệm hình sự với gợi ý
nên quy định trách nhiệm hình sự của pháp
nhân (cả công và tư) đối với các tội phạm về
môi trường. Tiếp sau đó, Công ước số 172
đã thể hiện rất rõ tinh thần này bằng việc quy
định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thực
hiện các tội phạm về môi trường tại Điều 9.
Thứ sáu, thêm một vấn đề cần được quan
tâm về các tội phạm về môi trường là tính
nghiêm khắc của hình phạt được quy định.
Đây cũng là vấn đề gây tranh luận tại Châu
Âu. Có những ý kiến cho rằng vì tội phạm về
môi trường không gây ra một thiệt hại trực
tiếp nào cho một nạn nhân cụ thể nào cho nghiªn cøu - trao ®æi
t¹p chÝ luËt häc sè 1/2006 59

nên không cần thiết phải bị xử lí nghiêm
khắc,
(20)
trong khi lại có quan điểm cho rằng
cần có những chế tài nghiêm khắc đối với
loại tội này.

cho việc phòng ngừa và đấu tranh chống các
tội phạm về môi trường./.

(1). Xem: Helena Du Rées, “Can criminal law protect
the environment?”, Journal of Scandinavian Studies
in Criminology and Crime Prevention 2001, Vol 2.
(2).Xem: Lars Emanualsson Korsell, “Big Stick,

Little Stick: Strategies for Controlling and combating
Environmental Crime”, Journal of Scandinavian
Studies in Criminology and Crime Prevention 2001,
Vol 2, tr. 127.
(3).Xem: Helena Du Rées, Tài liệu đã dẫn, tr.109.
(4).Xem: Helsinky Institute for Crime Prevention and
Control, affiliated with the United Nations (1992),
Criminal Law and the Environment - Proceedings of
the European Seminar held in Lauchhammer, Land
Brandenburg, Germany, 26 - 29 April 1992, Forssa, tr. 187.
(5).Xem: European Commission (2004),
Environmental crime, http://www. Europa.eu.int.
(6).Xem: Helena Du Rées, Tài liệu đã dẫn, tr.118.
(7).Xem: Lars Emanualsson Korsell, Tài liệu đã dẫn,
tr. 127 và 132.
(8).Xem: Lars Emanualsson Korsell, Tài liệu đã dẫn, tr. 127.
(9).Xem: Lars Emanualsson Korsell, Tài liệu đã dẫn, tr. 130.
(10).Xem: Lars Emanualsson Korsell, Tài liệu đã dẫn, tr. 133.
(11).Xem: International society of social defence
(1991), The movement of Social Defence, the
Protection of the environment and Fundamental
Rights, tr.57.