ĐỀ TÀI
"Các tội xâm phạm chế độ
hôn nhân và gia đình - một
số khía cạnh pháp lý hình sự
và tội phạm học"
1
Luận văn gồm 110 trang. Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham
khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương, 9 mục 10
Chương 2 TÌNH HÌNH, NGUYÊN NHÂN, ĐIỀU KIỆN
CỦA CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH 68
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 164
2
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi nuôi dưỡng con người, là môi
trường quan trọng hình thành và giáo dục nhân cách, góp phần vào sự
nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa (XHCN). Gia đình
tốt, thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt.
Nhận thức được tầm quan trọng của gia đình trong công cuộc xây dựng chủ
nghĩa xã hội, ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Nhà nước ta
đã thiết lập chế độ hôn nhân gia đình mới tiến bộ, thay thế cho chế độ hôn
nhân gia đình phong kiến, lạc hậu. Quyết tâm xây dựng chế độ hôn nhân
và gia đình (HN&GĐ) mới của Đảng và Nhà nước ta được thể hiện rất
rõ trong các Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980 và Điều 64, Hiến pháp
năm 1992 đã ghi nhận:
Gia đình là tế bào của xã hội. Nhà nước bảo hộ hôn nhân và gia đình.
Hôn nhân theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ một vợ một chồng, vợ
chồng bình đẳng. Cha mẹ có trách nhiệm nuôi dạy con cái thành những
công dân tốt. Con cháu có bổn phận kính trọng và chăm sóc ông bà, cha
3
mẹ. Nhà nước và xã hội không thừa nhận việc phân biệt đối xử với các

cứu. ThS. Bùi Anh Dũng đã có công trình "Tìm hiểu các tội xâm phạm
quyền tự do dân chủ của công dân, các tội xâm phạm chế độ hôn nhân
và gia đình", Nxb Lao động, Hà Nội, 2003; ThS. Trịnh Tiến Việt đã có các
công trình: "Một số vấn đề cần lưu ý khi áp dụng các quy định tại
chương các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình trong Bộ luật
hình sự 1999", Tạp chí khoa học Pháp lý, Trường Đại học Luật Thành
phố Hồ Chí Minh, số 1/2003, "Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp
dưỡng trong Bộ luật hình sự 1999", Tạp chí Kiểm sát, số 4/2002, "Về tội
ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con cháu, người có
công nuôi dưỡng mình trong Bộ luật hình sự 1999", Tạp chí Kiểm sát, số
9/2002,); tác giả Nguyễn Quốc Việt chủ biên cuốn sách: Bộ luật hình sự
mới của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb Thành phố Hồ
Chí Minh, 2001, trong đó có đề cập chương XV - Các tội xâm phạm chế
5
độ hôn nhân và gia đình; tác giả Nguyễn Ngọc Điệp có công trình: "Tìm
hiểu các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình và các tội đối với
người chưa thành niên", Nxb Phụ nữ, Hà Nội; các tác giả Phan Đăng
Thanh và Trương Thị Hòa có công trình: Pháp luật hôn nhân và gia
đình Việt Nam xưa và nay, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2000
Các công trình nói trên đã đề cập đến các khía cạnh khác nhau của nhóm
các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ, nhưng chưa có công trình nào nghiên
cứu một cách toàn diện và có hệ thống về nhóm tội phạm này dưới góc
độ pháp lý hình sự và tội phạm học.
3. Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn
Mục đích của luận văn
Mục đích của luận văn là trên cơ sở lý luận và thực tiễn đấu tranh phòng,
chống các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ, đề xuất những giải pháp mang
tính hệ thống nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống nhóm tội
phạm này.
Nhiệm vụ của luận văn

phân tích, tổng hợp, lịch sử, cụ thể, lôgíc, kết hợp với các phương pháp
khác như so sánh, điều tra xã hội
5. Những đóng góp mới về khoa học của luận văn
Đây là công trình chuyên khảo đầu tiên trong khoa học pháp lý Việt
Nam ở cấp độ luận văn thạc sĩ luật học, nghiên cứu một cách toàn diện,
có hệ thống về các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ. Có thể xem những nội
dung sau đây là những đóng góp mới về khoa học của luận văn:
- Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận chung về các tội xâm phạm chế độ
HN&GĐ; những dấu hiệu pháp lý hình sự đặc trưng của các tội phạm
này trong pháp luật hình sự hiện hành.
8
- Phân tích, đánh giá những quy định về các tội xâm phạm chế độ
HN&GĐ trong pháp luật hình sự một số nước trên thế giới nhằm rút ra
những giá trị hợp lý trong lập pháp hình sự, bổ sung cho những luận cứ
và giải pháp được đề xuất trong luận văn.
- Đánh giá đúng thực trạng tình hình các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ ở
Việt Nam, phân tích, làm rõ nguyên nhân của thực trạng đó.
- Đề xuất hệ thống các giải pháp có tính khả thi nhằm nâng cao hiệu quả
đấu tranh phòng, chống các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ.
6. Ý nghĩa của luận văn
Kết quả nghiên cứu và những kiến nghị của luận văn có ý nghĩa quan
trọng đối với việc nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống các tội xâm
phạm chế độ HN&GĐ ở nước ta. Thông qua kết quả nghiên cứu và các
kiến nghị, tác giả mong muốn đóng góp phần nhỏ bé của mình vào kho
tàng lý luận về tội phạm học, luật hình sự, cũng như vào cuộc đấu tranh
phòng, chống nhóm tội phạm có tính nhạy cảm cao và phức tạp này.
Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho công tác
nghiên cứu, giảng dạy về khoa học pháp lý nói chung, khoa học luật
hình sự, tội phạm học nói riêng và cho các cán bộ thực tiễn đang công
tác tại cơ quan Công an, Viện kiểm sát (VKS), Tòa án.

tội:
4. Ác nghịch, là đánh và mưu giết ông bà, cha mẹ, bác chú, thím, cô,
anh, chị em, ông bà ngoại, ông bà cha mẹ chồng
7. Bất hiếu, là tố cáo, rủa mắng ông bà, cha mẹ, trái lời cha mẹ dạy bảo,
nuôi nấng thiếu thốn, có tang cha mẹ mà lấy vợ, lấy chồng, vui chơi ăn
mặc như thường; nghe thấy tang ông bà, cha mẹ mà không cử ai (tang
lễ); nói dối là ông bà, cha mẹ chết.
8. Bất mục, là giết hay đem bán những người trong họ phải để tang 3
tháng trở lên, đánh đập hoặc tố cáo chồng, cùng những họ hàng từ tiểu
công trở lên
9. Bất nghĩa, là giết quan bản phủ và các quan đương chức tại nhiệm,
giết thầy học; nghe thấy tin chồng chết mà không cử ai, lại vui chơi ăn
mặc như thường, cùng là tái giá [36, tr. 36-37].
12
Ngoài ra, trong Quốc triều hình luật còn có hẳn một chương hộ hôn (hôn
nhân gia đình) gồm 58 điều luật, trong đó có một số điều quy định những
trường hợp bị cấm kết hôn, nếu vi phạm sẽ phải chịu hình phạt, đó là là
các trường hợp: đang có tang cha mẹ hoặc tang chồng mà lại lấy chồng
hoặc cưới vợ, khi ông bà, cha mẹ bị giam cầm tù tội mà lấy vợ, lấy
chồng Ví dụ: Điều 317 quy định: "Người nào đang có tang cha mẹ
hoặc tang chồng mà lại lấy chồng hoặc cưới vợ thì xử tội đồ, người khác
biết mà vẫn cứ kết hôn thì xử biếm ba tư và đôi vợ chồng mới cưới phải
chia lìa" [36, tr. 122]. Bộ luật này còn có một số quy định thể hiện tư
tưởng phong kiến coi khinh nghề hát xướng như quy định tại Điều 323:
"Các quan và thuộc lại lấy đàn bà con gái hát xướng làm vợ cả, vợ lẽ,
đều xử phạt 70 trượng, biếm ba tư; con cháu các quan viên mà lấy những
phụ nữ nói trên, thì xử phạt 60 trượng; về đều phải ly dị" [36, tr. 123].
Dưới thời thực dân Pháp xâm lược nước ta, Việt Nam vẫn là một nước
thuộc địa nửa phong kiến, chính quyền thực dân và giai cấp địa chủ
phong kiến vẫn duy trì chế độ hôn nhân phong kiến đã tồn tại từ nhiều

rồi sau đó đánh rộng ra các tỉnh ở Nam Bộ và Nam Trung Bộ.
Trong tình hình đó, nhân dân ta phải thực hiện ba nhiệm vụ lớn, đó là
diệt giặc đói, diệt giặc dốt và diệt giặc ngoại xâm và "Đảng ta xác định
giữ vững chính quyền là nhiệm vụ hàng đầu" [18, tr. 468]. Vì vậy, từ khi
Cách mạng tháng Tám thành công cho đến năm 1954 là thời điểm ký
Hiệp định Giơnevơ, Quốc hội ta là Quốc hội kháng chiến, Chính phủ ta là
Chính phủ kháng chiến, pháp luật ta cũng là pháp luật kháng chiến.
Trong hoàn cảnh khó khăn đó, Nhà nước ta vẫn rất quan tâm xây dựng chế
độ HN&GĐ mới tiến bộ, từng bước xóa bỏ những quy định khắt khe của
chế độ thực dân, phong kiến đối với phụ nữ (Sắc lệnh số 97/SL ngày 12-
05-1950). Tuy nhiên, do phải tập trung quy định các tội phạm liên quan
đến sự an nguy của chính quyền nhân dân như các tội phản bội Tổ quốc,
tội gián điệp, tội hối lộ, tham ô , cho nên, trong giai đoạn này, Nhà nước
ta chưa có quy định về các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ.
Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Hiệp định Giơnevơ được ký kết, miền
Bắc hoàn toàn được giải phóng, miền Nam tạm thời bị đế quốc Mỹ và
bọn tay sai thống trị. Từ khi Luật HN&GĐ được ban hành năm 1959, đời
sống HN&GĐ đã có những chuyển biến đáng kể. Tuy nhiên, những hành
vi vi phạm pháp luật HN&GĐ vẫn xảy ra phổ biến ở mức độ nghiêm
trọng, Trước tình hình đó, TANDTC đã có Thông tư số 332-NCPL ngày
04-04-1966 hướng dẫn về xử lý hình sự đối với 8 hành vi vi phạm
nghiêm trọng pháp luật HN&GĐ, đó là các hành vi: tảo hôn, cưỡng ép
15
kết hôn, cản trở hôn nhân tự do và tiến bộ, yêu sách của cải trong việc
cưới hỏi, lấy nhiều vợ - lấy vợ lẽ, thông gian, đánh đập hoặc ngược đãi
vợ, đánh đập hoặc ngược đãi con, ngược đãi bố mẹ. Đây là văn bản pháp
lý đầu tiên hướng dẫn xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm nghiêm
trọng pháp luật HN&GĐ kể từ khi Cách mạng tháng Tám thành công.
Thông tư số 332-NCPL ngày 04-04-1966 đã đề cập về từng hành vi vi
phạm như sau:

cưới hỏi gắn liền với tảo hôn, hoặc cưỡng ép kết hôn, hoặc cản trở hôn
nhân tự do và tiến bộ thì cần chú ý kết hợp xem xét, đánh giá trong
những trường hợp phải xử lý nạn tảo hôn, cưỡng ép kết hôn hoặc cản trở
hôn nhân tự do và tiến bộ" [42, tr. 469].
17
Thứ năm, đối với hành vi lấy nhiều vợ - lấy vợ lẽ, Thông tư hướng dẫn:
Đối với người lấy nhiều vợ, lấy vợ lẽ (từ sau ngày ban hành Luật
HN&GĐ) chủ yếu vẫn là giáo dục, phê bình, để ngăn ngừa và chấm dứt.
Cá biệt, nếu có tình tiết nghiêm trọng thì có thể bị xử phạt cảnh cáo hoặc
tù treo hay tù giam về tội "lấy nhiều vợ" (hoặc tội lấy vợ lẽ). Nếu bị cáo
đã bị xử phạt cảnh cáo hoặc tù treo mà vẫn không chịu cắt đứt với người
vợ lẽ thì phải phạt tù giam.
Tình tiết nghiêm trọng ở đây có thể là: đã được giáo dục, giải thích mà
vẫn cố tình vi phạm; đã được Tòa án tuyên bố cuộc kết hôn là bất hợp
pháp mà vẫn tiếp tục duy trì quan hệ vợ chồng; hành vi có tính chất lừa
dối cơ quan, đoàn thể, lừa dối vợ trước hoặc vợ sau; gây ảnh hưởng, tác
hại xấu, dư luận phản đối [42, tr. 470].
Thứ sáu, đối với hành vi thông gian, tức là hành vi quan hệ tình dục bất
chính giữa một bên đang có vợ hoặc có chồng với người khác (dù là
người này đã có hoặc chưa có vợ, có chồng), Thông tư nêu rõ:
Trong tình hình xã hội miền Bắc nước ta hiện nay, không thể coi thông
gian là một khuyết điểm về sinh hoạt cá nhân, mà khi có những tình tiết
nghiêm trọng nhất định phải coi thông gian là một tội phạm đã xâm
phạm đến quan hệ HN&GĐ được pháp luật bảo vệ, đến thuần phong mỹ
tục và đến trật tự xã hội.
18
Đường lối xử lý cần thiết hiện nay đối với tội thông gian là: biện pháp
ngăn chặn tệ nạn này chủ yếu vẫn giáo dục. Các cơ quan, đoàn thể cần
tăng cường công tác giáo dục quần chúng về đạo đức, xã hội mới, chống
những tư tưởng và nếp sống sa đọa, đồi bại, trụy lạc do xã hội cũ để lại.

Thứ tám, đối với hành vi đánh đập, ngược đãi con, ngược đãi bố mẹ,
Thông tư hướng dẫn:
Tập quán lâu đời của nhân dân ta, luật pháp của Nhà nước chúng ta đòi
hỏi con cái phải "kính yêu, săn sóc, nuôi dưỡng cha mẹ". Tuy nhiên,
thỉnh thoảng còn xảy ra trường hợp con cái ngược đãi, hắt hủi, không
nuôi dưỡng bố mẹ già yếu; đôi khi thái độ đối xử vô đạo đức của con cái
đã làm cho bố mẹ tự sát. Trong những trường hợp nghiêm trọng trên,
20
cần đưa ra xét xử điển hình một vài vụ để giáo dục chung, đồng thời bắt
con cái phải nuôi dưỡng bố mẹ già yếu [42, tr. 474].
Nghiên cứu những quy định trên cho thấy, Thông tư số 332-NCPL ngày
04-04-1966 của TANDTC đã quán triệt tốt phương châm, đường lối
chung đối với việc xử lý về hình sự các hành vi vi phạm nghiêm trọng
pháp luật HN&GĐ là: kiên trì giáo dục, thuyết phục tuân thủ pháp luật là
chủ yếu, kết hợp biện pháp trừng trị đối với những trường hợp vi phạm
nghiêm trọng pháp luật HN&GĐ.
1.1.3. Giai đoạn từ khi Bộ luật hình sự 1985 ra đời cho đến trước khi
ban hành Bộ luật hình sự 1999
Trong quá trình thực hiện Nghị quyết Đại hội lần thứ IV, V của Đảng,
nhân dân ta đã giành được những thành tựu quan trọng trên một số lĩnh
vực, cải biến được một phần cơ cấu của nền kinh tế - xã hội, tạo ra
những cơ sở đầu tiên cho sự phát triển mới.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đó, chúng ta đã gặp phải nhiều khó
khăn và khuyết điểm như chủ quan duy ý chí, duy trì quá lâu mô hình
kinh tế quan liêu, bao cấp nên không thực hiện được mục tiêu đã đề ra là
ổn định một cách cơ bản tình hình kinh tế - xã hội và đời sống nhân dân.
Mặt khác, các văn bản quy phạm pháp luật hình sự đơn hành không thể
hiện được toàn diện, đầy đủ chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta.
Vì vậy, việc ban hành BLHS là vấn đề có tính tất yếu khách quan và cấp
21

khách thể bị xâm phạm, có thể chia các tội phạm này thành hai nhóm
trong đó nhóm các tội xâm phạm chế độ hôn nhân bao gồm: tội cưỡng
ép kết hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, tội vi phạm chế độ
một vợ, một chồng, tội tổ chức tảo hôn, tội tảo hôn, tội loạn luân và
nhóm các tội xâm phạm chế độ gia đình bao gồm: tội ngược đãi nghiêm
trọng hoặc hành hạ cha mẹ, vợ chồng, con cái.
Việc BLHS 1985 quy định các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ đánh dấu
sự trưởng thành về kỹ thuật lập pháp hình sự của nước ta.
Nghiên cứu những quy định về các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ trong
BLHS 1985, cho thấy đặc điểm chung của các tội phạm thuộc nhóm tội
này như sau:
Thứ nhất, các hành vi khách quan cấu thành các tội xâm phạm chế độ
HN&GĐ thường phải có các tình tiết nghiêm trọng như dùng các thủ đoạn
23
thô bạo, xảo quyệt như hành hạ, ngược đãi, uy hiếp tinh thần, yêu sách
bằng của cải.
Thứ hai, đối tượng được bảo vệ chủ yếu là người cao tuổi, phụ nữ và
con cái mà quyền lợi của họ bị các hành vi ảnh hưởng của tàn dư tư
tưởng phong kiến trọng nam, khinh nữ và gia trưởng xâm phạm.
Thứ ba, mức hình phạt được quy định đối với các tội này không cao:
mức hình phạt tối đa đối với hầu hết các tội phạm này là ba năm tù, duy
nhất tội loạn luân có mức hình phạt cao nhất là năm năm tù. Như vậy,
theo quy định tại khoản 2 Điều 8 BLHS 1985, nhóm các tội xâm phạm
chế độ HN&GĐ đều được coi là những tội phạm ít nghiêm trọng.
1.1.4. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự 1999 cho đến nay
Từ sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng, sự nghiệp đổi
mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo đã giành được những thành tựu
quan trọng trên nhiều lĩnh vực. Đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã
hội của đất nước đã có nhiều khởi sắc, được nhân dân ta và bạn bè quốc
tế đánh giá cao.