129
TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Số 68, 2011

RÈN LUYỆN KỸ NĂNG LÀM VIỆC VỚI KÊNH HÌNH
TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Lê Công Triêm, Đỗ Văn Năng
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
TÓM TẮT
Kênh hình trong sách giáo khoa (SGK) Vật lý là một kênh thông tin quan trọng trong
bài vật lí. Chức năng chủ yếu của kênh hình là nguồn tri thức. Kênh hình không chỉ dừng lại ở
chức năng minh họa cho kênh chữ mà còn tăng tính trực quan về đối tượng nhận thức. Kiến
thức cơ bản không phải chỉ có ở phần kênh chữ, mà còn nằm ở kênh hình, ẩn chứa trong các sơ
đồ, hình ảnh, bảng số liệu, Nếu biết cách làm việc vớ
i kênh hình ở SGK, học sinh sẽ rất thuận
lợi trong việc nắm bắt kiến thức, tự học tập vật lý từ tài liệu. Trong khuôn khổ bài báo này,
chúng tôi thống kê các kênh hình của chương “Điện tích. Điện trường” và của cả SGK Vật lý
11 Nâng cao; trình bày các kỹ năng làm việc với kênh hình trong SGK Vật lý 11 Nâng cao và
cách rèn luyện các kỹ năng đó.

Kênh hình trong sách giáo khoa (SGK) Vật lý là một kênh thông tin quan trọng
trong bài vật lý với chức năng chủ yếu là nguồn tri thức. Với cách biên soạn theo hướng
"mở", SGK Vật lý đã trình bày một số kiến thức "ẩn" vào trong hình, kèm theo câu hỏi
hướng dẫn học sinh tìm tòi, khám phá các tri thức từ đó. Kênh hình trong SGK Vật lý
bao gồm các hình vẽ, ảnh chụp, biểu bảng, đồ thị, sơ đồ,… Có thể nói kênh hình được
thể hiện trong SGK rất đa dạng và phong phú (xem thống kê kênh hình trong SGK Vật
lý 11 Nâng cao qua bảng thống kê 1.1 và 1.2 dưới đây). Từ các bảng này, có thể nhận
thấy SGK chứa một lượng lớn các kênh hình bổ trợ nội dung bài học. Kênh hình không
chỉ dừng lại ở chức năng minh họa cho kênh chữ, tăng tính trực quan về đối tượng nhận
thức; kiến thức cơ bản không phải chỉ có ở kênh chữ, mà còn nằm ở kênh hình, ẩn chứa

1 Hình vẽ 38
2 Hình ảnh 11
3 Bảng biểu 01
4 Đồ thị 03
Tổng 53
Dưới đây, chúng tôi đề cập về các kỹ năng làm việc với kênh hình trong SGK
Vật lý 11 Nâng cao và cách rèn luyện các kỹ năng đó cho HS.
+ Kỹ năng khai thác thông tin từ tranh ảnh:
Tranh ảnh trong SGK Vật lý chứa đựng một lượng thông tin cô đọng và cần thiết
của việc vận dụng kiến thức vào thực tế cuộc sống, hoặc mang tính thông tin, tính tư
duy hình ảnh trực giác cao. Việc khai thác thông tin từ tranh ảnh nên bắt đầu từ việ
c
quan sát toàn cảnh của tranh, tiếp đến là các điểm nhấn của tranh, từ đó dùng phản xạ,
kinh nghiệm và tư duy trực giác của mình kết hợp với lĩnh vực kiến thức đang đề cập
tới để phát hiện thông tin liên quan tới tranh ảnh đó.
+ Kỹ năng khai thác thông tin từ bảng biểu, đồ thị, sơ đồ:
Bảng biểu, đồ thị, sơ đồ có vai trò quan trọng trong việc tóm lược, so sánh, biện
luận các kiến thức, các quy luật vật lý.
Từ bảng biểu ta có thể thấy, được sự tóm tắt các thông tin liên quan đến các đối
tượng, các đại lượng vật lý. Khi làm việc với loại kênh thông tin này chúng ta nên xem
xét chúng bao gồm những cột, dòng thông tin nào (bảng được lập theo dạng hàng - cột), 131
hoặc các khối thông tin nào, bảng này nói về cái gì, các thông tin nào là thông tin mà ta
đang quan tâm.
- Với đồ thị, chúng ta cần biết nó được vẽ ra để thể hiện mối quan hệ giữa các
đại lượng vật lý nào (căn cứ vào các trục của đồ thị, số trục của đồ thị, đơn vị tính,…).
Cần xem xét dạng đường của đồ thị để biết tính chất biến thiên của các đại lượng (tuyến
tính, phi tuy

Bước 4: lựa chọn nội dung cần thiết phục vụ yêu cầu học tập, nghiên cứu
Bước 5: đàm thoại, th
ảo luận về hình ảnh và khái quát nội dung bằng ý kiến của
riêng mình
Bảng biểu
Bước 1: xem ghi chú về bảng biểu đang quan sát
Bước 2: xem thông tin tổng quát về nội dung các cột, các dòng
Bước 3: mô tả quan hệ giữa thông tin ở các dòng và cột 132
q
1
(µC)
F(N)
r
2

r
1

1
O
4
5
(II)
(I)
Bước 4: thiết lập quan hệ giữa thông tin ở các dòng và cột với nội dung đang cần
giải quyết
Bước 5: khái quát hóa nội dung thể hiện ở bảng biểu

Vận dụng các bước ở Bảng 1.3. trên
đây để rèn luyện cho HS kỹ năng làm việc với
đồ thị. Cụ thể:
Bước 1: Quan sát đồ thị đã cho thấy, có hai trục tọa độ và đơn vị tính. Trục F (N)
cho biết lực tương tác của hai điện tích, đơn vị tính là Niutơn; trục q
1
(µC) cho biết giá
trị điện tích q
1
, đơn vị tính là µC.
Bước 2: Đồ thị (I) và (II) đều có dạng là đường thẳng; lực F biến thiên tuyến
tính theo điện tích q
1
.
Bước 3: Lực tương tác giữa hai điện tích điểm được tính bởi biểu thức định luật
Cu-lông:
12
2
qq
Fk
r
=
. Từ đồ thị đã cho, khi F = 5N ứng với khoảng cách r
1
thì q
1
=
4µC, ứng với khoảng cách r
2
thì q

trường phổ thông, Tạp chí Thi
ết bị giáo dục, 2009, 25 – 28.

IMPROVING THE WORKING SKILLS WITH ILLUSTRATIONS
IN TEXTBOOKS FOR STUDENTS IN TEACHING PHYSICS
AT HIGH SCHOOLS
Le Cong Triem, Do Van Nang
College of Pedagogy, Hue University
SUMMARY
The illustrations in Physics textbooks is an important information channel in every
lesson as a source of knowledge. Illustrations not only illustrate the text but also provide
knowledge to learners. This knowledge is conveyed in the diagrams, pictures, graphs and
charts. If students know how to work with illustrations in textbooks, they will have some
advantage in learning physics from documents by themselves. In this paper, we listed the
illustrations in the whole 11
th
grade Advanced Physics textbook and in the chapter "Electric
charge. Electric field "; we presented the skills to work with illustrations in 11
th
grade
Advanced Physics and how to hone those skills.