nghiªn cøu - trao ®æi
t¹p chÝ luËt häc sè 5/2007 15
TS. Lª V−¬ng Long *
1. Khái niệm chung về chuẩn mực
pháp lí
Bản thân nội hàm khái niệm pháp luật
với những đặc trưng cơ bản của nó chính là
thước đo của xử sự. Trong Thiên Hữu độ,
pháp gia Hàn Phi Tử đã ví pháp luật với cái
dây mực, cái thủy chuẩn, cái quy, cái củ tức
là đồ dùng làm tiêu chuẩn. Pháp luật là một
thứ tiêu chuẩn để biết đâu là chính, đâu là tà
để khen đúng người phải, trách đúng kẻ
quấy.
(1)
Trong tiếng Việt thì “chuẩn” là:
“Cái được chọn làm căn cứ để đối chiếu, để
hướng dẫn theo đó mà làm cho đúng”.
(2)

Như vậy, chuẩn mực thực chất là từ ghép
của chuẩn và mực. Theo đó, mực là cái
(công cụ) được chọn làm mốc để dọi vào,

ông ta thay thế bản chất của sự việc bằng
nhiều điểm bịa đặt của mình”.
(3)
Xác định
chuẩn mực pháp lí đúng mới có tác dụng
trên thực tế. Điều này đã được Hàn Phi Tử từ
hơn hai ngàn năm trước tiên lượng: “Các
chuẩn mực pháp luật phải hợp thời, dễ hiểu,
dễ thi hành; công bằng và có tính cách phổ
biến”.
(4)
Sự lệch chuẩn pháp lí sẽ đem lại
những hệ quả, tác hại xã hội khó lường và
hơn hết nó phủ nhận các nguyên tắc, giá trị,
khuynh hướng điều chỉnh pháp luật. Vì lẽ
* Giảng viên chính Khoa hành chính - nhà nước
Trường Đại học Luật Hà Nội nghiên cứu - trao đổi
16
tạp chí luật học số 5/2007
ú, cụng bng, bỡnh ng, nhõn o l nhng
nguyờn tc ct lừi ũi hi phi c quỏn
trit mt cỏch y trong quỏ trỡnh nh
chun phỏp lớ.
Cú th phõn chia chun mc phỏp lớ
thnh hai loi: Chun mc mang tớnh quy
phm (gi tt l chun mc quy phm) v
chun mc cỏ bit. Chun mc quy phm

hi do ú nú mang nhng c im chung
ca chun mc xó hi. Bờn cnh ú nú cú
nhng c im c thự nh:
- Chun mc phỏp lớ c phỏp lut quy
nh: õy l c im c bn phõn bit
chun mc phỏp lớ vi cỏc chun mc xó hi
khỏc. Vic tn ti v phỏt huy giỏ tr thụng
qua phỏp lut ó cho thy chun mc phỏp lớ
c lng húa bi phỏp lut v ú l mt
phm trự phỏp lớ cú gii hn. Rừ rng phỏp
lut khụng th khụng xỏc nh gii hn cn
thit tỏc ng, iu chnh nhng bn thõn
phỏp lut khụng th t nú cho mt ai hng
nhiu quyn, li ớch hoc ngc li hn ch
iu ny ngi khỏc tr khi chớnh h buc
phỏp lut phi quy nh iu ú. Cn hiu
rng, phỏp lut l i lng cụng bng, l
mu s chung
(5)
cho nhng t s khỏc
nhau, do ú khụng phi trong mi trng
hp, phỏp lut u xỏc nh nhng giỏ tr
nh nhau v nh chun ging nhau.
- Chun mc phỏp lớ th hin ý chớ nh
nc v c m bo thc thi bng cỏc
bin phỏp nh nc: Chun phỏp lớ c
hỡnh thnh thụng qua hot ng xõy dng
phỏp lut hoc ỏp dng phỏp lut do ú nú
th hin ý chớ nh nc, mang tớnh quyn lc
nh nc. Vic th hin ý chớ nh nc trờn

kh nng hnh vi ch quan ca ch th. Vi
cỏch xỏc nh cỏc kh nng nh cho phộp,
ngn cm hoc bt buc, chun mc phỏp lớ
to lp hnh lang phỏp lớ cho cỏc hot ng
thc t ca ch th. Tớnh bt buc õy
c hiu theo hai khớa cnh: Mt l, bt
buc ch th phi ỏp ng nhng iu kin
cn thit mi cú th tham gia quan h phỏp
lut hoc tin hnh cỏc x s phỏp lớ. Hai l,
buc ch th phi tin hnh hoc khụng
c tin hnh nhng x s trong nhng
iu kin c th.
- Chun mc phỏp lớ mang tớnh h thng:
Tớnh h thng ca chun mc phỏp lớ c
quy nh trc ht bi s thng nht tng
i ca nn tng kinh t xó hi, ca i
tng tỏc ng. Trong ú, s thng nht ca
chun mc quy phm l rừ rng v cú kh
nng kim soỏt trờn thc t bi hot ng
xõy dng phỏp lut, h thng húa phỏp lut.
H thng chun mc quy phm c cu
trỳc theo mi liờn h hu c ca th bc giỏ
tr phỏp lớ ca quy phm. Theo ú, xột v ni
dung v hỡnh thc thỡ chun mc quy phm
hin phỏp cú giỏ tr cao nht. Do ú, vic
bo m tớnh ti cao ca hin phỏp thc
cht l bo m tớnh h thng ca h thng
chun mc phỏp lớ. i vi cỏc chun mc
cỏ bit thỡ kh nng bo m tớnh h thng
l rt khú khn v phc tp bi hot ng

Việc hình
thành hệ thống chuẩn mực ở hai lĩnh vực tồn
tại này tất yếu có sự tương tác hữu cơ với
nhau. Ngày nay, khi mà khả năng khai thác
thế giới tự nhiên để phục vụ con người hết
sức rộng mở thì việc chuẩn mực pháp lí có
sự gắn kết sâu sắc với chuẩn mực về tự
nhiên. Theo đó, các chuẩn mực tự nhiên cần
luật hóa để bảo đảm tính hiệu lực bắt buộc.
Trên thực tế, có nhiều chuẩn mực trong lĩnh
vực tự nhiên đồng thời là chuẩn mực pháp lí.
Chẳng hạn, không ít chuẩn mực trong lĩnh
vực môi trường về đất đai, khí thải, nguồn
nước… đều có hiệu lực ở cả hai lĩnh vực tự
nhiên và pháp lí.
- Chuẩn mực pháp lí có tính kế thừa: Kế
thừa dưới góc độ chuẩn mực pháp lí gắn liền
với quyền phủ định và được đặt ra trên cơ sở
chọn lọc. Nhìn chung, sự kế thừa đó có thể ở
khía cạnh kĩ thuật pháp lí về cách thể thức
hóa bằng pháp luật, kế thừa ở nội dung và cả
giá trị thực tế vốn có của các chuẩn mực cũ.
Theo Bác Hồ “cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ…
cái gì cũ mà không xấu nhưng phiền phức thì
phải sửa đổi lại cho hợp lí; cái gì cũ mà tốt
thì phải phát triển thêm; cái gì mới mà hay
thì ta phải làm”.
(7)
Thực tế ở nước ta, sau
Cách mạng Tháng 8/1945 do nhu cầu bức

nên hệ thống chuẩn mực pháp lí nước ta vẫn
còn nhiều bất cập. Đó là:
- Tình trạng thiếu chuẩn mực pháp lí do
hoạt động định chuẩn chưa đáp ứng kịp thời
với nhu cầu thực tế. Có thể nhìn thấy tình
trạng này vào những năm đầu của sự nghiệp
đổi mới (năm 1986 - năm 1992), chúng ta
thiếu một cách căn bản hệ thống chuẩn mực
pháp lí của nền kinh tế thị trường. Một số
lĩnh vực xã hội có sự biến đổi thang giá trị
đã làm cho sự lạc hậu hoặc đảo lộn các
chuẩn mực pháp lí đã có vốn dĩ được xây
dựng theo nguyên lí tập trung bao cấp. Trên
một số lĩnh vực vì nhiều nguyên nhân đem
lại mà tình trạng chưa có chuẩn mực pháp lí
điều chỉnh các sự kiện, mối quan hệ diễn ra
trong đời sống xã hội vẫn tồn tại kéo dài.
Chẳng hạn, vấn đề chửa đẻ thuê, hiến xác, nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 5/2007 19

tng cho cỏc b phn c th ó xut hin
nc ta vi thp k trc õy nhng khụng
cú bt kỡ quy nh phỏp lut no iu chnh
gõy khú khn cho quỏ trỡnh gii quyt cỏc
vn thc tin nh: Khai sinh, nhp khu,
t chi, hy b tha thun trong mt thi
gian di (hin nay B lut dõn s sa i ó

th ụ s ra ngy 18/8/2006 hin nay xe
cụng c s dng nc ta l 19.285 xe,
trong ú cỏc b, ngnh, on th trung
ng l 6.780 xe, cỏc a phng l 12.500
xe. Ch tớnh riờng 6 thỏng u nm 2006 Kho
bc nh nc ó t chi thanh toỏn 75 t
ng chi khụng ỳng ch theo quy nh,
trong ú 20 t ng tin mua xe cụng. c
bit cỏc v ỏn tham nhng c phỏt hin
thi gian qua nh PMU 18, B thng
mi cho thy s lch chun phỏp lớ trong
thi hnh cụng v, tha húa v li sng ca
nhiu cỏn b cụng chc nh nc.
khc phc hn ch v lch chun
phỏp lớ, gn õy mt s trng hp Nh nc
ó a ra gii phỏp bt buc n bự oan sai
do thi hnh cụng v gõy nờn. Chng hn,
trong hot ng t tng hỡnh s, y ban
thng v Quc hi ó ban hnh Ngh quyt
s 388/NQ-UBTVQH ngy 17/3/2003 v
n bự thit hi cho ngi b oan sai do
ngi cú thm quyn trong hot ng t tng
hỡnh s gõy ra. Chớnh ph cng ban hnh
Ngh nh s 47-CP v vic gii quyt bi
thng thit hi do cụng chc, viờn chc nh
nc, ngi cú thm quyn ca c quan tin
hnh t tng gõy ra.
- Xung t chun mc phỏp lớ: V lớ
lun, chun mc phi l thc o hp lớ
nht cho mt ni dung, s kin nhng trong

giải quyết chỉ một lần như xung đột cá biệt.
Chẳng hạn, theo khoản 2 Điều 2 Nghị quyết
số 558/1998-UBTVQH về giao dịch nhà ở
không áp dụng đối với giao dịch dân sự về
nhà ở thuộc sở hữu tư nhân được xác lập
trước ngày 01/7/1991 có người Việt Nam
định cư ở nước ngoài, cá nhân, tổ chức nước
ngoài tham gia. Ủy ban thường vụ Quốc hội
cũng đã ban hành Nghị quyết về giao dịch
nhà ở xác lập trước ngày 01/7/1991 có yếu tố
nước ngoài. Theo Nghị quyết này thì trường
hợp Việt kiều đã nhập quốc tịch nước ngoài
hoặc người gốc Việt Nam nhưng chưa có
quốc tịch Việt Nam thì chỉ được hưởng giá
trị phần thừa kế nhà ở trong nước. Điều này
chỉ có thể thực hiện khi bán được nhà họ
mới có khả năng được hưởng phần giá trị
theo quy định của pháp luật. Trong lúc đó,
theo khoản 1 Điều 92 Luật nhà ở thì bên bán
phải là chủ sở hữu hoặc là người đại diện
theo quy định của pháp luật dân sự. Cách
định chuẩn này có sự mâu thuẫn vì người có
nhà nhưng vì lí do nào đó không có sở hữu
nên không bán được. Ngược lại, Nghị quyết
lại cho họ khả năng được hưởng phần giá trị
thừa kế nhà, điều này lại chỉ thực hiện được
qua giao dịch bán - mua.
Thực tế vấn đề xung đột quy phạm là sự
khác biệt nội dung ở các quy phạm pháp luật
trong hai văn bản luật khác nhau. Độ “vênh”

thực tế là rất lớn. Mặt khác, tình trạng loại
văn bản phụ, giấy phép con lại thấy xuất
hiện theo hướng dẫn của Thông tư số
70/2006/TT-BTC. Cụ thể để được ghi nợ
tiền sử dụng đất hộ gia đình, cá nhân phải
làm đơn nêu rõ lí do chưa đủ khả năng nộp
tiền sử dụng đất gửi ủy ban nhân dân xã
phường xác nhận và đề nghị được ghi nợ.
Trước đây đã có quy định làm đơn nhưng
không cần xác nhận của phường, xã mà nộp
thẳng cho cơ quan thuế và Nghị định số
17/NĐ-CP cũng không hề nói tới việc hộ gia
đình, cá nhân phải làm đơn

.
(10)

Xung đột cá biệt là dạng xung đột xuất
hiện do có sự khác biệt từ chuẩn mực cá biệt
cho cùng một lĩnh vực, một sự kiện pháp lí
cụ thể. Mặc dù có cả một cơ chế kiểm tra,
giám sát đối với quy trình áp dụng pháp luật
nhưng khó có thể bảo đảm sự chính xác
tuyệt đối các định chuẩn cụ thể cho từng
trường hợp. Chẳng hạn, việc hình sự hóa
hoặc hành chính hóa quan hệ dân sự đối với
các sự kiện pháp lí cụ thể cho thấy sự xung
đột về định chuẩn cá biệt của các cơ quan
tiến hành tố tụng.
- Thực trạng vô hiệu trong thực thi chuẩn

sách pháp luật và quá trình định chuẩn pháp
lí trên thực tế.
- Về chủ quan, trong những năm đầu của
quá trình đổi mới chúng ta phải thừa nhận sự
lúng túng thiếu tính chiến lược trong nhận
thức tổng thể và cụ thể về các lĩnh vực kinh
tế, xã hội, an ninh, quốc phòng, luật pháp.
Cho đến nay, phát triển kinh tế thị trường,
hội nhập mặc dù cũng đã trải qua hai thập kỉ
nhưng nhìn chung vẫn còn không ít bỡ ngỡ,
thiếu kinh nghiệm trên những lĩnh vực then
chốt để có thể chủ động giảm thiểu những
bất cập trong định chuẩn pháp lí nói riêng và
trong xung đột pháp luật nói chung. Theo đó,
chưa triệt để tôn trọng tính tối cao của Hiến nghiên cứu - trao đổi
22
tạp chí luật học số 5/2007
phỏp trong xõy dng phỏp lut v thc thi
phỏp lut. Mt khỏc, nng lc ỏp dng phỏp
lut ca cỏc c quan nh nc, cỏ nhõn cú
thm quyn cũn hn ch, cụng tỏc tp hp
hoỏ, phỏp in hoỏ cha tớnh n kh nng
tng thớch ca h thng chun mc phỏp lớ.
3. Hon thin h thng chun mc
phỏp lớ m bo quỏ trỡnh hi nhp v
phỏt trin nc ta hin nay
Hon thin h thng chun mc phỏp lớ

chun mc phỏp lớ: H thng húa phỏp lut
l nhim v thng xuyờn, liờn tc ca bt kỡ
nh nc no. Vi hot ng nh chun
phỏp lớ, h thng húa phỏp lut s ch ra cỏc
bt cp, mõu thun, l hng cỏc chun mc
quy phm t ú a ra cỏc gii phỏp sa
cha cho phự hp. Chun mc phỏp lớ phi
rừ rng, d hiu trỏnh tỡnh trng mp m, a
ngha. Mun vy, vic nh chun trong
phỏp lut cn sỏt thc vi i sng thc t
xó hi v yờu cu ca quỏ trỡnh hi nhp.
Theo thng kờ ca y ban APEC Vit Nam,
hin nay cú 25% tiờu chun Vit Nam phự
hp vi th gii. Chỳng ta cn r soỏt, loi
b 6000 tiờu chun cho phự hp vi khu vc
v th gii ng thi trong nm 2006 cn
sa 150 tiờu chun.
(11)
loi tr s tựy tin
trong nh chun phỏp lớ lm cht lng vn
bn phỏp lut thp, theo chỳng tụi cn
khuyn khớch cỏc nh khoa hc i sõu
nghiờn cu tham gia tp hp húa cú cỏch
nhỡn ton din v sõu sc hn v hot ng
nh chun phỏp lớ, xõy dng cỏc chun mc
phỏp lớ theo tng lnh vc c th. Xỳc tin
thnh lp hi ng khoa hc phn bin cỏc
d ỏn lut. Hi ng phn bin cỏc d ỏn
lut bao gm cỏc chuyờn gia u ngnh s
a ra nhng nhn xột c th v ni dung,

mi dch v theo ú phi nhanh chúng chnh
sa cho phự hp vi chun mc, nguyờn tc
bt buc ca WTO nh: Nguyờn tc minh
bch, cụng khai; nguyờn tc bỡnh ng, cnh
tranh cụng bng; nguyờn tc i x ti hu
quc (MFN); nguyờn tc ói ng quc gia.
Tip tc kớ kt, gia nhp iu c quc t
trong lnh vc kinh t thng mi, u t, s
hu, mụi trng Thc hin cỏc cam kt
ASEAN, tham gia y vo AFTA, tin
ti cng ng kinh t chõu nm 2020,
hon thin cỏc chun mc ni dung v th
tc quy trỡnh gii quyt tranh chp kinh t
(ho gii, trng ti) phự hp vi tp quỏn
thng mi quc t.
+ Bo m tớnh ti cao ca hin phỏp
trong xõy dng, ỏp dng phỏp lut. Hin
phỏp cú vai trũ quan trng trong vic bo
m tớnh thng nht, hi ho h thng chun
mc phỏp lớ. Tụn trng tớnh ti cao ca hin
phỏp trong xõy dng phỏp lut s gúp phn
nõng cao cht lng chun mc phỏp lớ c
quy nh trong cỏc vn bn c th hoỏ hin
phỏp. Hin nay, theo quy nh ca phỏp lut
nc ta cụng dõn mi ch cú quyn khiu
ni, khi kin i vi cỏc quyt nh ỏp dng
trỏi phỏp lut, phng hi n quyn, li ớch
ca chớnh h cũn i vi cỏc vn bn quy
phm phỏp lut trỏi hin phỏp, lut thỡ quyn
khi kin ca cụng dõn cha c phỏp lut

rỳt ngn khong cỏch v ni dung ca cỏc
chớnh sỏch phỏp lut v cỏc vn phỏp lut
thc nh.
+ Nhanh chúng la chn cỏc tp quỏn,
quy phm o c, quy tc ca cỏc t chc
xó hi b sung vo ngun phỏp lut. nc
ta, ngun phỏp lut ch yu l phỏp lut
thnh vn, vic s dng tp quỏn cũn quỏ
n iu trong lỳc ú ỏn l li cha c s
dng. Vic phin din v ngun hon ton l
iu khụng nờn vỡ khụng phi mi mi quan
h xó hi u phi c iu chnh di
dng thnh vn mi em li hiu qu. Thc
t cho thy rt nhiu tp quỏn, quy phm o
c mang tớnh tớch cc, hu ớch ó c
nhõn dõn tha nhn v s dng t lõu i vi
tớnh cỏch l mt loi chun mc xó hi thit
yu. Vỡ l ú, vic sm la chn v s dng
ngun ny trong phỏp lut b sung h thng
chun mc phỏp lớ l cn thit v phự hp.
Vi ci ngun l vn minh lỳa nc, cú li
sng qun c nng v phong tc tp quỏn,
chc chn rng vic b sung, s dng rng
rói cỏc loi chun mc phỏp lớ ny nc ta
s thun li v hiu qu. Thit ngh, ú cng
l biu hin ca quỏ trỡnh hi nhp, phỏt
trin nhng khụng hũa tan m chỳng ta
ang thc hin.
+ Thc cht quan tõm vn hiu ng
xó hi i vi cỏc chớnh sỏch, quyt nh

(6). Cỏc Mỏc v ng ghen ton tp, tp 3, Nxb. Chớnh
tr quc gia, H., 1995, tr. 25.
(7). H Chớ Minh ton tp, tp 4. Nxb. S tht, H.,
1989, tr.323.
(8). C s d liu lut Vit Nam - Data law, phiờn
bn 02, Trung tõm thụng tin Vn phũng Quc hi.
(9). Theo http://www.moj.gov.vn- H thng c s d
liu quc gia v phỏp lut - B t phỏp.
(10). B ti chớnh ban hnh Quyt nh s 2746/ Q-TC
ngy 16/08/2006 sa Thụng t 70. Theo ú, quy
nh trờn ó b loi b theo cỏch khụng hng dn m
nguyờn ni dung theo Ngh nh s 17/N-CP.
(11). Theo Bỏo phỏp lut s ra ngy 25/8/2006.