Các hệ thống tố tụng hành chính
trên thế giới
Ở Việt Nam hiện nay, khi mà hàng năm các khiếu nại hành chính
thường tăng nhưng khiếu kiện hành chính lại ít và các toà hành chính
không có nhiều việc để làm là vấn đề đáng để cho chúng ta suy nghĩ về
hiệu quả hoạt động xét xử hành chính của toà án. Vì vậy, việc tham
khảo kinh nghiệm về tổ chức và hoạt động của các mô hình giải quyết
khiếu kiện hành chính trên thế giới và kết hợp khéo léo, tài tình những
ưu điểm của các hệ thống tố tụng hành chính này để xây dựng một mô
hình hợp lý, có hiệu quả, phù hợp với điều kiện chính trị, kinh tế - xã
hội Việt Nam là cần thiết, nhất là khi chúng ta đang tiến hành xây dựng
Đề án tổ chức cơ quan tài phán hành chính của nước ta.
Tố tụng hành chính được nhìn nhận như là tổng thể các khiếu kiện
mà công dân có thể tiến hành tại toà án để phản đối lại cơ quan hành
chính nhà nước.
Đối với người dân, việc khiếu kiện giúp họ bảo vệ được các quyền tự
do, các lợi ích và chống lại sự vi phạm, lạm quyền từ phía cơ quan
quản lý. Người dân có thể vừa đòi hỏi huỷ bỏ các văn bản trái pháp luật
(khiếu kiện về tính hợp pháp), đồng thời có thể đòi được bồi thường
những thiệt hại mà họ phải gánh chịu.
Về phía Nhà nước, những khiếu kiện này cho phép toà án thực hiện
việc kiểm tra hoạt động hành chính, tức là buộc cơ quan hành chính
phải tôn trọng các nguyên tắc pháp luật (đối với khiếu kiện về tính hợp
pháp) hoặc buộc họ phải bồi thường thiệt hại đã gây ra (đối với khiếu
kiện đòi bồi thường).
Việc kiểm soát hoạt động hành chính dưới hình thức tố tụng có ba
đặc điểm cơ bản sau:

như Thuỵ Điển, Hy Lạp cũng theo hệ thống này.
Hệ thống Pháp có ưu điểm: đối với người dân, so với việc kiểm tra
có tính chất chính trị thì việc giải quyết khiếu kiện hành chính có tính
khách quan hơn khi được thực hiện và bảo đảm bởi tính độc lập của
một loại toà án. Đối với cơ quan hành chính, người ta đánh giá cao tính
chuyên nghiệp của toà án hành chính khi việc xét xử được thực hiện
bởi một toà án chuyên trách, có hiểu biết sâu sắc lĩnh vực quản lý công,
tôn trọng các ưu quyền của cơ quan hành chính cần thiết cho sự vận
hành và bảo đảm lợi ích chung - điều khó có thể có được đối với một
cơ quan xét xử thông thường.
Hệ thống này có nhược điểm: khó khăn đầu tiên là việc lựa chọn các
thẩm phán. Thẩm phán phải hiểu biết sâu sắc hoạt động hành chính
công nhưng lại phải độc lập với cơ quan hành chính. Tiếp đó, điều
người ta phê phán nhiều hơn cả đối với hệ thống Pháp là việc sẽ có quá
nhiều tranh chấp về thẩm quyền giữa toà án hành chính và toà án tư
pháp. Chính vì vậy mà cũng cần quá nhiều án lệ và văn bản để giải
quyết vấn đề phức tạp này (4).
Án lệ của Pháp đã nêu ra nguyên tắc, khi cơ quan hành chính có sự
vi phạm nghiêm trọng xâm phạm đến quyền sở hữu hoặc một quyền tự
do cơ bản trái với bản chất của hoạt động hành chính, hoặc khi nó hành
động trong những điều kiện của một pháp nhân tư, cơ quan hành chính
sẽ không được xét xử bởi toà án hành chính mà phải bị xét xử như bất
cứ cá nhân nào khác trước các toà án thường, ví dụ: trong việc thực
hiện các hoạt động công nghiệp và thương mại hoặc các hoạt động
thuộc về dịch vụ tư pháp.
Tuy nhiên, nhiều văn bản liên quan đến pháp nhân công quyền đã
trao thẩm quyền cho Toà án tư pháp cả về những vụ việc kiện về lạm
quyền hoặc bồi thường thiệt hại.
Chẳng hạn, Luật ngày 31/12/1957 đã trao thẩm quyền cho toà án tư
pháp xét xử các vụ việc bồi thường thiệt hại do các xe cộ của cơ quan

luật. Trong trường hợp này, việc đánh giá tính hợp pháp của văn bản đó
thuộc về cơ quan tài phán hành chính trong khi việc quyết định mức bồi
thường lại thuộc về cơ quan tài phán tư pháp. Như vậy, theo thệ thống
này, hai loại khiếu kiện về tính hợp pháp và khiếu kiện đòi bồi thường
là không rõ ràng.
Ví dụ tại Bỉ, nơi mà khiếu kiện về bồi thường thuộc toà án tư pháp
thì Tham chính viện, cơ quan tài phán hành chính, đôi khi được trao
thẩm quyền nếu nạn nhân không thể thực hiện được việc khiếu kiện
thông qua một con đường khác.
Cũng như vậy, ở Ý, về nguyên tắc, toà án hành chính chỉ được trao
thẩm quyền xét xử khiếu kiện về tính hợp pháp nhưng trong một số
trường hợp, toà án hành chính xét xử cả vấn đề bồi thường khi cơ quan
hành chính từ chối thi hành một quyết định tư pháp.
3. Hệ thống Ăng -lô Xắc -xông
Các nước theo hệ thống này giao hoàn toàn việc xét xử các khiếu
kiện hành chính cho các toà án tư pháp (toà án thường). Việc phán
quyết về hoạt động hành chính thuộc về toà án thường. Cơ quan hành
chính không được hưởng bất cứ sự ưu ái nào trước cơ quan tài phán.
Hệ thống Ăng -lô Xắc -xông với những hình thức khác nhau được áp
dụng ở nhiều nước như Anh quốc, Hoa Kỳ và nhiều nước châu Phi như
Sênegan, Bờ Biển Ngà
Hệ thống này đơn giản và có ưu điểm: trước hết, nó tạo sự gần gũi
giữa toà án và những người đi kiện vì nó cho phép người kiện gửi đơn
đến toà án thông thường. Đặc biệt, người ta cho rằng hệ thống Ăng -lô
Xắc -xông bảo đảm tính khách quan của hoạt động xét xử hành chính
bởi toà án tư pháp không dính dáng gì đến cơ quan hành pháp.
Tuy nhiên, người ta lo ngại toà án chỉ lo bảo vệ các quyền của cá
nhân mà không biết đến nhu cầu quản lý công cộng, tức là những lợi
ích chung mà cơ quan hành chính có trách nhiệm thực hiện. Tiếp theo
là việc Nhà nước, để bảo vệ những ưu quyền của mình sẽ tìm cách hạn

Tuy nhiên, từ khoảng năm chục năm trở lại đây, sự can thiệp ngày
càng nhiều của các cơ quan công quyền vào các hoạt động kinh tế - xã
hội, đã thúc đẩy những nước này tạo ra nhiều thiết chế chuyên biệt để
giải quyết tranh chấp hành chính.
Ở Anh quốc, cùng với sự phát triển của công nghiệp và thương mại,
rất nhiều đạo luật đã được ban hành. Nhiều tổ chức với nhiều tên gọi
khác nhau như các ban, uỷ ban có thẩm quyền giải quyết trong giai
đoạn đầu các tranh chấp nảy sinh giữa công dân (hay người bị quản lý)
với các cơ quan hành chính nhà nước. Nó xuất phát từ quan niệm về
một hệ thống độc đáo bao gồm sự kiểm tra hành chính ở hai cấp độ,
luật hành chính đặc biệt và luật hành chính chung. Về lý thuyết, nó
được giải thích khá rối rắm như sau:
Trước hết, ở giai đoạn đầu, luật hành chính chuyên biệt được coi là
quan trọng nhất được đưa ra bởi các cơ quan tài phán hành chính.
Trong khi đó, các cơ quan tài phán hành chính rất nhiều và không được
coi là những cơ quan xét xử thực thụ với đúng nghĩa của từ này vì họ
xem xét cả tính hợp pháp và tính công bằng. Tuy nhiên, các cơ quan tài
phán này lại rất có năng lực nên phần lớn các quyết định của họ thoả
mãn được đòi hỏi của người khiếu nại và đa số các tranh chấp được
chấm dứt từ giai đoạn này.
Giai đoạn thứ hai là giai đoạn “luật hành chính chung”, các tranh
chấp được phán xét bởi các toà án thường luật như: Toà thượng thẩm,
Toà phúc thẩm, Toà tối cao. Các toà án này xét xử kháng cáo đối với
quyết định của cơ quan tài phán hành chính đã xét xử sơ thẩm về tính
hợp pháp của các văn bản hành chính bị khiếu kiện.
Như vậy, các khiếu kiện trước toà án truyền thống, sau khi đã qua
bước giải quyết tại cơ quan tài phán hành chính, giảm hẳn vì việc kiện
cáo tại toà án tư pháp khá là tốn kém.
Thực tế cho thấy, việc giải quyết khiếu kiện hành chính ở Anh quốc
so với Pháp và các nước theo hệ thống hỗn hợp như Đức, ý thì nhanh

nước có những hệ thống khác nhau giảm đi một cách đáng kể (giữa các
nước “lưỡng hệ tài phán” và những nước “nhất hÖ tµi ph¸n”).
(1) Khiếu nại lần đầu là việc người dân khiếu nại đến chính người có
văn bản hoặc hành vi bị khiếu nại. Khiếu nại theo thứ bậc là việc gửi
khiếu nại lên cấp trên của người đó, tuỳ theo cấu trúc hành chính của
mỗi cơ quan mà xác định cấp trên và cấp đó có thể thay đổi quyết định
hành chính đã bị khiếu nại. Khiếu nại theo thứ bậc được áp dụng rộng
rãi trong các nhà nước dân chủ nhân dân trước kia.
(2) Thuật ngữ ‘tài phán hành chính’ trong tiếng Việt hiện nay được
quan niệm rất khác nhau, như:
- Hiểu theo nghĩa rộng, nó bao gồm toàn bộ cơ chế đánh giá, xem xét
các hoạt động hành chính, chủ yếu là các quyết định hay hành vi của
cơ quan hành chính nhà nước, nghĩa là bao gồm cả việc giải quyết
khiếu nại bằng con đường hành chính và việc xét xử của toà án bằng
con đường tố tụng;
- Hiểu theo nghĩa thông thường, tài phán hành chính đồng nghĩa với
xét xử hành chính, tức là chỉ bao gồm giai đoạn giải quyết các khiếu
kiện hành chính tại toà án;
- Hiểu theo nghĩa hẹp, đó là phương thức tổ chức việc xem xét, đánh
giá và giải quyết các khiếu nại hành chính do chính các cơ quan hành
chính tiến hành nhưng được thực hiện một cách chuyên trách hoá và
vẫn đặt dưới sự giám đốc của các toà án tư pháp (Đề án tổ chức cơ
quan tài phán hành chính ở Việt Nam hiện nay đang được Thanh tra
Chính phủ xây dựng dường như được thực hiện theo quan niệm này).
(3) Tiếng Pháp “Fructidor”, là cách tính theo lịch Cộng hoà bắt đầu
từ ngày 16/8 và kết thúc vào 16/9.
(4) Vì thế mà ở Pháp người ta phải lập ra Toà án giải quyết tranh
chấp về thẩm quyền giữa hai ngành tòa án.

Ths Đinh Văn Minh, Phó Viện trưởng Viện khoa học thanh tra