MỤC LỤC
Học phần III 4
Bố cục chất liệu Lụa 4
Chương 1 4
Vài nét về sự hình thành và phát triển của tranh lụa Việt Nam 4
GIỚI THIỆU 4
THỜI GIAN: 4
I. Mục tiêu 5
II. Tài liệu và điều kiện học tập 5
III. Nội dung 5
1. Khái quát về sự hình thành và phát triển của tranh lụa 5
Chương 3 7
Vẽ tranh lụa Chân dung 7
I. Mục tiêu 7
II.Tài liệu và điều kiện học tập 7
III. Nội dung 7
1. Khái quát về sự hình thành và phát triển của tranh lụa chân dung 8
2. Nét đặc trưng của tranh lụa Chân dung 10
3. Phương pháp thể hiện vẽ tranh Chân dung lụa 11
IV.Kết luận 12
V.Câu hỏi tự đánh giá 12
VI. Bài tập phát triển kỹ năng 12
Chương 4 13
Tranh bố cục sinh hoạt 13
I.Mục tiêu 13
II. Tài liệu và điều kiện học tập 13
III. Nội dung 14
1.Khái quát về Tranh bố cục sinh hoạt 14
2. Phương pháp và kỹ thuật vẽ tranh lụa 16
Bố cục sinh hoạt 16
V. Câu hỏi tự đánh giá 21

trình đào tạo trình độ CĐSP. Tuy vậy, so với yêu cầu và sự đổi mới về nội dung,
phương pháp dạy học Mỹ thuật ở trình độ Đại học thì giáo trình này chỉ phù hợp cho
hệ Cao đẳng sư phạm, mới chỉ có các bài học bố cục cơ bản với chất liệu bột mầu. Vì
thế cần phải có giáo trình phù hợp với chương trình Bố cục chất liệu cho hệ ĐHSP.
Các tài liệu, giáo trình tham khảo mà các giảng viên đã và đang sử dụng mới chỉ
phục vụ cho các trường đào tạo các nghệ sĩ sáng tác chuyên nghiệp; chưa đáp ứng yêu cầu
đổi mới phương pháp dạy học bộ môn bố cục và chưa phù hợp với hệ đào tạo ĐHSP
chuyên ngành Mỹ thuật, chưa cập nhật được những tư liệu mới mang tính đương đại để
giúp cho người học có những kiến thức, kỹ năng của người giáo viên vừa dạy học, vừa
sáng tác Mỹ thuật hiện nay.
Tài liệu này trước tiên sẽ phục vụ cho công tác giảng dạy, nghiên cứu và học
tập chuyên khoa Lụa của giảng viên và sinh viên SPMT, tiến tới xây dựng bộ giáo trình
các chất liệu chuyên khoa bố cục cho hệ ĐHSP của trường ĐHSP Nghệ thuật TW và các
trường có cùng chuyên ngành đào tạo hiện nay.
Nghiên cứu biên soạn nội dung tài liệu giảng dạy bố cục chất liệu Lụa theo phương
pháp dạy học tích cực hiện nay nhằm bổ sung, cập nhật những kiến thức, kỹ năng,
phương pháp dạy học chuyên khoa Bố cục chất liệu Lụa cho sinh viên SP MT của trường
ĐHSP Nghệ thuật TW để tiến tới xây dựng bộ giáo trình môn Bố cục các chất liệu, trong
đó có chất liệu Lụa của chuyên ngành Đại học SPMT và các chuyên ngành có liên quan
của trường ĐHSP Nghệ thuật TW, đáp ứng nhu cầu của thực tế giảng dạy đại học sư
phạm Mỹ thuật hiện nay.
Trước mắt, giúp cho các giảng viên trong tổ bộ môn có được sự thống nhất về
nội dung kiến thức, cấu trúc bài giảng, phương pháp dạy học đặc thù cho các bài học
Bố cục chất liệu trong chương trình đào tạo và các bài tập thực hành cho sinh viên Hệ
ĐHSP Mĩ thuật. Từng bước sẽ tiến hành biên soạn giáo trình giảng dạy hoàn chỉnh,
thống nhất cho các giảng viên và tài liệu học tập, nghiên cứu, tự học cho sinh viên Sư
phạm mĩ thuật.
Học phần III
Bố cục chất liệu Lụa
Chương 1

Biết cách vẽ và kỹ thuật thể hiện tranh lụa.
- Kỹ năng:
Thể hiện được tranh Lụa với kỹ thuật truyền thống và vận dụng sự sáng tạo, linh
hoạt các kỹ thuật hiện đại khác nhau của chất liệu trong các thể loại tranh.
II. Tài liệu và điều kiện học tập
Tài liệu và phương tiện cần thiết
Tài liệu về các thể loại tranh với các chất liệu
Tài liệu về tranh Lụa:
+ Triển lãm tranh Lụa toàn quốc 2007
+ Tranh và tượng Nữ tác giả thế kỷ XX
+ Triển lãm toàn quốc 2000, 2005, 2010
Điều kiện hỗ trợ học tập.
+ Đồ dùng phục vụ học tập như: khung đã căng sẵn lụa, màu nước, bút lông
dụng cụ vẽ lụa khác,
+ Tài liệu đi thực tế hoặc tài liệu ảnh cá nhân
III. Nội dung
1. Khái quát về sự hình thành và phát triển của tranh lụa.
Lụa là chất liệu truyền thống của phương Đông nói chung và của Việt Nam nói
riêng. Nghệ thuật tranh lụa Việt Nam còn rất trẻ, nó chỉ được phát triển từ những năm
30 của thế kỉ XX, cùng với việc thành lập trường Cao đẳng mĩ thuật Đông Dương.
Trước đó, người làm mĩ thuật ở Việt Nam đều không được đào tạo ở một
trường lớp nào, mà chỉ là sự truyền nghề. Tuy nhiên, nghệ nhân xưa đã để lại một di
sản nghệ thuật rất phong phú, mang tính dân tộc đậm đà và đó là một yếu tố cho sự
phát triển nghệ thuật sau này.
Do nhiều nguyên nhân; ở miền Bắc nước ta rất khắc nghiệt, độ ẩm cao, nhiều
mối, mọt, bão lụt. Rồi chiến tranh liên miên nên nhiều di sản nghệ thuật đã bị phá hủy.
Những gì còn lại chủ yếu là tác phẩm có chất liệu bền như đá, gỗ, là nghệ thuật kiến
trúc và điêu khắc.
Ngày nay tranh lụa hầu như chỉ còn lại rất ít như chân dung Nguyễn Trãi, chân
dung Phùng Khắc Khoan và một số tranh thờ.

truyền thống của Việt Nam và tiếp thu có chọn lọc những kỹ thuật khác của nước
ngoài nhằm làm phong phú ngôn ngữ tạo hình cho thể loại tranh chân dung.
THỜI GIAN: Định ra thời gian cho bài học khoảng : 30 giờ
I. Mục tiêu
Học xong bài này, bạn cần đạt được những mục tiêu sau:
- Kiến thức: Biết được các hình thức thể hiện vẽ chân dung bằng chất liệu lụa.
Hiểu được kĩ thuật vẽ tranh chân dung bẵng chất liệu lụa
- Kỹ năng: Thể hiện được kỹ thuật vẽ chân dung trong tranh lụa để.
II.Tài liệu và điều kiện học tập
Tài liệu và phương tiện cần thiết
• Giáo trình tranh lụa của họa sỹ Nguyễn Thụ
• Tranh lụa Nhật Bản
• Tranh lụa Trung Quốc
• Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh.
Điều kiện hỗ trợ học tập.
III. Nội dung
Chương này có … nội dung chính:
1. Khái quát về sự hình thành và phát triển của tranh lụa chân dung.
Tranh lụa Việt Nam có thể đã có một lịch sử lâu đời, nhưng những tác phẩm vẽ
trên chất liệu lụa cổ nhất hiện còn được lưu giữ đến ngày nay là ba tác phẩm chân
dung Nguyễn Trãi, Phùng Khắc Khoan và Trịnh Đình Kiên. Chúng có niên đại khá
muộn khoảng thế kỷ XVIII - XIX thuộc giai đoạn nghệ thuật thời Hậu Lê. Đây cũng là
giai đoạn mà các tranh chân dung đặc biệt phát triển, và thường do các hoạ sĩ cung
đình vẽ.
H92.Chân dung Nguyễn Trãi
Chất liệu lụa được sử dụng để vẽ tranh cũng khác xa với loại lụa mà các hoạ sĩ
trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương sau này. Chúng thường là loại lụa khá dày, và
thường không cần bồi phần hậu.
Vào thế kỷ XVII, XVIII, do triều đình chúa Trịnh ít nhiều đã có quan hệ với
Tây phương, nên các màu trên các tranh giai đoạn này một phần được du nhập từ

2.1. Đặc điểm tranh lụa chân dung của một số nền Mỹ thuật.
2.1.1.Tranh lụa chân dung Nhật Bản
2.1.2.Tranh lụa chân dung Trung Quốc
H100, 101. Thiếu nữ- Tranh của Trung Quốc
2.1.3.Tranh lụa chân dung Việt Nam
H102. Thiếu nữ và đàn tỳ bà H103. Bên bếp lửa
Tranh của Vũ T Quỳnh Hương Tranh của Nguyễn Thụ
2.1.4.Tranh lụa chân dung ngoài khu vực châu Á.
2.2. Đặc trưng về phong cách tạo hình trong tranh lụa chân dung.
2.2.1. Phong cách hiện thực
H104. Thiếu nữ với đàn tỳ bà- Tranh của Phạm Công Thành
H105. Lão ngư Hoằng Hóa- Tranh của Tạ Thúc Bình
2.2.2. Phong cách Hiện thực lãng mạng

H106. Phụ nữ Hà Nội H107. Chân dung ông già
Tranh của Lê Thị Kim Bạch.
2.2.3. Phong cách Ấn tượng

H108. Em Thủy Ly H109.Thiếu nữ Nhật Bản
Tranh của Nguyệt Nga Tranh của phạm T Ngọc Thanh
2.2.4. Phong cách cổ điển

H110. Chân dung thiếu nữ H111. Cô gái ngồi trên cầu ao
Tranh của Lê Thị Lựu Tranh của Lê Văn Đệ
3. Phương pháp thể hiện vẽ tranh Chân dung lụa
3.1.Tìm ý tưởng;
3.1.1. Chọn hướng nhìn của đối tượng
3.1.2. Ý tưởng về bố cục.
3.2. Phác thảo
3.2.1. Tìm Bố cục mảng

Tranh bố cục sinh hoạt là thể loại tranh nói về các hoạt động của con người trên
nhiều lĩnh vực: Lao động sản xuất, chiến đấu, học tập và các sinh hoạt trong gia
đình….
Sau các chương giới thiệu về thể loại tranh Tĩnh vật, Phong cảnh, Chân dung
trên chất liệu Lụa là thể loại Tranh sinh hoạt, đó là thể loại tranh tương đối tổng hợp,
nó có thể kết hợp nhiều yếu tố trong ý tưởng về nội dung và xây dựng bố cục tranh.
Đối tượng phản ánh chính trong tranh sinh hoạt là con người, nhưng không thể không
gắn kết với cảnh vật thiên nhiên, và không gian xung quanh.
Bài học này sẽ giới thiệu khái quát về thể loại bố cục tổng hợp với những hoạt
động của con người trong mọi lĩnh vực của đời sống. Thông qua những tác phẩm,
người học có thể nắm vững phương pháp xây dựng bố cục tranh và có kỹ năng thể
hiện chất liệu với các kỹ thuật đa dạng và phong phú hơn.
THỜI GIAN:
Lý thuyết: 2 giờ
Thực hành trên lớp : 13 giờ
Thực hành tự học: 15 giờ
I.Mục tiêu
- Kiến thức:
Hiểu được vẻ đẹp của tranh Bố cục sinh hoạt chất liệu Lụa nói chung, tranh lụa
Việt Nam nói riêng cùng sự phát triển của chất liệu ở các thời kì.
Biết cách vẽ và kỹ thuật thể hiện tranh lụa Bố cục sinh hoạt.
- Kỹ năng:
Thể hiện được tranh Lụa với kỹ thuật truyền thống và vận dụng sự sáng tạo, linh
hoạt các kỹ thuật hiện đại khác nhau của chất liệu trong thể loại tranh Bố cục sinh hoạt.
II. Tài liệu và điều kiện học tập
Tài liệu và phương tiện cần thiết
Tài liệu về các thể loại tranh với các chất liệu
Tài liệu về tranh Lụa:
+ Triển lãm tranh Lụa toàn quốc 2007
+ Tranh và tượng Nữ tác giả thế kỷ XX

H118. Bóng mát ở nông thôn. Tranh của Lê Phương Dung
H119. Trước giờ lên đường-Lê Văn Sửu
Để có được những tác phẩm tâm huyết nhiều họa sỹ đã có những chuyến đi
thực tế ở nhiều vùng miền trên khắp cả nước để lấy tư liệu nghiên cứu sáng tác. Đó là
tiền đề cho những bức tranh được sáng tác sau này.
2. Phương pháp và kỹ thuật vẽ tranh lụa
Bố cục sinh hoạt
Vẽ tranh lụa hay bất cứ thể loại chất liệu nào thì việc đầu tiên của một bức tranh
bố cục sinh hoạt là phác thảo bố cục. Với tranh lụa, bước này càng quan trọng hơn bởi
đặc trưng của chất liệu không cho phép làm ẩu, làm tắt hay bỏ qua bước phác thảo và
tìm hình cẩn thận.
2.1.Tìm ý tưởng
Trước tiên, muốn phác thảo bố cục cần có ý tưởng về nội dung và cách thể hiện
phù hợp với nội dung định lựa chọn để vẽ: chủ đề về cái gì? Các nhân vật trong tranh
nhiều hay ít? Động tác, dáng hoạt động ra sao? Khung cảnh của tranh diễn ra ở đâu?
Tranh sẽ thể hiện với phong cách thế nào? Hòa sắc của màu? V.v…
2.2. Phác thảo bố cục
Phác thảo bố cục có thể dựa vào nhiều yếu tố: có thể dựa vào ký họa hoặc dựa
vào trí nhớ, hồi tưởng lại những khoảnh khắc hoạt động của con người để tái tạo lại
hình ảnh của hoạt động ấy qua con mắt gạn lọc của người vẽ. Việc cốt yếu của người
họa sỹ là chọn lọc hình tượng qua con mắt tạo hình nhằm gửi gắm vào tranh những
cảm xúc của mình. Như vậy phác thảo bố cục có khi chỉ có một hai nhân vật, có khi
nhiều nhân vật tùy theo cảm xúc và ý đồ của người vẽ. Có khi bố cục ít nhân vật,
không có phối cảnh mà vẫn diễn tả sâu được nhân vật.
Ví dụ như tranh Chơi ô ăn quan và Xem bói của Nguyễn Phan Chánh, hay như
Ghé thăm nhà của Trọng Kiệm, chỉ bằng những nét giản lược nhưng rất linh hoạt tác
giả nhấn mạnh nhóm người phía trước là anh chiến sỹ trên đường hành quân bất chợt
gặp người thân trong gia đình, phía sau chỉ có vài chiến sỹ. Các nhân vật chính chiếm
gần hết diện tích bức tranh nhưng với cách vẽ gợi không gian như vậy vẫn cho thấy
đoàn quân đi cùng anh chiến sỹ rất đông.

hàng cây mờ dần trong mưa. Tất cả được diễn trên nền lụa trắng với những bóng nước
để gợi mưa….
Bước phác thảo giúp cho người vẽ chủ động tìm các phương án bố cục phù hợp
với ý tưởng thể hiện cả nội dung đề tài và hình thức của tranh.
2.3.Tìm hình
Cũng giống như bố cục các chất liệu sơn mài, sơn dầu và khắc gỗ thì bố cục của
tranh lụa rất phong phú và đa dạng.
Khi tìm mảng hình cho bố cục, sinh viên cần chú ý đến việc phân bố đậm nhạt
vì nếu tìm được đậm nhạt tốt thì các bước tiếp sau để hoàn thành một bức tranh lụa sẽ
dễ đạt kết quả tốt. Trong quá trình tìm bố cục, có thể tìm hình các nhân vật và đơn giản
hóa chúng đi nhưng không nên bóp méo hình tùy tiện. Cuối cùng, dựa vào phần đậm
nhạt để tìm một hòa sắc cho bố cục
Các bài tập cho sinh viên thể hiện ban đầu có thể là những bố cục ít người, từ
hai đến năm sáu nhân vật. Không nên là những bố cục đông người sẽ gặp khó khăn khi
thể hiện.
2.3.Tìm đậm nhạt và phác thảo mầu
2.4. Can hình lên khung lụa và thể hiện
Sau khi can hình lên lua là vẽ màu theo phác thảo màu đã có. Có thể vẽ những
mảng màu phẳng cho khăn, quần áo mà không dùng đến nét để diễn tả nếp quần áo
hoặc không dùng nét để viền chu vi của các mảng như tranh Chơi ô ăn quan của
Nguyễn Phan Chánh.
Với cách vẽ viền nét cho các nếp quần áo thì dùng nét to, nét mảnh từ tốn hay
phóng khoáng tùy theo ý đồ của người vẽ và tùy theo bố cục của tranh. Khi vẽ nét như
vậy ta nên vẽ lên trên mảng quần hoặc áo đã lót một lớp màu chưa khô nhằm làm cho
nét vẽ hơi loang ra một cách mềm mại
Trong tranh có nhân vật thì vẽ các nhân vật trước, bối cảnh sau, nhân vật gần vẽ
trước, nhân vật xa vẽ sau. Các mảng đậm của các nhân vật nên vẽ trước. Trên các
mảng đậm có thể đặt màu lên nhiều lần, còn các mảng sáng cần giữ thật trong và
không vẽ nhiều lần để tránh gây đục, bẩn lụa.
Cũng giống như tranh tĩnh vật, chân dung và phong cảnh những mảng cần vờn

Đi chợ tết – tranh của Nguyễn Tiến Chung
Mưa - tranh của Nguyễn Thụ
Nguyễn Trãi – tranh của Đặng Quý Khoa
Nhảy dây – tranh của Nguyễn Thu Thủy
2.5. Biểu tranh.
2.6. Bồi tranh.
V. Câu hỏi tự đánh giá
1….
2….
3….
….
VI. Bài tập phát triển kỹ năng (tùy từng nội dung- nếu cần)
1. Tên bài tập (ví dụ): ( tham khảo bài Vẽ phong cảnh dưới đây)
Vẽ phong cảnh Lụa, đề tài về vùng nông thôn đồng bằng Bắc Bộ.
2. Yêu cầu:
Có thể đưa người và vật vào phong cảnh để tăng thêm phần sinh động cho bố
cục. Ví dụ, bức tranh “Về nông thôn sản xuất của Ngô Minh Cầu” là bức tranh vừa
là phong cảnh nông thôn, vừa là tranh bố cục về con người nông thôn rất điển hình.
Những nhà ngói và nếp nhà mái rạ, hai con người ăn vận nón thúng, chít khăn mỏ
quạ đó là nét đặc trưng của con người miền Bắc xưa kia.
- Cắt cảnh và phác thảo bố cục chung của một bức phong cảnh nông thôn miền
Bắc.
- Phác họa hình phong cảnh trên mặt Lụa trong suốt. Chú ý phác nét nhẹ đừng
để đậm (vì màu đậm ngấm vào lụa khó xóa)
- Chọn phương pháp và kỹ thuật vẽ.
Một số tranh minh họa tham khảo
TÀI LIỆU THAM KHẢO
• GS- Hoạ sỹ Nguyễn Thụ .Giáo trình Bố cục Lụa. Trường ĐHMT Việt Nam
• Họa sỹ Nguyễn Phan Chánh
• Những bức tranh lụa cổ nhất Việt Nam -Trang Thanh Hiền