VĂN HOÁ NGÔN TỪ, PHONG CÁCH NGÔN NGỮ THƠ HỒ CHÍ MINH
VÀ VIỆC DỊCH BÀI THƠ "CHIỀU TỐI" PGS.TS. Hữu Đạt

1. Trong nửa thế kỷ qua, ở Việt Nam và ở nước ngoài đã có rất nhiều công trình nghiên
cứu về tập thơ "Nhật ký trong tù" của Chủ tịch Hồ Chí Minh ( Xem thêm [5], [7], [8], [9], [10],
[14] . Có thể nói, những kết quả nghiên cứu của nhiều học giả trong nước và nước ngoài đã
cho thấy, "Nhật ký trong tù" là một tập thơ có giá trị cao cả về tư tưởng lẫn nghệ thuật. Trong
đó, nổi bật lên là phong cách của một nhà thơ phương Đông giàu tâm hồn yêu nước, yêu quê
hương, thiết tha với lý tưởng cách mạng. Nền tảng chính làm nên phong cách ngôn ngữ của Hồ
Chí Minh trong tập thơ này chính là tính uyên thâm, bác học của thể thơ Đường luật kết hợp
với cách sử dụng những chất liệu của đời sống thường nhật để đưa vào thơ ca nhằm phản ánh
những hiện tượng điển hình trong lao tù Tưởng Giới Thạch. Qua đó, tác giả đã miêu tả một
cách sâu sắc bản chất thối nát của xã hội Trung Quốc thời bấy giờ và nỗi cực khổ của những
chiến sĩ cách mạng bị giam cầm trong chốn nhà lao.
Một điều dễ nhận thấy là, ngay cả những bài thơ được viết theo lối hài hước châm biếm,
ngôn ngữ thơ của Hồ Chí Minh vẫn luôn sắc cạnh, nghiêm túc. Những hình ảnh ta thường gặp
ở tập thơ này như: "chiếc răng rụng"," cái nốt ghẻ"," chậu nước nhà pha", "hố xí"…tuy là chất
liệu thô mộc của cuộc sống đời thường nhưng khi đi vào thơ Hồ Chí Minh nó không hề làm
tầm thường hoá đi thơ Người mà trái lại còn tạo ra một phong cách mới, một sức sống riêng,
một "sự phá cách" sáng tạo cái thể thơ vốn thuộc dòng thơ bác học, rất chặt chẽ về cấu trúc,
niêm luật và con đường tạo nghĩa văn bản ( Xem thêm [2], [3] ). Có thể nói, dù trong hoàn
cảnh nào, thơ Người vẫn là sự vươn tới những giá trị của thẩm mỹ và văn hoá ngôn từ, thể hiện
rõ một tài năng sử dụng ngôn ngữ điêu luyện và tinh tế.
2. Bài thơ "Chiều tối" trong tập "Nhật ký trong tù" là một bài thơ hay, được tuyển vào
chương trình dạy văn ở phổ thông trung học. Nó cũng là bài thơ thường được chọn làm đề thi
tuyển sinh đại học trong rất nhiều kỳ thi, đặc biệt từ những năm của thời kỳ Đổi mới. Điều này
chứng tỏ bài "Chiều tối" chẳng những là một trong các bài tiêu biểu nhất của "Nhật ký trong
tù"mà còn là bài thơ có vị trí quan trọng trong văn học nhà trường. Nó là một hành trang tri

Sự giả mã này cho phép người dịch bộc lộ những khả năng sáng tạo cá nhân theo nguyên tắc
của quan hệ " hằng thể và biến dạng". Nghĩa là, một bài thơ hay có thể dịch theo nhiều cách
khác nhau. Muốn đạt được điều này, khi tiến hành dịch thơ người dịch phải quan tâm đến một
loạt vấn đề như: ngôn ngữ, văn hoá, thói quen của tư duy, phong cách tác giả, đặc điểm thể
loại…Nói cách khác, một trong những vấn đề mấu chốt của việc dịch thơ là không được làm
mất đi hay biến đổi phong cách của tác giả, đặc biệt là cái nét văn hóa trong sử dụng ngôn ngữ
của nhà thơ ( Xem thêm [4] ). Trong cách nhìn đó, chúng tôi thấy cách dịch bài thơ " Chiều tối"
có một vấn đề rất cần khảo sát lại.
Trước hết, cần khẳng định, trong các bản dịch hiện có thì bản dịch của Nam Trân vẫn là
bản dịch được đánh giá cao hơn cả. Đây cũng là bản dịch được lựa chọn vào trong văn tuyển
phổ thông trung học. Sự sáng tạo trong cách dịch của Nam Trân thể hiện rõ nhất ở sự khai thác
mặt nghĩa hình tượng của bài thơ.Điều này bộc lộ ở việc ông mạnh dạn đưa từ "tối" vào câu thơ
thứ ba, mặc dù trong nguyên tác không hề có từ này. Sở dĩ người đọc chấp nhận được vì câu
này liên quan đến câu thứ nhất: những đàn chim mỏi cánh đi tìm chốn nghỉ ngơi sau một ngày
kiếm ăn vất vả. Ai cũng biết, đó là lúc hoàng hôn. Trong không gian rộng mở giàu tính tượng
trưng theo phong cách thơ Đường, hình ảnh cô gái xay ngô đã tạo nên một bức tranh sống động
về đời sống hiện thực nơi xóm núi. Nó mở ra một thế đối lập mới về không gian, thời gian.
Nhờ việc đưa từ "tối" một cách hợp lý vào văn bản mà hình ảnh lò than rực hồng vốn là kết quả
của một câu tả cảnh đã chuyển sang thành một câu hình tượng. Qua sự đối lập tối- sáng, trong
tư duy người đọc nảy sinh một khả năng liên tưởng, so sánh: một bên là sự tăm tối của thực
tại, một bên là hy vọng tươi sáng về tương lai. Đó là cái nghĩa hình tượng được hình thành nhờ
vào bối cảnh sáng tác của bài thơ và những đặc điểm chung về phong cách của nhà thơ Hồ Chí
Minh thể hiện qua toàn bộ tập thơ "Nhật ký trong tù". Nếu tách bài thơ riêng ra khỏi phong
cách chung của toàn tập thì người đọc khó mà hình dung ra mối liên tưởng ấy và việc gán cho
nó ý nghĩa hình tượng như trên sẽ trở nên khiên cưỡng và áp đặt. Cho nên, sự thành công cơ
bản của bản dịch này chính là khả năng sáng tạo trong cách giải mã nghệ thuật của dịch giả.
Tuy nhiên, vấn đề đáng trao đổi lại là ở câu thơ thứ ba. Trong nguyên tác, Hồ Chí
Minh viết:"Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc". Khi dịch "sơn thôn" thành"xóm núi", người dịch đã
đạt được yêu cầu trong việc diễn đạt nội dung cơ bản của cụm từ này mà không làm ảnh hưởng
đến phong cách của nhà thơ Hồ Chí Minh. Như ta đã biết, "Chiều tối" là một bài thơ được sáng

đồng nghĩa với nhau ở nét nghĩa cơ bản, nhưng theo góc độ phong cách học thì đó lại là hai
cụm từ có quan hệ ngược nghĩa với nhau. Nếu như "thiếu nữ" là một cụm từ Hán- Việt mang
tính trang trọng thì cụm từ "cô em" lại mang tính suồng sã, bông lơn. Cụm từ này thông thường
chỉ được sử dụng trong tình huống giao tiếp khi muốn biểu thị sự bông đùa hay tán tỉnh. Trong
trường hợp người phát ngôn muốn biểu thị sự nghiêm túc thì dứt khoát không thể sử dụng nó.
Xét trong hoàn cảnh của bài thơ "Chiều tối", chúng ta không thấy có một lý do nào
khiến cho cụm từ "cô em" có thể xuất hiện. Nhìn về mối quan hệ giữa tác giả bài thơ và đối
tượng miêu tả, không ai có thể nghi ngờ rằng đó là mối quan hệ khách quan trong phản ánh.
Còn xem xét đặc điểm về phong cách thì không những bài thơ "Chiều tối" mà cả các bài thơ
khác, tác giả Hồ Chí Minh chưa một lần nào biểu thị thái độ suồng sã, bông lơn. Ngay cả
những bài thơ tự giễu như các bài "Bốn tháng rồi", " Ghẻ lở ", " Rụng mất một chiếc răng "…
thơ Hồ Chí Minh vẫn là tiêu biểu cho một phong cách nghiêm túc, tuy ngôn ngữ trong các bài
này có mang tính hài hước, châm biếm. Bài "Chiều tối" về bản chất là bài thơ tả cảnh, qua đó
nhà thơ bộc lộ tâm trạng nỗi buồn của một người mất tự do. Nhưng nỗi buồn ấy không sầu bi
mà trái lại được sưởi ấm bằng một trái tim đầy lạc quan yêu đời. Chính nhờ có sự lạc quan,
thiết tha yêu cuộc sống mà con mắt của nhà thơ đã vượt qua được cái không gian ảm đạm của
cảnh chiều hôm đến với cuộc sống của người lao động bình dân nơi xóm núi. Vì thế, bài thơ
tuy chỉ có bốn câu nhưng nó là một bức tranh khái quát khá phong phú về cảnh, về người. Nếu
như hai câu thơ đầu, tác giả bộc bạch nỗi niềm tâm sự về cảnh mất tự do và sự khát khao về
một cuộc sống bình dị theo cái qui luật thông thường thì hai câu thơ sau lại là ngọn lửa thắp lên
niềm hy vọng của người tù khi vẫn cảm thấy cuộc sống của mình luôn gắn liền với nhịp sống
của đời thường xung quanh.
Rõ ràng, sự gần gũi trong cảm giác của nhà thơ với cảnh vật, với con người ở đây
không hề chứa đựng một thái độ bỡn cợt, suỗng sã nào. Bài thơ đi từ thủ pháp ước lệ tượng
trưng ở hai câu thứ nhất và thứ hai đến hiện thực ở câu thứ ba và thứ tư. Trong đó câu thứ tư là
câu kết đã đẩy tính hiện thực qua miêu tả trở thành sự vận động của hình tượng thơ. Việc
dùng"cô em" để dịch "thiếu nữ" đã phá vỡ tính nghiêm túc, trang trọng của bài thơ và làm thay
đổi hẳn cấu trúc hình tượng của bài thơ này. Để có thể thấy được sự thay đổi về ngữ nghĩa của
một số từ và cụm từ trong quá trình dịch bài thơ "Chiều tối", chúng ta hãy quan sát bảng so
sánh sau:

phổ thông trung học một số bài thơ của Hồ Chí Minh cần có sự phân tích kỹ lưỡng mối quan hệ
giữa nguyên tác và các bản dịch. Đặc biệt không nên tuỳ hứng gán cho văn bản những điều
chưa có đủ căn cứ. Chẳng hạn, trong đáp án của kỳ thi đại học môn văn năm 2001, người soạn
đáp án đã căn cứ vào sách giáo khoa cho rằng bài thơ "Chiều tối" là bài thơ được Hồ Chí Minh
sáng tác trên đường chuyển lao. Khi thảo luận đáp án, nhiều giáo viên đã tranh luận sôi nổi và
coi đó là sự áp đặt, khiên cưỡng. Trên thực tế, chẳng ai có thể đoán biết được bài thơ này nhà
thơ Hồ Chí Minh viết vào lúc nào? Bởi lẽ, hoạt động sáng tạo nghệ thuật là một con đường
phức tạp, không theo một qui luật cụ thể. Người viết trên đường giải lao hay khi đã ở trong nhà
lao mới? Đó không phải là vấn đề quan trọng. Quan trọng hơn cả chính là cái thực tế mà Người
đã trải qua, đã rung động để biến nó thành thơ. Nói cách khác, quan trọng nhất chính là hiện
thực đã tạo ra cảm hứng cho việc sáng tác bài thơ này. Hiện thực trên đường chuyển lao là sự
khơi mạch, là sự khởi phát, là nguồn cảm hứng chủ đạo tạo nên sự thành công của bài thơ. Còn
việc bài thơ được Bác viết trong lúc đang trên đường chuyển lao hay sau đó thì chỉ có Bác mới
biết. Nếu khi gợi ý phân tích, ta chỉ cần tuỳ hứng một tý, khiên cưỡng một tý thì qua học sinh
hình tượng thơ sẽ bị biến dạng đi rất nhiều.Trên thực tế có không ít học sinh đã bám vào sự
gợi ý rằng, bài thơ được sáng tác trên đường chuyển lao nên đã tán tụng lung tung, mà không
phân tích được nội dung tư tưởng chính và hình tượng cao đẹp của bài thơ.
3. Đôi điều kết luận.Khi tìm hiểu và phân tích thơ chữ Hán của Hồ Chí Minh nói chung
và "Nhật ký trong tù" nói riêng, việc xem xét ngôn ngữ của bản dịch và văn bản gốc có một ý
nghĩa rất quan trọng. Có những bản dịch hay, đạt được đầy đủ những yêu cầu về nội dung tư
tưởng và nghệ thuật, việc phân tích sẽ không gặp những trở ngại và khó khăn. Ngược lại, có
những bản dịch tuy đáp ứng được những yêu cầu về hình thức nghệ thuật nhưng nội dung tư
tưởng lại chưa lột tả hết được đặc điểm về phong cách và văn hoá ngôn từ của tác giả thì việc
phân tích rõ cái hay của bản gốc và những hạn chế của bản dịch sẽ là vô cùng cần thiết. Nó
chẳng những giúp cho người học hiểu được hình tượng đích thực của văn bản nguyên tác mà
còn có tác dụng điều chỉnh những sự so lệnh giữa ngôn ngữ dịch thuật và ngôn ngữ của bản
chính văn nhằm tiếp cận đúng đắn tầm cao tư tưởng của tác giả trong một bài thơ cũng như
trong toàn bộ những bài thơ chữ Hán của Người.

TÀI LIỆU THAM KHẢO


Hoàng Xuân Nhị (1980), Chung quanh việc dịch thơ chữ Hán của Hồ Chủ tịch, Tạp chí
Ngôn ngữ, số 2.
11.

Nhiều tác giả (1990), Hồ Chí Minh danh nhân văn hoá, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.
12.

Nguyễn Thị Phương Thùy (2004), Vần thanh điệu, nhịp điệu trong câu thơ mới bảy chữ,
Tạp chí. Ngôn ngữ số 11.
13.

Hoàng Tranh (Trung Quốc) (1992), Chú thích về tập thơ trong tù của Hồ Chí Minh, Nxb
Quảng Tây.
14.

Suy nghĩ mới về Nhật ký trong tù (1995), Nxb Giáo dục, Hà Nội.