Kỷ yếu hội nghị Khoa học Môi trường và Công nghệ sinh học năm 2011
143

THỰC TRẠNG SỬ DỤNG HÓA CHẤT BẢO VỆ THỰC VẬT VÀ GIẢI PHÁP
ĐỂ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CHO SẢN XUẤT RAU Ở
VIỆT NAM

Nguyễn Thị Hai
Khoa Môi trường & Công nghệ Sinh học, Trường Đại học Kỹ thuật Công nghệ Tp. HCM

TÓM TẮT
Rau là thành phần không thể thiếu trong bữa ăn của ngƣời Việt Nam. Sản xuất rau
ở nƣớc ta, trong thời gian qua đã có những bƣớc tiến đáng kể về năng suất và chất
lƣợng. Nhiều vùng sản xuất rau chuyên canh, tập trung đã đƣợc hình thành, góp phần
vào việc giải quyết nhu cầu trong nƣớc cũng nhƣ xuất khẩu. Tuy nhiên, diện tích sản
xuất rau thực hiện theo tiêu chí rau an toàn vẫn còn khá khiêm tốn (chỉ chiếm khoảng
10%). Đa phần các vùng sản xuất rau chuyên canh hiện nay đều quản lý sản xuất theo
kinh nghiệm. Phân bón vô cơ và hóa chất bảo vệ thực vật đƣợc đƣợc tăng cƣờng cho
việc thâm canh rau. Chƣa kể với việc xã thải các tàn dƣ thực vật và chất thải rắn từ bao
bì, chai lọ phân, thuốc trừ sâu… đã gây ảnh hƣởng xấu đến môi trƣờng đất và nƣớc
trong vùng. Vấn đề ô nhiễm môi trƣờng trong các vùng sản xuất nông nghiệp nói chung
và chuyên canh rau nói riêng chƣa đƣợc quan tâm đúng mức, đang là vấn đề bức xúc
hiện nay. Bài viết nhằm tổng kết thực trạng sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật (BVTV)
và vấn đề ô nhiễm môi trƣờng trong quá trình sản xuất rau đồng thời đƣa ra một số giải
pháp cho vấn đề này.

TÌNH HÌNH SỬ DỤNG THUỐC BẢO VỆ THỰC VẬT TRONG SẢN XUẤT RAU
Theo số liệu của Tổng cục thống kê, diện tích trồng rau cả nƣớc đến năm 2005 là 644 nghìn ha,
năng suất đạt 150 tạ/ha và sản lƣợng trên 9,5 triệu tấn. Đã hình thành nên các vùng chuyên canh rau
lớn ở Đồng bằng sông Hồng, Đồng bằng Sông Cửu Long và Đông Nam Bộ. Trong đó, diện tích sản
xuất rau an toàn mới chỉ chiếm khoảng 10%.

Hầu hết thuốc BVTV đều độc với ngƣời và động vật máu nóng. Tuy nhiên, mức độ gây độc của
các loại hoạt chất khác nhau. Thuốc BVTV đƣợc chia làm 2 loại: chất độc nồng độ (concentrative
poison) và chất độc tích lũy (cumulative poison). Mức độ gây độc của nhóm chất độc nồng độ phụ
thuộc vào lƣợng thuốc xâm nhập vào cơ thể. Nếu thuốc xâm nhập vào cơ thể ở dƣới liều gây chết,
cơ thể không bị tử vong và dần dần thuốc sẽ đƣợc phân giải và bài tiết ra khỏi cơ thể. Thuộc nhóm
này gồm các hợp chất Pyrethroid, một số hợp chất lân hữu cơ, cacbamat, thuốc có nguồn gốc sinh
vật… các nhóm thuộc nhóm độc tích lũy nhƣ các hợp chất Chlor, các hợp chất chứa Arsen, Chì,
Thủy ngân…có khả năng tích lũy lâu trong cơ thể gây nên biến đổi sinh lý có hại, thậm chí có loại
gây rối loạn di truyền và các chứng bệnh nguy hiểm khác. Báo cáo của Dasgupta 2007 qua xét
nghiệm máu ngẫu nhiên của 190 nông dân ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long cho thấy, hơn 35%
mẫu bị nhiễm thuốc BVTV cao và 21% nhiễm thƣờng xuyên.
Ngộ độc thuốc trừ sâu biểu hiện ở 2 dạng: ngộ độc cấp tích và ngộ độc mãn tính:
- Ngộ độc cấp tính (acute poisoning): Xảy ra khi chất độc xâm nhập vào cơ thể với liều
lƣợng lớn, phá huỷ mạnh các chức năng sống, đƣợc thể hiện bằng các triệu chứng rõ ràng, quyết
liệt, đặc trƣng của mỗi loại chất độc (bồn chồn, lo âu, hồi hộp, sợ sệt do rối loạn thần kinh. Ngoài
ra, ngƣời ngộ độc còn bị đau bụng, chóng mặt, nhức đầu, nôn ói), thậm chí gây chết.
- Ngộ độc mãn tính (chronic poisoning): Xảy ra khi chất độc xâm nhập vào cơ thể với liều
lƣợng nhỏ, nhiều lần, trong thời gian dài, đƣợc tích luỹ lại trong cơ thể sinh vật (tích luỹ hoá học
hay chức năng). Những triệu chứng thể hiện chậm, lâu dài, gây tổn thƣơng cho các cơ quan của cơ
thể, làm cho sinh vật bị ốm, yếu (ảnh hƣởng đến sức khoẻ của sinh vật, gây đột biến, ung thƣ, quái
thai, thậm chí ảnh hƣởng đến sự phát triển của thế hệ sau) và có thể dẫn đến tử vong.
Theo thống kê của Bộ Y tế, từ năm 1999 đến tháng 8/2004, trên toàn quốc đã xảy ra 1.245 vụ
ngộ độc thực phầm với số bệnh nhân 28.014 ngƣời, trong đó 333 trƣờng hợp tử vong. Phân tích
nguyên nhân xảy ra ngộ độc trong thời gian trên cho thấy, một trong những nguyên nhân cơ bản là
ngộ độc hoá chất (11-25%).
Ảnh hưởng của thuốc hóa học đến môi trường và hệ sinh thái
Thuốc BVTV luôn có tính độc đối với sinh vật, có khả năng vận chuyển, tồn dƣ nên có ảnh
hƣởng rất lớn đến môi trƣờng và hệ sinh thái.
Gây hại cho động vật có ích: Trong quần thể côn trùng trên rau, côn trùng có hại chỉ chiếm
khoảng 10%. Số còn lại là các côn trùng có ích và các côn trùng khác, đóng vai trò trong quan hệ

khác, độc tính của các loại hóa chất BVTV tích tụ trong cơ thể các sinh vật thủy sinh và đƣợc tích
lũy dần qua các mắt xích trong chuỗi thức ăn và có thể dẫn đến cái chết.

Hình 1. Nông dân phun thuốc
BVTV trên rau tại Củ Chi (Nguồn:
Báo NN VN)
Hình 2. Bao bì thuốc BVTV đƣợc
bỏ trên đồng (Nguồn: Báo NN VN)

TÌNH HÌNH SỬ DỤNG PHÂN BÓN TRONG SẢN XUẤT RAU
Kết quả điều tra tại vùng rau chuyên canh ở Tiền Giang cho thấy, nông dân sử dụng rất nhiều
chủng loại và số lƣợng phân bón trong sản xuất rau. Trong đó, chủ yếu là phân vô cơ. Số liệu cũng
cho biết, 62,5% nông dân có sử dụng thêm phân hữu cơ và 37,5% chỉ sử dụng hoàn toàn phân vô cơ
(Cục Trồng trọt, 2010). Lƣợng phân vô cơ sử dụng thƣờng cao hơn so với khuyến cáo, đặc biệt là tỷ
lệ phân đạm sử dụng rất cao để có mẫu mã rau đẹp (tỷ lệ N:P:K tƣơng ứng 2,5:1,5:1). Một kết quả
điều tra khác tại vùng sản xuất rau ở Đà Lạt cũng cho thấy, phân khoáng cũng đƣợc sử dụng rất nhiều
(Bảng 1). Lƣợng sử dụng cao hơn từ 30 – 60% so với mức khuyến cáo. Ngoài phân bón gốc, phân
bón lá với rất nhiều chủng loại cũng đƣợc phun xịt bổ sung từ 3-5 ngày một lần (Nguyễn Bích Thu và
ctv, 2010). Tƣơng tự, kết quả điều tra tại Vĩnh Long cho biết, phần lớn nông dân sử dụng rất phổ biến
và rộng rãi các loại phân bón lá trên tất cả các loại rau vào tất cả các giai đoạn sinh trƣởng của cây
trồng (Cục trồng trọt, 2010). Đây là một trong những nguyên nhân làm sản phẩm rau xanh không an
toàn về hàm lƣợng nitrat.
Bảng 1. Kết quả điều tra mức độ sử dụng phân khoáng cho rau tại Đà Lạt
STT
Nhóm cây trồng
Hàm lƣợng N-P-K (kg nguyên chất/1000m
2
)
Lƣợng phân bón thực tế qua khảo sát
N

20,0
2
Rau ăn củ
15,0
18,0
10,0
3
Rau ăn quả
20,0
12,0
15,0
(Nguồn: Nguyễn Bích Thu và CTV, 2010 )

Tác hại của phân bón đối với người
Kỷ yếu hội nghị Khoa học Môi trường và Công nghệ sinh học năm 2011
146

Việc sử dụng phân bón có lợi cho sinh trƣởng, phát trƣởng của cây trồng nói chung và cây rau
nói riêng. Tuy nhiên, sử dụng phân bón không hợp lý sẽ gây tác hại đến sức khỏe con ngƣời và làm
ô nhiễm môi trƣờng.
Bón đạm quá cao, nhất là vào thời kỳ thu hoạch rau sẽ làm cho sản phẩm khó bảo quản, mau hƣ
thối, khó chế biến trong công nghệ và đặc biệt là ảnh hƣởng đến sức khỏe ngƣời tiêu dùng. Hàm
lƣợng đạm cao trong rau, củ có khả năng gây ung thƣ và chết ngƣời. Trƣờng hợp mới đây, một cháu
bé ở TP. HCM ngộ độc nặng vì bị methemoglobine máu do hàm lƣợng nitrat cao trong cà rốt. Sử
dụng phân hữu cơ chƣa hoai, phân gia súc gia cầm chƣa qua ủ… cũng là nguồn lây nhiễm mầm
bệnh cho ngƣời tiêu dùng và cho môi trƣờng sống.
Tác hại của phân bón đến môi trường và hệ sinh thái
Nhƣ đã trình bày, nông dân ở hầu hết các vùng chuyên canh rau đều sử dụng lƣợng phân bón
cao hơn so với quy trình khuyến cáo. Điều này không những gây lãng phí mà còn ảnh hƣởng đáng
kể đến môi trƣờng đất và nguồn nƣớc. Kết quả kiểm tra đất ở vùng rau Đà Lạt cho thấy, hàm lƣợng

VẤN ĐỀ QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN VÀ CHẤT THẢI HỮU CƠ, XÁC BÃ THỰC VẬT
TRONG VÙNG CHUYÊN CANH RAU
Trong quá trính sản xuất rau, một lƣợng lớn thuốc BVTV và phân bón đã đựợc sử dụng và
tƣơng ứng một lƣợng lớn chai, lọ, bao bì chứa đựng hóa chất BVTV và phân bón cũng đƣợc thải ra.
Kết quả điều tra tại vùng chuyên canh rau ở huyện Châu Thành và Chợ Gạo (Tiền Giang) cho thấy,
chỉ trên diện tích 8,9ha sản xuất rau vụ Hè Thu đã thải ra 226 bao bì phân bón và trên 1.200 vỏ chai,
bao bì thuốc BVTV. Có đến 22,5% số nông dân vứt bao bì thuốc BVTV này ở tại nơi pha thuốc
(Cục Trồng trọt, 2011). Chƣa kể, nhiều vùng nông dân còn sử dụng màng PE để phủ mặt luống, sau
một vài vụ gieo trồng, một lƣợng lớn nilon cũng đƣợc thải ra. Đây là loại chất thải rắn, thời gian
phân hủy rất lâu, gây ngộ độc cho cây và làm đất bị chai, xấu. Ngoài các hộ bỏ vƣơng vãi trên đồng,
Nhiều hộ gia đình không vứt bỏ rác thải này khắp nơi mà chứa vào một góc vƣờn rồi đốt. Việc đốt
bỏ các bao bì này sẽ gây ảnh hƣởng đến môi trƣờng vì mùi khét của PVC và đặc biệt là tạo ra các
dioxin rất độc cho môi trƣờng. Vì vậy, nếu không quản lý tốt, lƣợng chất thải rắn này cộng với dƣ
Kỷ yếu hội nghị Khoa học Môi trường và Công nghệ sinh học năm 2011
147

lƣợng hóa chất còn sót (lƣợng thuốc BVTV và phân bón) dƣ thừa sẽ ảnh hƣởng đáng kể đến môi
trƣờng.

Hình 3. Một điểm ô nhiễm môi
trƣờng ở khu dân cƣ thuộc tỉnh An
Giang, trong đó có rất nhiều vỏ lon,
túi đựng thuốc BVTV (Nguồn: báo
NN VN)
Hình 4. Sau khi thu hoạch, một lƣợng
tàn dƣ thực vật thải ra (Nguồn: báo
NN VN)

Ngoài ra, trong quá trình canh tác và thu hoạch một lƣợng lớn tàn dƣ thực vật cũng đƣợc thải
ra. Kết quả điều tra tại vùng chuyên canh rau của tỉnh Tiền Giang cho biết, chỉ khoảng 67,5% nông
Kỷ yếu hội nghị Khoa học Môi trường và Công nghệ sinh học năm 2011
148

TÀI LIỆU THAM KHẢO
Cục Trồng trọt, 2010. Xây dựng hƣớng dẫn bảo vệ môi trƣờng tại các vùng chuyên canh (lúa, rau)
tại các tỉnh phía Nam. Tài liệu lƣu hành nội bộ.
Lê Huy Bá, Lâm Minh Triết, 2000. Sinh thái môi trƣờng ứng dụng. Nhà xuất bản KHKT.
Nguyễn Bích Thu, Lê Minh Châu, Lê Hữu Quang, Nghiệp Quốc Vƣơng, 2011. Thực trạng ô nhiễm
môi truờng đất nông nghiệp vùng chuyên canh rau, hoa tỉnh Lâm Đồng và đề xuất các giải pháp
xử lý. Báo điện tử Lâm Đồng.
Nguyễn Văn Liêm, 2009. Hiện trạng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật tại các hợp tác xã sản xuất rau
an toàn. Bản tin nông nghiệp và nông thôn Vĩnh Long Số 9.GHIỆP VÀ NÔNG THÔN NH 9
Phạm Văn Biên, Bùi Cách Tuyến, Nguyễn Mạnh Chinh, 2000. Cẩm nang thuốc bảo vệ thực vật.
Nhà xuất bản Nông nghiệp.