Sơ lược về Bút lông

Trong ngàn vạn loại bút, bút lông được coi là sản phẩm duy nhất của
Trung Quốc . Bút lông truyền thống không những là một trong những
văn phòng phẩm thiết yếu của người xưa mà còn chiếm vị trí hàng đầu
trong việc biểu đạt ý tứ của hội họa và thư pháp . Tuy nhiên vì bút lông
dễ bị hư hại , khó lưu giữ lâu nên những cây bút cổ còn lại rất hiếm .
Lịch sử chế tạo bút lông đã xuất hiện từ lâu, khoảng thời kỳ Chiến
Quốc , bút lông đã được sử dụng thịnh hành . Hội họa và Thư pháp
Trung Quốc không thể tách rời khỏi việc sử dụng bút lông . Các loại
bút lông cổ rất đa dạng , nếu lấy loại lông để phân ra thì có, lông thỏ,
lông dê trắng, lông dê xanh, lông dê vàng, râu dê, lông ngựa, lông
hươu, lông nai, lông mèo, lông chó, lông chuột, lông điêu, râu chuột,
đuôi chuột, lông hổ, lông sói, lông cáo, lông vượn, lông ngỗng, lông
vịt, lông gà, lông lợn, tóc người, râu người, cỏ mao … Nếu dựa vào
tính năng để phân loại có: ngòi cứng (硬毫), ngòi mềm (軟毫), ngòi
kiêm hai đặc tính (兼毫). Nếu dựa vào quản bút mà phân biệt, có thủy
trúc (水竹), kê mao trúc (雞毛竹), ban trúc (斑竹), tống trúc (棕竹), tử
đàn mộc (紫擅木), kê dực mộc (雞翅木), đàn hương mộc (檀香木),
nam mộc (楠木), hoa lê mộc (花梨木), huống hương mộc (況香木),
sơn mài (雕漆), lục trầm tất (綠沉漆), nga voi (象牙), sừng tê (犀角),
sừng trâu (牛角), sừng lân (麟角), ngọc (玉), thủy tinh (水晶), lưu ly
(琉璃), vàng (金), bạc (銀), sứ (瓷)…… nhiều loại quản thuộc loại quý
hiếm . Nếu phân theo mục đích sử dụng có sơn thủy bút(山水筆), hoa
hủy bút (花卉筆)、diệp cân (葉筋筆)、nhân vật bút (人物筆), Y văn
bút (衣紋筆), thiết cốt bút (設骨筆), thái sắc bút (彩色筆) ……
phủ về Tử Hào bút: ” 紫毫筆尖如錐兮利如刀 ” (Tử hào bút tiêm như
chủy hề lợi như đao – Bút tử hào nhọn như găm chừ sắc như dao) đã
nói đầy đủ đặc tính của loại bút này . Tuy nhiên bút dùng lông thỏ
hoang nên giá rất cao, mặt khác lông thỏ không đủ dài để làm bút to
viết đại tự hoành phi .

Bút Lang hào, bản thân tên gọi đã nói lên việc lấy lông sói chế thành .
NGười xưa dùng lông sói để chế bút nhưng ngày nay cái gọi là Lao
Hào thực là là lông chuột vàng (黃鼠「狼」之「毫」). Sách vở ghi
chép về bút Lang Hào khá muộn , có người suy đoán bút râu chuột
(「鼠須筆」) là bút Lang Hào, thế thì loại bút này phải có trước
Vương Hi Chi đời Tấn, tuy nhiên không có chứng cứ xác thực . Lông
đuôi của chuột vàng nhọn có thể làm bút được, chất lông cứng sau lông
thỏ và hơn lông dê , bút làm ra thuộc loại kiện hào bút (健毫筆 – bút
lông cứng) . Khuyết điểm của bút này cũng giống như Tử Hào là không
làm đựợc bút quá to .

Bút Dương hào tức là làm bút từ lông đuôi hoặc râu của dê xanh hoặc
dê vàng . Tìm về nguồn gốc của loại bút này trước trước thời kỳ Nam
Bắc triều, tới khi tướng Tần, Mông Điềm cải tiến ra bút lông kiểu mới,
thì lông dê đã được sử dụng làm nguyên liệu . Thư pháp rất trọng bút
lực nhưng lông dê thì mềm không có phong (ngòi nhọn), viết chữ sẽ bị
“柔弱無骨” (Nhuyễn nhược vô cốt – yếu ớt vô lực), vì thế thư pháp gia
các đời ít sử dụng loại này . Việc lấy lông dê làm bút chủ yếu thịnh
hành từ sau Nam Tống nhưng được sử dụng phổ biến phải từ đầu nhà
Thanh trở đi . Thư pháp Thanh chuộng hàm súc tròn trịa, không lộ liễu
phô trương, nên chỉ có loại lông mềm như lông dê mới đáp ứng được
nhu cầu đó . Độ mềm của lông dê cũng có nhiều mức khác nhau, nêú
dùng loại giấy và mực phù hợp sẽ phát huy được phong cách uyển
chuyển đầy đặn, hơn nữa giá của loại này rẻ, sợi lông lại dài có thể viết


 Tề: khi bóp đầu bút bằng ra, các đầu lông trải đều ra. Bút được
gọi là “tề” nếu đầu các sợi lông bằng nhau , không thò thụt , khi vận bút
sẽ đạt được cảnh giới ” Mọi sợi lông đều có lực ” (萬毫齊力 – Vạn hào
tề lực) . Tuy nhiên muốn kiểm tra điều này phải làm bút mất lớp keo đi,
vì vậy khi mua không làm được .

 Viên: Chỉ việc ngòi bút tròn đều, lông bút dầy dặn . Lông bút dầy
tức là khi viết sẽ có lực , nếu không dáng chữ sẽ gầy guộc, thiếu sinh
lực . Bút “viên” khi vận sẽ được như ý . Khi chọn mua bút, ngòi bút có
keo, quan sát kỹ sẽ biết có tròn đều hay không .

 Kiện: Là sự đàn hồi của ngòi bút; thử ấn ngòi bút rồi nhấc bút
lên, ngòi trở về trạng thái cũ . Cây bút có sự đàn hồi, lúc vận bút sẽ
được như ý, thông thường, lông thỏ, lông sói đàn hồi hơn lông dê, khi
viết chữ sẽ có khí thế . Về vấn đề này, sau khi rửa sạch lớp keo, nhúng
ẩm bút rồi ấn thử sẽ biết bút có “kiện” hay không .

“Tứ đức” nói lên công dụng của cây bút, lúc chọn bút cần chú ý mình
đang lâm mô thiếp nào . Gọi là ” dùng bút nhà nào được chữ nhà ấy”
(用某家所用的筆，又寫他那一種字) . Cần phán đoán xem thư pháp
gia đó dùng loại bút nào, bằng cách nhìn vào bút tích của họ : phong
cách chữ cứng cáp dùng bút Kiện Hào, phong cách chữ tròn trịa đầy
đặn dùng bút Nhu Hào, nếu không phân định được thì dùng Kiêm Hào .
Đặc tính của bút sẽ quyết định tới chữ viết ra, chỉ có chọn đúng mới đạt
tới cảnh giới cao của thư pháp . Còn một điểm nữa là hình chữ lớn hay
nhỏ , nếu viết chữ to phải dùng bút to, viết chữ nhỏ dùng bút nhỏ .
Dùng bút nhỏ mà viết chữ to sẽ làm hỏng bút mà cũng không thể vận
được như ý , dùng bút to viết chữ nhỏ sẽ tương tự như dùng dao mổ
trâu mà giết gà vậy .

thoáng mát, chỉ có thể mới bảo đảm bút giữ được hình và các đặc tính,
không được phơi nắng . Việc bảo quản bút cần hiểu được thế nào là sự
khô ráo .