nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 11/2006 43

TS. Dơng Tuyết Miên *
rong li dn cun sỏch Hong Vit
lut l, dch gi Nguyn Quang Thng
vit: Hong Vit lut l (cũn gi l B lut
Gia Long) l B lut ln nht ca ch
phong kin Vit Nam. Cú th núi, õy l b
lut y v hon chnh nht ca nn c
lut Vit Nam.
(1)
Khi nhn xột v Hong
Vit lut l, hu ht cỏc hc gi u phờ bỡnh
B lut ny khụng cú tớnh sỏng to, c ỏo
riờng m chộp li gn nh nguyờn vn, dp
khuụn i Thanh lut l ca triu ỡnh Món
Thanh.
(2)
Tuy nhiờn, chỳng tụi cho rng khi
ỏnh giỏ v c lut chỳng ta khụng th tỏch
ri cỏc s kin lch s cng nh nhng hn
ch v lch s ca thi by gi v vi con
mt ca nh chuyờn mụn thi nay m hóy c
gng ỏnh giỏ cỏc vn tht khỏch quan.
Do vy, mc dự cú nhiu hc gi phờ bỡnh

trc tip quy nh v vn quyt nh hỡnh
pht m vn ny c quy nh ri rỏc
trong mt s iu lut. Ni dung ca nhng
iu lut ny nhỡn chung th hin rừ chớnh
sỏch hỡnh s rt h khc ca triu ỡnh nh
Nguyn, mt khỏc nhng quy nh ú cng
cha phn ỏnh y cỏc vn cú liờn
quan n quyt nh hỡnh pht. Tuy nhiờn,
cú th hiu c nhng hn ch ny b chi
phi mt phn bi hn ch ca lch s.
T

* Ging viờn Khoa lut hỡnh s
Trng i hc Lut H Ni nghiªn cøu - trao ®æi
44 t¹p chÝ luËt häc sè 11/2006

1. Về các nguyên tắc quyết định hình phạt
a. Nguyên tắc giảm nhẹ hình phạt
Khác với luật hình sự hiện đại, Hoàng
Việt luật lệ nói riêng (cũng như cổ luật nói
chung) đã có sự ưu đãi đặc biệt trong việc
giảm nhẹ hình phạt cho tám loại người do
địa vị xã hội của họ. Đó là trường hợp “bát
nghị” nghĩa là tám loại người được quan xử
án xem xét giảm nhẹ hình phạt do địa vị,
công lao, tài năng của họ trong khi quyết
định hình phạt.

một bậc.
Cần lưu ý là trường hợp bát nghị không áp
dụng cho tội thập ác. “Nếu những vị ấy phạm
một trong thập ác thì tâu lên vua thỉnh ý xử
nghị. Nếu xét theo luật thì không dùng luật lệ
hiện nay, thỉnh luật quyết định của vua”.
(4)

Ngoài trường hợp bát nghị, Hoàng Việt
luật lệ còn quy định một số trường hợp giảm
nhẹ khác.
Trước hết, đó là sự giảm nhẹ hình phạt
đối với phụ nữ phạm tội. Trong một số
trường hợp, phụ nữ phạm tội được hưởng sự
khoan hồng hơn so với nam giới. Khi bị tội
đồ và lưu, nam giới phạm tội bao giờ cũng bị
phạt thêm tội trượng nhưng nữ giới phạm tội
thì bị phạt 50 roi thay thế (xem Điều 1 lệ 1).
“Nữ giới phạm tội gian dâm bị phạt trượng
sẽ bị xử cởi áo (để lại quần), chịu hình phạt,
còn những tội dư khác thì y bị xử buộc phải
mặc áo mỏng, miễn xăm chữ. Nếu phạm tội
đồ lưu thì bị phạt 100 trượng, tội dư thì nhận
giá chuộc” (Điều 19 đoạn cuối). Trường hợp
nữ giới phạm tội gian dâm, ăn trộm, bất hiếu
mà không có tiền chuộc tội sẽ phải chịu tội y
như luật. Những người nữ giới phạm tội khác
và phải phạt tội roi, trượng, đồ, lưu, sung
quân, tạp phạm phải chết thì xử phạt 100
trượng; xét thấy có tài sản như mệnh phụ, vợ

b. Nguyờn tc chu trỏch nhim hỡnh s
liờn i
õy l nguyờn tc c ỏp dng khỏ ph
bin trong cỏc xó hi phong kin Vit Nam
v Trung Quc trc õy. Ni dung ca
nguyờn tc ny l tuy mt ngi phm ti
nhng h hng thõn thớch ca ngi ú
khụng liờn quan n vic phm ti nhng
vn b a ra xột x cựng vi ngi phm
ti. Theo quan im ca lut hỡnh s hin i
thỡ õy l nguyờn tc vụ nhõn o, nú trỏi
ngc vi nguyờn tc trỏch nhim cỏ nhõn
mt nguyờn tc ca lut hỡnh s hin i.
Tuy nhiờn, cng phi tha nhn rng s hn
ch ú b chi phi bi yu t lch s v cỏc
nh lm lut nh Nguyn vỡ quyn li ca
triu ỡnh v hong tc ó khụng thoỏt ra
khi hn ch ng thi cú th cú nhng
quyt nh i trc lch s. Trong Hong
Vit lut l, nguyờn tc chu trỏch nhim
hỡnh s liờn i c ỏp dng khỏ ph bin,
nht l i vi nhng ti xõm phm s an
ton ca nh nc phong kin, li ớch ca
nh vua v hong tc. Theo Hong Vit lut
l, trng hp mu phn v mu i nghch
thỡ ụng, cha, con, chỏu trai, anh em, ngi
thõn thuc l nam gii ca ngi phm ti
cng nh nhng ngi chung vi ngi
phm ti nu t 16 tui tr lờn u b x
chộm. Ngi t 15 tui tr xung cựng vi

Tuy nhiờn, chuc ti bng tin ch cú th
c chuc i vi cỏc hỡnh pht trong cỏc
ti tp phm ngha l nhng ti vụ ý hay
bt hnh xy ra hoc do ngi khỏc gõy ra
m ngi ny phi chu ti theo hoc ngi
phm ti l ngi gi c, tr em, ph tt,
nhng ngi xem thiờn vn, ph n cú ti
sn hay v quan chc. Nhng ti khụng th
chuc c l cỏc ti thc phm nh ti
thp ỏc, cỏc ti du gp õn xỏ cng khụng
nờn tha, phm ngha (vớ d nh con chỏu
kin ụng b, cha m), hi l, dung tỳng k
phm gian dõm, n cp, lm ngi b
thng Trong Hong Vit lut l, chuc
ti bng tin c quy nh rt phc tp.
Trong b lut cú nhiu bng lit kờ cỏc giỏ
ngch chuc ti cho mi hỡnh pht v cho
tng loi ngi.
(7)
ú l cỏc loi ngi sau:
+ Ngi cú ti sn riờng hoc cú ớt ti
sn riờng;
+ Ngi gi c, tr em, ph tt, nhng
ngi xem thiờn vn, ph n;
+ V cỏc quan chc v ph n cú ti sn riờng;
+ Ngi phm ti khụng c ý git ngi
hay ỏnh ngi;
+ Ngi phm ti tr thnh gi c hay
tn tt trong khi th hỡnh;
+ Ngi phm ti vu cỏo.

2. Quyt nh hỡnh pht trong cỏc
trng hp c bit
a. Quyt nh hỡnh pht trong trng
hp ng phm
Trong Hong Vit lut l khụng cú iu
khon no trc tip quy nh v vn quyt nghiên cứu - trao đổi
tạp chí luật học số 11/2006 47

nh hỡnh pht ca nhng ngi ng phm
m vn ny c quy nh ri rỏc trong
mt s iu lut c th. Nhỡn chung, ni
dung ca ch nh ny c quy nh cũn rt
s lc. Trong Hong Vit lut l s phõn
hoỏ trỏch nhim hỡnh s cng nh cỏ th hoỏ
hỡnh pht ca nhng ngi ng phm ny
l cha ỏng k nht l i vi nhng ti
thuc nhúm thp ỏc. Vớ d, iu 1 (quyn
12) quy nh: ễng ni, cha con, chỏu,
anh em v ngi cựng mt nh nh trong
tc, khụng tang thõn thuc, b ngoi, cha
v, r, khụng chia khỏc nhau theo h, chỏnh
phm hay mi quen;
Chỳ bỏc, con ca anh em khụng hn ch
ó hay cha riờng, quờ quỏn khỏc nhau.
Nam t 16 tui tr lờn, khụng k l bnh
nng hay tn ph u chộm ht
(8)

giỏc, loi nh nu cựng bc nhau thỡ khụng
b ti, nu cỏc ti ny cựng thỡ x theo nng
nh trc cng chung vụ (ti ó cụng b) ti
sung vo ti sau (ngha l hai ln phm ti
n trm), ln trc phỏt giỏc vi tang vt l
mi lng, b pht 70 trng, ln sau b
phỏt giỏc vi tang vt 40 lng tng ng
vi 100 trng, tớnh chung thỡ phm nhõn
cũn 30 trng na. Nh ngi cú n lng
nh nc, nhiu ln lm dng phỏp lut,
nhn ca ỳt 40 lng, 20 lng trc ó b
phỏt giỏc ó b x 60 trng 1 nm, 20
lng sau b phỏt giỏc gp vi trc l 40
lng li x ton ti 3 nm. Nu tang vt
khụng lm dng lut phỏp, khụng k chung
vo m x ti riờng. Tch thu tang vt cho
vo quan, bi thng (i vi vi vt) xõm
ch (ti n trm), bói chc (quan) nu ti
n ch cao nht (ti xuy khụng b pht hay
x nng, hoc b x theo mt ti) mi trng
hp u x theo hiu qu thi gian ca lut
cú th ỏp dng c
c. Quyt nh hỡnh pht trong trng
hp ngi phm ti l ngi gi, tr em,
ngi tn tt
i vi ngi phm ti thuc i tng nghiªn cøu - trao ®æi
48 t¹p chÝ luËt häc sè 11/2006

cũng được nhận chuộc…
90 tuổi trở lên, 7 tuổi trở xuống dù có phạm
tội chết cũng không chịu hình phạt nào…”
Sở dĩ có quy định như vậy là xuất phát từ
“tinh thần trọng nghĩa kính lão, thương tuổi
nhỏ chưa nên người, đó là ân trong luật”.
(10)

Quy định nói trên đã thể hiện rõ tính nhân
đạo của Hoàng Việt luật lệ và có thể nói đây
là điểm tiến bộ của Bộ luật này.
d. Quyết định hình phạt đối với người tái phạm
Trong Hoàng Việt luật lệ, không có điều
luật riêng biệt nào trực tiếp quy định về tái
phạm cũng như quyết định hình phạt đối với
người tái phạm. Quyết định hình phạt đối với
người tái phạm được quy định tại điều luật
về thiết đạo (ăn trộm). Theo Hoàng Việt luật
lệ, người tái phạm bị xử lí nghiêm khắc hơn
so với phạm tội lần đầu. Cụ thể là ngoài tội
trượng ấn định trong luật tuỳ theo giá trị tang
vật, phạm nhân nếu ăn trộm lần đầu sẽ bị
thích hai chữ thiết đạo trên cánh tay phải,
nếu ăn trộm lần thứ hai sẽ bị thích hai chữ đó
trên cánh tay trái, nếu ăn trộm lần thứ ba căn
cứ vào những chữ đã thích trên hai cánh tay,
can phạm sẽ bị xử tội giảo giam hậu. Khi
phạm đến lần thứ ba, bất luận tang vật trị giá
bao nhiêu cũng bị tội giảo giam hậu.
e. Quyết định hình phạt đối với người

ti cha t vn b x lớ nghiờm khc. Vớ d:
Ti phn gii thớch ca iu 7 núi trờn cú
quy nh: Nu mu ct, cht b phn trờn
thõn th tuy ó thc hin nhng cha gõy
thng tớch thỡ k cm u cng x chộm, v
con b lu 2000 dm, ti sn v nhng ngi
chung nh khụng b tch thu
g. Quyt nh hỡnh pht i vi ngi t thỳ
õy l quy nh tng i y , chi
tit ca Hong Vit lut l, vi cỏch chia
nhiu loi t thỳ khỏc nhau thỡ mc min
gim khỏc nhau. Quy nh nh vy ó ớt
nhiu th hin c s phõn hoỏ trong x lớ
ca b lut ny. C th l:
+ Ngi phm ti cha b phỏt giỏc m
ó t thỳ thỡ c min ti;
+ Ngi phm ti nh b phỏt giỏc nhõn
ú m t thỳ v ti nng thỡ c min pht
v ti nng ú;
+ Ngi phm ti khụng i t thỳ m
mn ngi i t thỳ thay mỡnh u c
min ti;
+ Nu t thỳ khụng tht v khụng ht thỡ
buc ti vo ch khụng tht khụng ht y,
n ti cht thỡ c gim mt bc;
+ K phn (nh phn li nc mỡnh) m
t thỳ thỡ c gim hai bc. K b trn v
k phn quc dự khụng t thỳ nhng tr v
nh thỡ c gim hai bc;
+ Bo trm t thỳ thỡ cho min ti, sau

IV. Nxb. Vn hoỏ thụng tin, tr. 555.
(9).Xem: iu 3 l 4, Hong Vit lut l, Tp IV,
Nxb. Vn hoỏ thụng tin, tr. 609.
(10).Xem phn Tp chỳ ca Hong Vit lut l, tr. 153.
(11).Xem: iu 3 l 4, Hong Vit lut l, Tp IV,
Nxb. Vn hoỏ thụng tin, tr. 605.
(12).Xem: iu 7, Hong Vit lut l, Tp IV, Nxb.
Vn hoỏ thụng tin, tr. 666.